Sepleriň elýeterliligi

Soňky habar

Türkmenistan

Türkmenistan öz tebigy gaz rezerwleriniň anyklanan möçberiniň 25 trillion kubmetre golaýdygyny resmi derejede yglan edýär.
2010-njy ýylda Türkmenistanyň tebigy gazynyň Russiýa 10, Eýrana 7,5, Hytaýa 4 milliard kubmetre golaý möçberde eksport edilendigi çak edilýär. Bular barada halkara habar serişdeleriniň maglumatlarynda aýdylýar. Şeýlelikde, Türkmenistanyň 2010-njy ýyl boýunça tebigy gaz eksportynyň mukdary 20-25 milliard kubmetr aralygynda boldy. Emma türkmen gazynyň 2010-njy ýyldaky eksport möçberi we bahasy barada anyk we resmi maglumatlar duş gelmeýär.

Orsýetiň “Wedmosti”, “Wremýa Nowosteý” gazetleriniň maglumatlaryna görä, 2010-njy ýylda “Gazproma” türkmen gazynyň her 1,000 kubmetri 220-250 amerikan dollary aralygynda bahadan satylan bolmaly. Hytaý bolsa gazyň her 1,000 kubmetri üçin Türkmenistana 195 amerikan dollaryny tölemäge ylalaşypdy. Singapuryň “PetroMin & Hydrocarbon Asia” žurnalyna görä bolsa, Eýran türkmen gazyny 2010-njy ýylda 215 dollardan gowrak bahadan alan bolmaly.

Eýran

1997-nji ýyldan bäri Eýran Türkmenistanyň günbataryndaky Körpeje-Gurtguýy gaz ýataklaryndan ýyllyk 6,5 milliard kubmetre golaý tebigy gaz satyn alyp gelýärdi. Aslynda, Körpeje-Gurtguýy gaz ýataklaryndan Eýrana barýan turbanyň geçirijilik göwrümi ýyllyk 8 milliard kubmetre barabar, emma bu gaz geçiriji doly güýjünde örän seýrek ýagdaýda işläpdi we arasynda gaz akyşynyň doly kesilen döwürleri hem bolupdy.

2010-njy ýylyň başynda ýurduň günorta-gündogaryndaky Döwletabat gaz ýataklaryndan potensial geçirijilik göwrümi ýyllyk 12 milliard kubmetrlik gaz geçirijiniň açylmagy bilen, geljekde Eýrana eksport ediljek türkmen gazynyň ýyllyk möçberi 14 milliard kubmetre çykaryldy. 28-nji noýabrda Eýranyň demirgazygynda Türkmenistanyň we Eýranyň prezidentleri bu gaz geçirijiniň soňky böleginiň - Sarahs-Sangbast gaz geçirijisiniň - açylyşyna gatnaşdylar.

Şeýlelikde, Döwletabat-Sarahs-Hangeran gaz geçirijisiniň geçirijilik göwrümi ýyllyk 12 milliard kubmetre bardy. 1997-nji ýylda açylan Körpeje-Gurtguýy we 2000-nji ýylda açylan Artyk-Lýutfabat gaz geçirijileri bilen birlikde ýakynda doly ulanyşa girizilen Döwletabat-Sarahs-Hangeran gaz geçirijisi Türkmenistanyň Eýrana gaz eksport etmek potensialyny azyndan 20 milliard kubmetre çykardy.

Russiýa

2009-njy ýylyň aprel aýynda türkmen gazyny Russiýa akdyrýan “Orta Aziýa-Merkez” turbasynyň partlamagy netijesinde, Aşgabat bilen Moskwanyň arasyndaky gatnaşyklar täze häsiýete eýe bolupdy. Şol pursatdan soň Russiýa akdyrylýan türkmen gazynyň möçberi 5 esse azaldylyp, ýyllyk 50 milliard kubmetrden 10 milliard kubmetre getirildi we Russiýa ýyllar boýy dowam edip gelen türkmen gazyna bolan monopoliýasyny ýitirdi.

