Sepleriň elýeterliligi

Soňky habar

Türkmenistan

Uzynlygy 3,300 kilometr töweregi boljak "Nabukko" gaz geçirijisi Ýewropanyň energiýa meselesinde Orsýete bolan garaşlylygyny azaltmaklygy maksat edinýär.
Penşenbe güni Ýewropa Komissiýasynyň prezidenti Žoze Manuel Barrosonyň Bakuwa saparynyň dowamynda Ýewropa Bileleşigi bilen Azerbaýjan tebigy gaz söwdasy barada uzak garaşdyran ylalaşyga gol çekdiler.

Bakuda gol çekilen bu ylalaşyk Ýewropa Bileleşiginiň energiýa üpjünçilik planlaryna uly itergi berer diýlip hasaplanylýar.

Gol çekilen bu ylalaşyga görä, Azerbaýjan Ýewropa Bileleşigine “uzak möhletiň dowamynda köp möçberde” gaz satmaklyga borçlanýar. Emma, şeýle-de bolsa, Azerbaýjandan akdyryljak bu gazyň Ýewropa Bileleşiginiň planlaşdyrýan “Nabukko” proýektini gaz bilen doly üpjün etmäge ýeterlik boljakdygy ýa bolmajakdygy welin anyk bolman galýar.

Mundan daşary, düýnki gol çekilen özara dokument Ýewropa Bileleşigine haçan tebigy gazyň satylyp başlanjakdygy, näçe möhlet bilen we näçe möçberde satyljakdygy baradaky meselä hem aýdyňlyk girizmeýär.

Ýöne, muňa garamazdan, Ýewropa Komissiýasynyň prezidenti Žoze Manuel Barroso Bakuda gol çekilen bu ylalaşygy “düýpli öňegidişlik” diýip atlandyrdy: “Biziň özara hyzmatdaşlyklarymyzyň özeni energiýa ugrundaky hyzmatdaşlyklar arkaly örän berkidilen”.

Soňra ol sözüni şeýle dowam etdirdi: “Meniň delegasiýamyň düzüminde Bileleşigiň energiýa komissary Günter Öttinger hem boldy. Biz bu mesele boýunça prezident Aliýew bilen örän möhüm gepleşik geçirdik. Azerbaýjan hakykatdanam biz üçin bu pudakda strategik partnýor we soýuzdaş bolup durýar”.

Bakuda gol çeken özara ylalaşyga görä, Azerbaýjan “Günorta korridor” ugry arkaly Ýewropa Bileleşigini gaz bilen üpjün etmeklige borçlanýar. Emma bu gürrüňi edilýän gazyň haýsy gazgeçiriji arkaly akdyryljakdygy welin henizem anyk bolman galýar.

“Günorta korridor” marşrutlary

“Günorta korridor” ugry arkaly Ýewropa gaz akdyrmak üçin dürli ýollar bar. Şol energiýa ýollaryndan birem Ýewropa Bileleşigi tarapyndan gurmaklyk göz öňünde tutulýan “Nabukko” gazgeçirijisi.

Uzynlygy 3,300 kilometr töweregi boljak bu proýekt Ýewropanyň energiýa meselesinde Orsýete bolan garaşlylygyny azaltmaklygy maksat edinýär. Bu proýekt boýunça ýylda 30 milliard kubmetrden gowrak gaz akdyrmaklyk göz öňünde tutulýar.

“Günorta korridor” ugry arkaly çekilmegi göz öňünde tutulýan gazgeçirijilerden ýene biri Türkiýe-Gresiýa-Italiýa proýektidir. Bu proýekt boýunça Ýewropa ýurtlaryna ýylda 8 milliard kubmetr gaz akdyrmaklyk taslanylýar.

“Günorta korridor” ugry Trans-Adriatik gaz proýektini hem öz içine alýar. Bu göz öňünde tutulýan proýekt Gresiýanyň, Albaniýanyň we Ortaýer deňziniň üsti bilen Italiýa ýylda 10 milliard kubmetr töweregi gaz akdyrmaklygy maksat edinýär.

