Sepleriň elýeterliligi

Soňky habar

Türkmenistan

G.Berdimuhamedowyň Hytaýa edýän häzirki saparyna diňe bir Aşgabat bilen Pekinde däl, dünýäniň beýleki uly paýtagtlarynda, ylaýta-da, Moskwada, Tähranda we Waşingtonda-da üns bilen syn ediljekdigi öz-özünden düşnükli. Näme üçin?

Türkmen-hytaý gatnaşyklarynyň okgunly ösüşiniň Kremle açyk ýaramaýandygyny türkmen ýolbaşçylary aňman, duýman duranoklar. Sözüň belli bir manysynda, oýnalyan hytaý “karty” Aşgabat üçin Orsýet, Eýran, Günbatar, ylaýta-da, Birleşen Ştatlar bilen gepleşiklerde güýçli strategik “kart” bolup hyzmat edýär.

Geçen hepde G.Berdimuhamedow Ministrler kabinetiniň maslahatynda hut halkara “tomaşaçylaryna” niýetläp, Hytaýa boljak saparyň bu iki ýurduň arasynda uzak möhletleýin hyzmatdaşlyklary ýola goýmaklyga uly itergi berjekdigini aýtdy.

Hytaýyň rüstem taraplary

Dünýä walýutasynda ägirt uly pul serişdelerine eýe bolan Hytaý bu günki gün elýeterli donordyr. Bu faktyň özi gatnaşyklarda soňky orunda durýan zat däl. Mesele şuňa gelende, Orsýet kynçylyksyz kredit bermek, maliýe we adam resurslarynyň elýeterliligi boýunça Hytaýdan köp yzda dürýar.

Ýene bir sebäp - partnýoryň islegini kanagatlandyrmak fakty-da Hytaýyň peýdasyna işleýär. Türkmen gazy Hytaýa, Orsýetiň edişi ýaly, başga bir ýurda ýaňadan satmak üçin däl-de, öz ykdysadyýeti, öz senagaty üçin gerek. Şonuň üçinem, hytaýly ýaranlar orsýetlilerden has ynamdar, ygtybarly bolup çykýar.

Geçen ýyl türkmen gazynyň Orsýete akdyrylmagynda ýüze çykan bulam-bujarlyk ýaly ýagdaýa Pekin bilen gatnaşyklarda garaşmasa bolar. Geçen ýylyň aprelinde türkmen gazynyň akymy Orsýet tarapyndan ýapyldy, Kreml öň baglaşylan ylalaşygy üýtgetmegi talap etdi.

Şunuň ýaly agressiw herekete Hytaýyň gitmejegine Aşgabat ynanýar. Tersine, Pekin diňe bir Türkmenistanda däl, tutuş Merkezi Aziýa regionynda köpsanly proýektleri maliýeleşdirmäge taýýardygyny görkezip gelýär. Munuňam üstesine, regionyň bazarlarynda Orsýet bilen Hytaýyň bäsdeşligi ABŞ-y, Eýrany we Ýewropany Merkezi Aziýada Orsýetiň agalygynyň peselmeginden peýdalanmaga iterdi.

Hytaý Türkmenistana görelde bolup biler...

Hytaýyň özboluşly aktiwligi Merkezi Aziýada, anyk aýdylsa, Türkmenistanda öz ykdysady örüsini berkitmäge, berk ornaşmaga beýleki potensial partnýorlara-da itergi berdi.

Şunuň ýaly saýlamak üçin köp variantlaryň peýda bolmagyndan türkmen ýolbaşçylary diňe utuş gazanyp bilerler. Ýöne munuň üçin ykdysady bäsdeşlik şertlerinde çeýelik görkezmegi başarmaly. Şu meselede Hytaý Türkmenistana görelde bolup biler, çünki täze ykdysady syýasatynyň netijesinde Pekin sowet usulyndaky merkezleşdirilen gazaply maşyny güýçli depginde ösýän häzirkizaman bazar gatnaşyklaryna öwürdi. Şu öwrülişigiň başynda meşhur täzelikçi Den Sýao Pin durupdy.