2010-njy ýylyň oktýabr aýynda Russiýany prezidenti Dmitriý Medwedew Türkmenistana sapar etdi. Bu sapardan soň Orsýetiň wise-premýeri Igor Seçin Orsýetiň «Kommersant» gazetine beren interwýusynda öz ugruny Hazaryň ýakasy bilen alyp gitjek Türkmenistan – Gazagystan – Orsýet gaz geçirijisini gurmak baradaky proýektiň Ýewropa Bileleşiginde gaza bolan isleg ýokarlanýança soňa goýulmaly bolandygyny mälim etdi.

Şol interwýusynda I.Seçin Orsýetiň “Gazprom” kompaniýasynyň Türkmenistan-Owganystan-Päkistan-Hindistan gaz geçirijisini gurmak proýektine gatnaşmagynyň mümkindigini hem aýtdy, şeýle hem Türkmenistanyň Orsýetden sowa Ýewropa gaz satyp bilmejekdigi barada pikir ýöreti. Emma Aşgabat ors resmisiniň bu aýdanlaryna protest bildirip, özüniň energiýa syýasatyna goşulmakda Moskwany aýyplady.

TOPH

11-nji dekabrda Türkmenistanyň paýtagty Aşgabatda Türkmenistanyň, Owganystanyň, Päkistanyň we Hindistanyň hökümetleri Transowgan gaz geçirijisini gurmak baradaky ylalaşyga gol goýdular. TOPH diýlip atlandyrylýan bu proýektiň bahasy 7,6 milliard amerikan dollaryna deň bolar diýlip hasaplanylýar. Şol geçiriji arkaly ýylda 33 milliard kubmetr türkmen gazyny akdyrmaklyk planlaşdyrylýar.

Türkmenistanyň günorta-gündogaryndaky Döwletabat gaz ýatagyndan türkmen tebigy gazy uzynlygy 1 müň 700 kilometr çemesi bolan turbaprowod arkaly Owganystanyň we Päkistanyň üsti bilen Hindistana çenli akdyrylar. Ozalbaşda 1995-nji ýylda taslanan bu proýekte Hindistan 2008-nji ýylda goşuldy. Ony goldaýanlar türkmen tebigy gazyny Günorta Aziýa tarap akdyrjak proýektiň 2014-nji ýylda tamamlanjakdygyna umyt baglaýarlar.

Emma, beýleki käbir analitikler ýaly, Birleşen Ştatlaryň Kolumbiýa uniwersitetiniň halkara gatnaşyklar boýunça professory, Ýewraziýa regiony boýunça ekspert Aleksandr Kuleý hem bu proýektiň geljegine gowy baha bermäge howlukmaýar: “Merkezi Aziýanyň gazyny akdyrjak turbanyň Günorta Aziýanyň ýüregine tarap çekilmegi geosyýasy taýdan juda möhüm. Emma, gynansagam, häzir Owganystandaky ýagdaýlar gowulaşmady”.

“Nabukko”

2010-njy ýylyň sentýabr aýynda Ýewropanyň dikeldiş we ösüş banky, Ýewropanyň maýa goýum banky, Bütindünýä banky toparynyň agzasy bolan Halkara maliýe korporasiýasy Hazar regionynyň gazyny Ýewropa akdyrjak “Nabukko” konsorsiumyna maliýe goldawyny bermek boýunça mandata gol çekişdiler. Bu waka “Nabukko” proýekti boýunça möhüm öňegidişlik diýip, “Nabukko” konsorsiumy hasap edýär.