Mundan daşary, günorta ugur boýunça Gara deňziniň üsti bilen Rumyniýa, şeýle hem Ukraina we ondan aňryk Merkezi Ýewropa çenli gaz akdyrylmagyny göz öňünde tutýan “Ak akym” taslamasy hem bar.

Şu gürrüňi edilýän dört proýektiň dördüsem durmuşa geçirilen halatynda, olardan Türkiýäniň üsti bilen gaz akdyrylmaly. Azerbaýjanda-da Türkiýäniň üsti şol planlaşdyrylýan gaz proýektleriniň islendik birine gaz bermek mümkinçilikleri bar.

Orsýetiň bäsleşikli proýektleri

“Günorta korridor” ugry boýunça planlar soňky wagtlar Orsýetiň bäsleşikli proýektleri sebäpli belli bir kynçylyklar bilen ýüzbe-ýüz bolup gelýär. Ýakyn wagtlarda Orsýetiň Germaniýa tarap çekýän “Demirgazyk akym” gazgejirisiniň gurluşygy tamamlanmaly. Germaniýa ýylda 55 milliard kubmetr gaz getirjek bu proýektiň üsti bilen Ýewropanyň beýleki demirgazyk ýurtlary-da gaz alarlar diýlip garaşylýar.

Mundan daşary, Orsýet “Günorta akym” ady bilenem Merkezi Ýewropa ýurtlaryna gaz akdyrjak proýekti öňe sürüp gelýär. Şu hepde “RIA-Nowosti” habar agentligine beren interwýusynda ýurduň premýer-ministri Wladimir Putin Orsýetiň “Günorta akym” proýekti bilen deňeşdirilende, “Nabukko” proýektiniň amala aşmak mümkinçiliginiň örän ujypsyzjadygyny nygtady.

“Nabukko” proýektiniň öňünde duran esasy kynçylyk bu proýekti gaz bilen üpjün etjek anyk çeşmeleriň tapylmaýandygy bolup geldi. Proýekti gaz bilen üpjün edip biljek esasy ýurtlar diýlip bolsa Azerbaýjan bilen Türkmenistan hasaplanylýar.

Azerbaýjana meňzeşlikde, Türkmenistan hem şu çaka çenli diňe söz üsti bilen bu proýekti goldaýandygyny nygtap geldi. Ýöne bu iki ýurduň ikisem şu çaka çenli Ýewropa Bileleşigi bilen bu ugurda anyk ylalaşyk baglaşman geldiler.

Soňky wagtlar Türkmenistan bilen Orsýetiň arasyndaky gatnaşyklaryň belli bir derejede ýaramazlaşmagy netijesinde, indi Türkmenistan “Nabukko” proýektine has çynlakaý garap başlar diýen umytlar hem peýda boldy.
Ýewropa Komissiýasynyň prezidenti Žoze Manuel Barroso (çepde) we ÝB-niň energiýa komissary Günter Öttinger Bakuwda, 13-nji ýanwar, 2011-nji ýyl.
Ýewropa Komissiýasynyň prezidenti Žoze Manuel Barroso penşenbe güni Azerbaýjanyň paýtagty Bakuwda Ýewropa Bileleşiginiň Hazar regiony bilen gyzyklanmagynyň aňyrsynda ýatan esasy faktoryň energiýadygyny boýun aldy.

“Biziň ikitaraplaýyn gatnaşyklarymyz öz güýjüni berk ornaşan energiýa hyzmatdaşlygyndan alýar. Meniň delegasiýamda Ýewropa Bileleşiginiň energiýa komissary Günter Öttinger bardy. Biziň prezident Aliýew bilen möhüm gepleşigimiz boldy. Azerbaýjan bu ugurda biziň strategik partnýorymyz we ýaranymyz. Biz Azerbaýjanyň energiýa öndürýan we tranzit ýurt hökmünde oýnaýan möhüm roluna ýokary baha berýäris” diýip, Barroso aýtdy.

