Sepleriň elýeterliligi

Soňky habar

Türkmenistan

Karikaturany çeken: Mihail Zlatkowski

Türkmenistanyň prezidentiniň sungat işgärleri bilen duşuşygy bu gezek G.Berdimuhamedowyň adresine diňe bir däp bolan öwgüli sözleri ýagdyrmak bilen çäklenmedi.

Has dogrusy, ol milli edebiýatdaky hem sungatdaky kemçilikleri birin-birin sanamak bilen ýalan öwgüleriň garşysyna tankydy goýdy.

Ol döredijilik işgärlerini “Tematika taýdan dürli, aktual, duýgularyň hem meýilleriň janly, türkmen halkynyň baý ruhy dünýäsini, ylaýta-da onuň milli mentalitetini hem gadymy däp-dessurlaryny has çuňdan açyp görkezýän” täze eserleri döretmäge çagyrdy.

Başga sözler bilen aýdylanda, prezident durmuş hakykatyna çuň aralaşýan eserleri görmek isleýändigini aýtdy.

Ýurtda hakyky edebi hem sungat eserleriniň döremegine nähili päsgelçilikler bar?

Bu meseläni prezident öňem näçe sapar gozgapdy. Heniz ylym we sungat ýeterlik derejede analiz edilmedi, ýüz ýyl, müň ýyl mundan öňki bolan wakalar akyl eleginden geçirilmedi.

Ýaralar barada dil ýarman bolarmy?

“Tokmak” žurnalyndan. Awtor: N.Berdiýew, 1984-nji ýyl.
Türkmen jemgyýetinde esasy betbagtçylyklar ýakynda Stalin we Nyýazow zamanlarynda bolupdy. Nyýazow hut stalinizme esaslanýan gyzyl kommunistik diktaturany öz gara awtokrat režimi bilen dowam etdirdi.

Häzir ýurt şol döwürden ara açmagyň agyr pursatyny başdan geçirýär. Stalinçilik-nyýazowçylyk diktaturanyň kemçilikleri, ýaralary barada dil ýarman, öňe hereket edip bolarmy?

Betbagtçylygyň kökleri analiz edilmezden, oňa obýektiw baha berilmezden hakyky sungat nädip dörär? Şol betbagtçylyk durmuşyň ähli ugurlarynda özüni belli edip dur.

Nyýazowyň edip giden, görnüp duran jenaýatlaryny tankyt etmäge rugsat berilmese, gyzykly hem janly sungat döretmek baradaky G.Berdimuhamedowyň çagyryşlary boş söz bolup galmazmy? Eger şeýle edilmese, prezident ýeke-täk administratiw praktikany dowam etdirip, wezipeden işgärleri kowmak, kadrlary ondan-oňa geçirmek ýaly işler bilen meşgullanmaly bolar. Şol praktika özüniň netijesizdigini görkezip gelýär.

Sungat işgärlerine ideologik gysyşlar edilmedik halatynda häkimiýetler eksperiment-synaglara, liberal gowşatmalara aýgyt eden halatynda, diňe şonda sungatda sergin şemalyň öwüsýändigini adamzat praktikasy görkezdi.

Gorbaçowyň üýtgedip gurmak zamanynda bölekleýin liberallaşma ýokardan rugsat berlipdi. Şolaryň birem şahyr hem ýazyjy Witaliý Korotiç tarapyndan ýolbaşçylyk edilýän “Ogonek” žurnaly bolupdy.

Şol döwür “Ogonekda” neşir edilýän makalalaryň nähili täsirler döredendigini Türkmenistandaky sungat işgärleri hem žurnalistler bilýändir, olaryň ýadyndadyr. Şol žurnal liberallaşmanyň belli bir derejede baýdagy bolupdy.

Hakykaty aýtmak modasy şondan başlanyp, manysyz, mazmunsyz materiallardan el çekilipdi. Hakyky sungaty döretmek üçin hökümetiň çagyryşlary gerek bolmandy. Hut şu žurnal stalinçilik, brežnewçilik hem sowet zamanynyň ýakyn taryhyndaky beýleki betbagçylyklar barada ajy hakykaty ýazyp başlan neşirleriň biri bolupdy. Şonuň ýaly neşir şu günki Türkmenistanda döräp bilermi?

Ukyply sungat işlgärleri Türkmenistanda kän

Türkmen jemgyýetiniň häzir başdan geçirýän kynçylyklaryny ýaşyrman, ýüz görüp, gapyrga syrman, şol problemalary çözmäge ukyply sungat işlgärleriniň Türkmenistanda birgideni bar. Häkimiýetler umumy çagyryşlaryň derejdesinde däl-de, anyk mysallarda talantly žurnalistlere, ýazyjylara, tankytçylara şeýle mümkinçilik döredip bilermi?

Žurnalistikanyň, sungatyň, edebiýatyň üstünden ideologik basgançaklaryň agalygyny azda-kände kemeldip bolarmy?

G. Berdimuhamedow kinoprokat sistemasyny ýurda gaýdyp getirmek kararyna geldi. Prezidentiň sözlerine görä, daşary ýurt filmlerini satyn alýan ýörite organlar dörediler.

Nähili çelgiler esasynda filmler saýlanyp alnar, olary kim saýlar? Eger öňki däplere eýerilip, ideologik senzura bu prosesiň üstünden gözegçiligi amala aşyrsa, häkimiýetleriň bu başlangyjyndan nähili täzelige garaşyp bolar?

Eger Nyýazow döwründen galan baş ideologik senzor Wiktor Hramowyň diýdimzor apparaty bu işe goşulsa, ondan çykjak netijäniň nähili boljagyny çaklamak kyn däl.