Birleşen Ştatlar tarapyndan goldanylýan “Nabukko”gaz geçiriji proýektiniň uzynlygy 3,300 kilometre barabar bolup, onuň agramly bölegi – 2,730 kilometri Türkiýäniň üstünden geçýär. Öňki plana görä, gurluşyk 2011-nji ýylda başlanyp, proýektiň esasy bölegi 2015-nji ýylda tamamlanmalydy. Emma munuň gurluşygynyň başlanjak wagty 2012-nji ýyla süýşürildi. Oňa Türkmenistanyň ýyllyk 10 milliard kubmetr gaz akdyrmagyna garaşylýar.

Birleşen Ştatlaryň Kolumbiýa uniwersitetiniň halkara gatnaşyklar boýunça professory Aleksandr Kuleýiň pikiriçe, Amerikanyň we Ýewropanyň syýasatçylary üçin “Nabukko” proýekti heniz hem möhüm bolmagynda galýar: “Bu proýekt iru-giç durmuşa geçiriler... Gijikmeler bolan hem bolsa, indiki iki ýa üç ýylyň dowamynda bu proýektiň durmuşa geçirilmegi üçin mümkinçilikler bolar, men muňa ynanýaryn”.

Täze ýollar

Hazaryň hukuk statusynyň kesgitlenmezligi Türkmenistanyň “Nabukko” proýektine goşulmagyna päsgel berýär. Emma ýakynda Ýewropanyň käbir habar serişdelerinde suwuklandyrylan we gysylan türkmen gazyny tankerler arkaly Azerbaýjana aşyryp boljakdygy baradaky analizler peýda boldy. Türkmenistan bolsa 2010-njy ýylyň dowamynda Orsýetde ýasalan we himiýa we nebit önümleri üçin niýetlenen dört sany tanker gämisini satyn aldy.

2010-njy ýylyň 5-nji noýabrynda Brýusselde geçirilen energiýa traziti boýunça Gürjüstanyň roluna bagyşlanan konferensiýada ÝB-niň energiýa boýunça komissary Günter Öttinger hem tebigy gazyň suwuklandyrylan görnüşde Ýewropa daşalmagyna degip geçdi: “Nabukko Günorta Korridor üçin zerur hasaplanýar. Emma suwuklandyrylan gaz (LNG) hem goşmaça proýekt we bu usul hem möhüm bolmagynda galýar”.

Şondan köp wagt geçmänka, 19-njy noýabrda Aşgabatda geçirilen “Türkmenistanyň nebit we gaz senagaty: ösüş perspektiwalary hem halkara hyzmatdaşlygy” forumynda ýurduň wise-premýeri Baýmyrat Hojamuhammedow çykyş edip, Türkmenistan Ýewropa her ýylda 40 milliard kubmetr tebigy gaz satmak üçin ýörite infrastrukturany taýýarlaýar diýdi. Bu bolsa suwuklandyrylan türkmen gazynyň eksporty boýunça çaklamalary hem güýçlendirdi.

Türkmenistan öz tebigy gaz rezerwleriniň anyklanan möçberiniň 25 trillion kubmetre golaýdygyny resmi derejede yglan edýär. Häzir ýyllyk 75 milliard kubmetr tebigy gaz öndürýän Türkmenistan geljekde muny 230 milliarda kubmetre çykarmagy we onuň 180 milliard kubmetrini eksport etmegi göz öňünde tutýandygyny aýdýar. Şol sanda Hytaýa iberilýän gaz hem 2015-nji ýyla çenli 40 milliard kubmetre çykarylar.
Aşgabadyň seýilgähinde, 2010-njy ýyl.

Ine, ýene-de bir ýyl tamam bolýar. 2010-njy ýyl bilen hoşlaşylar, täze 2011-nji ýyl garşy alynýar. Eýsem geçip barýan 2010-njy ýyl Türkmenistan üçin nähili wakalara baý boldy, bu ýyl türkmen halkyna nähili eşretleri getirdi we nähili gussalary goýdy?