Gurbanguly Berdimuhamedow türkmen Den Sýao Pini bolup bilermi? Bu meselede köp zat onuň özüne bagly bolsa gerek. Türkmenistanyň şahsy sektorynda gowuşgynsyzlyk duýulýar, ösüş juda pes.

Şu nukdaýnazardan, ykdysadyýetde döwlet sektoryna esasy orun berilýän Merkezi Aziýa ýurtlaryndan, sol sanda, Türkmenistandan hem Hytaý onýyllyklarça öňde barýar.

Döwlet sektory gatnaşyklary ösdürmegi saklaýan, ony agyzdyryklaýan faktordyr. Ykdysadyýetde we jemgyýetçilik durmuşynda liberallaşmanyň, açyklaşmanyň ýokdugy üçin türkmen döwlet propagandasynyň sütüni bolup durýan planlar Türkmenistanda başa barmaýar. Şol planlary amala aşyrmak türkmen häkimiýetlerine başartman gelýär.

Durmuş derejesini ýokarlandyrmak barada berilýän wadalaryň kagyz ýüzündäki şygar bolup galmagy mümkin. Real durmuşda olar näme üçin amala aşmaýar? Haçanam bolsa bir wagt muny düşündirmäge owadan sözleriň tapylmazlygy mümkin.

Aleksandr Narodetski postsowet döwletlri boýunça britaniýaly bilermen. Bu kommentariýada öňe sürlen pikirler hem-de garaýyşlar awtoryň özüne degişli.

Halkara “Freedom House” guramasy dünýäde metbugat azatlygynyň ýagdaýy boýunça ýyllyk hasabatyny çap etdi. Waşingtonda ýerleşýän, hökümete degişli bolmadyk bu guramanyň 29-njy aprelde çap edilen täze hasabatynda Türkmenistan metbugat azatlygy boýunça ýaramaz ýurtlaryň hatarynda agzalýar.

Türkmenistan, Özbegistan, Belarus we Eýran 2009-njy ýylda dünýä derejesinde metbugat azatlygyny iň berk çäklendiren 10 döwletiň arasynda galýar diýlip, “Freedom House” guramasynyň ýyllyk hasabatynda aýdylýar.

Hasabata görä, geçen ýylda dünýäniň repressiw hökümetleriniň erkin pikiri ýok etmek synanyşyklary dowam etdirildi, žurnalistlere garşy jenaýatçylyklar jogapkärçiliksiz galdy, döwletler tarapyndan internete gözegçilik etmek synanyşyklary amala aşyryldy.

“Freedom House” guramasynyň metbugat azatlygy boýunça hasabatynda 2009-njy ýylda metbugat azatlygynyň dünýä derejesinde çäklendirilmek tendensiýasynyň hem dowam edenligi aýdylýar. Guramanyň müdiri Kristofer Wolker bu ýagdaýyň sekiz ýyl bäri yzygiderli dowam edýänligini belleýär.

Türkmenistana berlen baha

Waşingtonda ýerleşýän “Freedom House” guramasynyň ýyllyk hasabatlarynda dünýäniň 196 ýurdunyň metbugatynyň, radio-telewideniýesiniň we internet neşirleriniň erkinlik derejesine baha berilýär.

Hasabatda her bir döwletiň ýuridiki, syýasy hem ykdysady faktorlary, şeýle-de habar serişdelerine hökümet tarapyndan edilýän basyşlar nukdaýnazaryndan baha berilýär. Hasabatda döwletler metbugat azatlygynyň ýagdaýy boýunça «azat», «belli bir derejede azat» we «azat däl» diýen üç topara bölünýär.

“Freedom House” guramasynyň hasabatynda Birma bilen deň derejede ýerleşdirilen Türkmenistana berlen baha 95 baldan ybarat. Deňeşdirmek üçin alsak, Belarus bilen deň derejede ýerleşdirilen Özbegistana berlen baha 92 baldan ybarat.