Gadagan etmeler boýunça spesialist Hramowyň häkimiýetde oturmasynda, saklanyp galmasynda bir paradoks bar. Prezident ýurtda tankydyň bolmagyna aýak direýär, tankydyň ösmegine Wiktor Hramow nähili ýardam edip biler? Eger ol Nyýazowyň režimini tankyt etmäge rugsat berse, şol režimi döreden, oňa wepaly gulluk eden adam hökmünde onuň özüni-de tankytlamaga rugsat berdigi bolmazmy?

Şeýlelikde Türkmenistanda sungatyň we edebiýatyň ösmegine kim päsgel berýär? - diýen sorag açyklygyna galýar. Munuň nähili edilýändigini hemmeler gowy bilýär.

Aleksandr Narodetski postsowet döwletleri boýunça britaniýaly bilermen. Şu kommentariýada öňe sürlen pikirler hem-de garaýyşlar awtoryň özüne degişli.

Şu gün ajaýyp türkmen şahyry Gurbannazar Ezizowyň doglan gününe 70 ýyl dolýar.

20-nji asyr türkmen edebiýatynyň ikinji ýarymyna öz güýçli täsirini ýetiren G.Ezizow 1940-njy ýylyň 1-nji martynda Büzmeýin obasynda, mugallymyň maşgalasynda dünýä inýär. Dürli sebäplere görä olaryň maşgalsy dürli ýerlerde bolup, ahyrda Aşgabat şäherinde ýerleşýär.

Aşgabat şäherinde orta mekdebi tamamlan Gurbannazar Türkmen döwlet uniwersitetiniň filologiýa fakultetine girýär. Ol uniwersiteti gutarandan soň, Çagalar neşiri bolan "Mydam taýýar" gazetiniň we "Pioner" žurnalynyň birleşen redaksiýasynda edebi işgär bolup işleýär. Goşun gullugynda bolýar. Soňra bäş ýyl çemesi “Edebiýat we sungat” gazetiniň poeziýa bölüminiň müdiri bolýar. Ýene şonçarak wagt, ýagny ömrüniň galan böleginde hem Türkmenistan Ýazyjylar birleşiginde edebi maslahatçy bolup işleýär. Şahyryň bar durmuş ýoly şundan ybarat, örän gysga hem sada.

Gurbannazaryň ilkinji goşgulary 15 ýaşyndaka metbugatda çap edilip başlanýar. Ýöne özi student ýyllaryndan edebiýat bilen çynlakaý gyzyklanyp başlandygyny aýdýar. Hut şol ýyllardanam ol edebi tankydyň nazaryna ildi hem beýlekilerden düýpgöter başgaça ýazýandygy bilen tapawutlandy. Ol türkmen edebiýatyna täze poeziýany, täze pikir ýörediş usullaryny getirde. Şeýle-de bolsa, şahyr diri wagtynda onuň bary-ýogy üç sany kiçijik kitaby çykdy. Olardan hem biri Moskwada, rus dilinde çap edilipdi.

Söýüň meni – siziň sadyk guluňyz, soňra menden size galar şeýle paý…

Şahyrdan örän baý hem gymmatly miras galdy. Şahyr 1975-nji ýylyň 29-njy sentýabrynda pajygaly ýagdaýda aradan çykandan soňra “Serpaý” atly saldamly goşgular kitaby çapdan çykdy. Ondan hem dolurak ýygyndy “Serdarym” boldy.

1995-nji ýylda bolsa Gurbannazar Ezizowyň “Saýlanan eserler” ady bilen iki tomlugy neşir edildi. Bu ýygyndy şahyryň eserleriniň dolurak, iň bolmanda esasy bölegini özünde jemleýär. Kitaby çapa taýýarlan hem redaktirlän Ahmet Gurbannepesow giňişleýin sözbaşy ýazypdyr. Kitabyň ahyrynda bolsa şahyr barada onuň dostlarynyň birnäçesiniň ýatlamalary ýerleşdirilipdir. Ýöne şahyryň drama eseri, terjimeleri, edebi ýaňsylamalary hem hatlary, beýleki garalamalary entek kitap bolup çykanok.

Gurbannazar Ezizow aradan çykandan soň oňa dostlary, ýoldaşlary birnäçe eserlerini bagyşladylar. Şahyr barada köp hem dürli ýatlamalar ýazyldy. Türkmenistanyň halk ýazyjysy Annaberdi Agabaýew bolsa “Ezizowyň emri bilen” diýen ýatlama hem şahyrana kitabyny ýazdy. Geçen asyrda türkmen edebiýatynda iň köp ýatlanan şahyr Gurbannazar Ezizow boldy. Sebäbi ol edebiýata örän täze pikirleri getirdi hem öz döwrüdeşlerine ýiti täsir edip bildi.

Onuň poeziýasynyň çuňlugyny hem gözelligini birbada hem uly nesil, hem ýaş nesil ykrar etdi. Şonuň üçin ol gowy şahyr hökmünde doly ykrar edildi. Şol ykrar edilemgiň netijesi hökmünde şahyryň eserleriniň dolurak görnüşleriniň yzly-yzyna çap edilmegini, oňa Magtymguly adyndaky Döwlet baýragynyň berilmegini hem onuň hatyrasynyň ýyl-ýyldan artmagyny mysal getirip bolar.

Gurbannazar Ezizow Gara Seýitliýew baradaky “Şahyr” atly ýatlamasynda bir akyldaryň sözüni getirip, “şahyryň iki ömri bolýar, onuň biri dirikä, ikinji ömri ol ölensoň başlanýar” diýen pikiri aýdypdy. Gurbannazar Ezizowyň uzak hem beýik ömri indi başlandy.

Ýene-de ýükle

Iň soňky teswirler

New Comments Available
XS
SM
MD
LG