Ýylyň başy býujet ulgamynda zähmet çekýänleriň iş haklarynyň 10 göterim ýokarlanmagy bilen, şeýle hem «Döwletabat—Sarahs—Hangeran» eksport gaz geçirijisiniň ulanylmaga berilmegi ýaly wakalar bilen başlandy. Güýz paslynyň ýagynsyz bolup, pagta hasylynyň bol bolmagy netijesinde Türkmenistan “ak altyn” ýygnamak planyny dolmagy başardy. Bu, hakykatdan hem, oba hojalyk pudagynda gazanylan uly üstünlikleriň biri boldy.

Maý aýynda Daşoguz şäherinde geçirilen Türkmenistanyň ýaşulularynyň maslahatynda ýurduň prezidentiniň syýasy reforma bilen bagly eden çykyşy bolsa möhüm syýasy wakalaryň biri boldy.

Prezident bu çykyşynda ýurtda amala aşyrylýan giň gerimli syýasy-durmuş özgertmeleri emeli usulda çaltlaşdyrman, ýuwaş-ýuwaşdan, ähli şertleri nazara almak bilen, köp partiýaly jemgyýetçilik-syýasy ulgamy döretmäge hem wagt ýetdi diýip aýtdy we Türkmenistanyň Mejlisine syýasy partiýalar hakyndaky kanunyň taslamasynyň üstünde işlemegi we ony taýýarlamagy tabşyrdy.

Ýurduň prezidentiniň bu çykyşy durgunlyk döwrüni başdan geçirýän Galkynyş ideologiýasynyň birneme öňe gobsunmagyna esas bolupdy. Şol maslahatdaky çykyşyndan soň, döwlet baştutany 9-njy iýulda Ministrler Kabinetiniň giňişleýin mejlisinde partiýalary döretmek boýunça başlangyçlary öňe sürýänler bar bolsa, olary goldajakdygyny aýtdy. Prezidentiň Ministrler Kabinetindäki bu çykyşy Türkmenistanyň ýaşulularynyň maslahatyndaky aýdan sözlerini has-da berkitdi.

Mundan başga-da prezident Ministrler Kabinetiniň 9-njy iýulynda hususy gazetleri we žurnallary döretmek boýunça pikirini öňe sürüpdi.

Sentýabryň ortalarynda prezidentiň beren wadalarynyň biri iş ýüzünde amala aşyryldy. Telekeçileriň hususy gazeti «Rysgal» neşir edilip başlandy. Emma maý aýynda syýasy partiýalar barada berlen wada welin unudylana meňzäp ugrady.

ÝHHG-den soň...

Dekabrda Astanada bolan ÝHHG-niň agza ýurtlarynyň döwlet we hökümet Baştutanlarynyň ýokary derejedäki maslahatyna gatnaşyp gelenden soň, türkmen prezidenti Ministrler Kabinetiniň mejlisini geçirip, döwletiň içeri syýasaty barada durup geçdi we Türkmenistanyň Konstitusiýasyna laýyklykda ýurtda demokratik özgertmeleriň gerimini giňeltmek, hususy telekeçiligi giňden goldamak hem-de garaşsyz köpçülikleýin habar beriş serişdelerini döretmek boýunça işleriň yzygiderli alnyp barylýandygyny aýtdy. Şunuň bilen baglylykda prezident Türkmenistanda eýýäm hususy gazetiň çap edilip başlanandygyny, ýakyn günlerde bolsa, hususy žurnalyň neşir edilmäge hem taýýarlyk görülýändigini mälim etdi.

Görnüşi ýaly, prezidentiň ÝHHG-niň ýygnagyndan gelip eden çykyşynda, maý aýynda agzalan syýasy partiýalary döretmek baradaky pikirinden hiç zat agzalmady. Bu bolsa Türkmenistanda syýasy reformalaryň amala aşyrylmagyna garaşýanlaryň lapyny keç etdi.