Guramanyň hasabatynda bu döwletlerde garaşsyz habar serişdeleriniň düýpden ýoklugy ýa-da örän çäkli görnüşlerde hereket edýänligi bellenilýär. “Freedom House” guramasyndan Kristofer Wolker bu döwletlerde žurnalistleriň howp astynda galýanlygyny, habar serişdeleriniň hökümetiň gözegçiligi astyndadygyny, köp pikirliligiň asla ýoklugyny belleýär.

“Beýleki döwletlerden tapawutlanýar”

“Serhetsiz reportýorlar” guramasynyň wekili Elsa Widal Türkmenistanyň habar serişdeleriniň ýagdaýynyň dünýäniň beýleki repressiw döwletleri-hä beýlede dursun, hatda öz Merkezi Aziýadaky goňşularyndan hem tapawutlanýanlygyny belledi.

“Türkmenistan region boýunça goňşulary, şol sanda, hatda Özbegistan bilen deňäniňde-de iň repressiw we ýapyk ýurtdur. Türkmenistan öz pikirini açyk beýan etmek isleýänleri türmä dykmak, işini elinden almak ýa-da maşgala agzalaryna basyş etmek ýaly gorkuda saklaýan ýurt bolmagynda galýar” diýip, E.Widal aýtdy.

Türkmenistanyň habar serişdelerini ýurduň öňki we häzirki prezidenti häli-şindi tankytlaýar. Hususan-da, telegepleşikleriň birmeňzeşligi, hiliniň pesdigi we mazmunynyň gowşakdygy tankytlanylýar.

Türkmen metbugaty näme maksada eýerýär?

Türkmenistanda habar serişdeleriniň režimiň ideologiýa guraly bolup, resmi häkimiýetleriň propaganda maksatlaryna hyzmat edýän şertlerinde ýolbaşçylaryň žurnalistleriň işinden nägile bolmaklarynyň geň görünýänligini synçylar belleýärler.

“Serhetsiz reportýorlar” guramasynyň wekili Elsa Widal bu barada şeýle diýdi: “Ýerli habar serişdeleriniň işiniň hili hakykatdanam pes. Emma žurnalistleriň işleýän şertlerine ýurt ýolbaşçylarynyň özleri jogapkär. Şeýlelikde, ýurtdaky ýagdaýlar barada doly maglumat berilmegine rugsat bermeýän Türkmenistanyň ýolbaşçysy metbugatda açyk pikirleriň ýoklugy üçin diňe özüni ýazgarmaly”.

Elsa Widalyň pikirine görä, prezident Berdimuhamedow ýagdaýy özgertmek isleýän bolsa, metbugatyň azat bolmagyna, garaşsyz habar serişdeleriniň döremegine we gözegçilikden el çekmäge razy bolmaly.

Türkmenistanyň ýolbaşçylary ýurtda interneti ösdürmek maksadyna eýerýändiklerini aýdýarlar. Ýurduň mekdeplerini kompýuterleşdirmek boýunça çäreler hem geçirilýär. Ýurtda raýatlara internete çatylmak üçin hyzmatlar köpelýär. Internet kafeleri açylýar, internet aragatnaşygy üçin tehniki mümkinçilikler döredilýär. Elsa Widal, muňa garamazdan, Türkmenistanda internet saýtlarynyň petiklenmegi we internet kafelerine barýan adamlaryň hasaba alynmagy ýaly çäreler türkmen häkimiýetleriniň ilatyň informasiýa elýeterligini çäklendirmäge höwesekdiklerini görkezýär diýýär.

“Serhetsiz reportýorlar” guramasynyň wekiliniň pikirine görä, özüniň dünýäniň öňünde açyklygyny yglan edýän Türkmenistanyň ähli açyklygy, esasan, halkara biznes gatnaşyklary bilen çäklenýän “açyklyk” bolup çykýar.

Ýene-de ýükle

Iň soňky teswirler

Iň soňky teswirler
XS
SM
MD
LG