Bakuwda gol çekilen ylalaşyk “Nabukko” proýektini amala aşyrmak mümkinçiligini ýokarlandyrýar. Şeýdip, Ýewropa Hazar regionyndan göni ýangyç alyp biler. 3,300 kilometrlik “Nabukko” gaz geçirijisi Türkiýäniň üsti bilen Türkmenistandan, Azerbaýjandan we regionyň beýleki ýurtlaryndan Ýewropa gaz getirer.

Ýewropada sarp edilýän gazyň esasy bölegi häzir Orsýetden gelýär. 2009-njy ýylyň ýanwarynda Orsýetiň Ukraina berýän gazynyň kesilmegi netijesinde Ýewropa Bileleşiginde durýan ýurtlaryň birnäçesi gaz ýetmezçiliginden kynçylyk çekdiler. Şondan soň Ýewropa Orsýete garaşly bolmazlyk üçin başga ýollary agtaryp ugrady. “Nabukko” proýekti şu tagalla degişli.

Barroso Bakuwda wiza düzgüniniň hem ýeňilleşdiriljekdigini bildirdi. Ol bu hakda: “Biz wiza meselesini ýeňilleşdirmek ylalaşygy barada ýakyn gelejekde gepleşiklere başlarys. Bu azerbaýjan halkynyň Ýewropa Bileleşigine sapar etmegini aňsatlaşdyrar. Şeýlelikde biri-birine ýakynlaşmaly ýeke bazarlar däl, adamlar-da ýakynlaşmaly” diýdi.

Ýöne ýeňilleşdiriljek diýilýän wiza düzgüninden bu golaýda Türkmenistan peýdalanyp bilmeýär. Sebäbi ol Azerbaýjan ýaly Ýewropa Bileleşiginiň “Gündogar partnýorlygy we goňşuçylyk syýasaty” programmasyna degişli däl.

Barroso Bakuwdan Türkmenistana uçmazdan öň adam hukuklarynyň regiondaky ýagdaýy barada hiç bir zat aýtmady. Munuň hem Ýewropa Parlamenti bilen aşa pragmatik hereket edýän Komissiýanyň arasynda konflikt döretmegi mümkin.

Adam hukuklary

Ýöne Ýewropa Parlamentiniň Awstriýadan agzasy, şeýle hem Ýewropa Bileleşiginiň Türkmenistan boýunça delegasiýasynyň agzasy Hannes Swoboda: “Energiýa diýip, regionda adam hukuklarynyň bozulmagyny görmezlige salyp bolmaz” diýip, Azatlyk Radiosyny aýtdy.

“Bu bolup bilmez. Biz aýratyn-da Ýewropa parlamenti tarapyndan iki ýol saýlanylmaly diýip, hemişe aýdyp geldik. Öz raýatlarymyzyň adam hukuklary üçin energiýa, elbetde, möhüm mesele. Ýöne biz Azerbaýjanyň raýatlarynyň-da, has beteri Türkmenistanyň graždanlarynyň-da hukuklaryny äsgermezlik edip bilmeris. Biz söwda edip ýörkäk adam hukuklary meselesinde-de öz pikirlerimizi açyk aýdarys” diýip, Swoboda belledi.

Barroso Aşgabadyň aeroportynda garşylanýar, 14-nji ýanwar.
Ýewropa Parlamentiniň Daşary işler boýunça komitetiniň agzasy Hannes Swobodanyň aýtmagyna görä, Ýewroparlament Azerbaýjan we Türkmenistan bilen Ýewropa Bileleşiginiň arasynda hereket edýän halkara ylalaşyklaryň ählisini gözden geçirip, bu ýurtlardaky adam hukuklaryna üns bermegi üçin Ýewropa Komissiýasyna basyş eder.

“Eger häzir adam hukuklary gozgalmasa, onda biz muny Parlamentde gozgarys. Komissiýa bu ýagdaýyň kabul ederlikli däldigini bildireris. Men bu ýurtlar bilen energiýa boýunça hyzmatdaşlygyň, gowy gatnaşyklaryň ýola goýulmagynyň tarapyny tutýanlaryň biri. Men “Nabukko” proýektini goldaýaryn, emma bu ýurtlardaky adam hukuklaryny goraýjylara goldaw bermezden beýle zatlary etmerin” diýip, Hannes Swoboda aýdýar.

Ýöne gürrüň tebigy gaza gelende adam hukuklarynyň möhümdigine şübheli garaýanlar-da ýok däl. Bu Ýewropa Bileleşiginiň Moskwadaky öňki ilçisi, Ýewropanyň syýasy barlaglar boýunça merkeziniň (CEPS) ylmy işgäri, Orsýet boýunça ekspert Maýkel Emersonyň gelen netijesi.

“Dogry, energiýa howpsuzlygy ÝB-niň ileri tutýan maksatlarynyň biri. Dünýäde energiýa baý ýurtlaryň ählisi diýen ýaly awtoritar režimler. Hemmesinde hem adam hukuklarynyň ýagdaýy ýa gümürtik ýa-da ýaramaz. Sen muny halamasaň, onda özüňe ýeterlik energiýa özüňden önmeli” diýip, Emerson bu baradaky öz pikirini mälim edýär.

Barroso hat iberildi

Parižde ýerleşýän “Serhetsiz reportýorlar” guramasy bolsa Ýewropa Komissiýasynyň prezidenti Žoze Manuel Barroso Türkmenistana barandan soň oňa açyk hat bilen ýüzlendi. Bu hatda türkmen türmesinde oturan adam hukuklaryny goraýjy aktiwistler Annagurban Amangylyjowyň we Sapardurdy Hajyýewiň ýagdaýlaryna üns çekilýär. Olar 2006-njy ýylyň sentýabr aýynda tussag edilipdiler.

“Türkmenistan dünýäniň iň zalym we absolýut diktaturalarynyň biri tarapyndan dolandyrylýar. Dünýäden üzňelikde ýaşaýan bu ýurduň halky adam durmuşyna we mertebesine hormat goýmaýan polisiýa döwletiniň gol astynda ýaşaýar. Şu iki aktiwist ýaly adamlar režimiň duşmany hasaplanylýar we olar juda agyr sütemlere sezewar edilýärler” diýip, “Serhetsiz reportýorlar” guramasynyň açyk hatynda aýdylýar.

BMG-niň Eden-etdilikli tussag etmeler baradaky iş toparynyň pikirine görä, Annagurban Amangylyjow bilen Sapardurdy Hajyýewiň tussag edilmegi Adam hukuklary boýunça ähliumumy Jarnamanyň 9, 10, 11, 19 we 20-nji maddalarynyň hem-de Graždan we syýasy hukuklar boýunça halkara Konwensiýanyň 9, 14, 19, we 22-nji maddalarynyň bozulmagy bolup durýar.

“Şol sebäpli, türkmen häkimiýetleri bilen boljak duşuşyklaryňyzda Amangylyjowyň we Hajyýewiň meselesini galdyrmaga we olaryň tussaglykdan boşadylmagy boýunça ençeme graždan jemgyýetçiligi we halkara guramalar tarapyndan edilen ýüzlenmeleri gaýtadan gozgamaga çagyrýarys” diýip, “Serhetsiz reportýorlar” guramasy Ýewropa Komissiýasynyň prezidenti Žoze Manuel Barroso iberen hatyny jemleýär.

Brýusselde iş alyp barýan garaşsyz žurnalist Dan Alekseniň Azatlyk Radiosynyň Türkmen gullugy üçin iberen goşmaça maglumatlary esasynda taýýarlandy.

Ýene-de ýükle

Iň soňky teswirler

Iň soňky teswirler
XS
SM
MD
LG