Bilim pudagy

2010-njy ýyl, sözüň doly manysynda, ýurtda yglan edilen «Galkynyş» ideologiýasy üçin synag ýyly boldy. 2007-2008-nji ýyllardaky ýurtda amala aşyrylan reformalar bu bir ideologiýanyň çalaja başlangyjy bolupdy. Sebäbi şol ýyllarda mugallymlaryň iş sagatlarynyň kemeldilip, aýlyklarynyň ýokary göterilmegi, pensionerleriň pensiýalarynyň dikeldilmegi, internetiň hemmelere elýeterli edilmegi, mekdepleriň 9 ýyllykdan 10 ýyllyga, ýokary okuw mekdeplerindäki okuwlaryň 4 ýyldan bäş ýyla getirilmegi ýaly wakalar agyz doldurylyp aýdylsa-da, olar ozal hem halkyň elinde bolup, soň elinden alnyp, ýene-de yzyna gaýtarylyp berlen zatlar bolupdy.

«Galkynyş» ideologiýasy diňe bu zatlar bilen çäklenmeli däldi. Öňde has wajyp reformalar dur.

2010-njy ýyl, daşary ýurtlarda, hususan-da, Gyrgyzystanyň ýokary okuw mekdeplerinde okaýan türkmen ýaşlary üçin iň bir gussaly ýyl boldy. Gyrgyzystandaky ýüz beren syýasy wakalar sebäpli, ol ýerlerde bilimini artdyrýan ýaşlaryň köpüsi täze okuw ýylynda türkmen hökümeti tarapyndan okuwyny dowam etdirmek üçin ýurduň daşyna çykarylmady.

Ine, şu mesele ýurtda bilim ulgamyndaky wada edilen reformalaryň heniz hem durgunlygy başdan geçirýändigini görkezdi.

2008-nji ýylda ýurtda hususy we tölegli ýokary okuw mekdeplerini döretmek baradaky berlen wada 2010-njy ýylda amala aşyrylmady. Bu meseledäki reformanyň 2010-njy ýylda amala aşyrylmazlygy onuň geljek ýyllarda-da amala aşyryljagyna ynam döretmeýär. Sebäbi hususy we tölegli ýokary okuw mekdeplerini döretmek barada ýurtda hiç hili progres görünmeýär.

20-nji dekabrda Aziýanyň Olimpiýa geňeşiniň 2017-nji ýylda Aşgabatda ýapyk binalarda Aziýa oýunlaryny geçirmäge hukuk berýän karary türkmenistanly sport söýüjileri şatlandyrdy. Ýöne bu şatlygyň höziri uzaga çekmedi.

21-nji dekabr

21-nji dekabrda Türkmenistanda ýurduň öňki prezidenti Saparmyrat Nyýazowyň ýatlama güni bellenildi we şol gün ähli ýaşaýjylaryň arasynda başagaýlyk başlandy. Hut dört ýyl mundan öň, 2006-njy ýylyň 21-nji dekabrynda bolşy ýaly «Indi näme bolarka?» diýlen sowal her bir türkmenistanlynyň kellesinde 2010-njy ýylyň 21-nji dekabrynda hem at bolup çapdy.

Elbetde, başagaýlyk Saparmyrat Nyýazowyň ýatlama güni bilen bagly däldi. Orsýetiň mobil kompaniýasy MTS-iň Türkmenistanda işiniň togtadylmagy iki milliondan gowrak adamyň keýpine sogan dogrady.

«Altyn asyr» nomerlerini almak üçin uzyn-uzyn nobatlaryň emele gelmegi, banklarda ABŞ-nyň dollarynyň azalyp, «gara bazarda» amerikan walýutasynyň nyrhynyň ýokary galmagy tamamlanyp barýan 2010-njy ýylyň ahyrky günlerinde ýurdy belli bir derejede haosa atardy.

Häzirki wagtda ýurtda gurluşyk desgalaryny alyp barýan daşary ýurt firmalarynyň içinde diňe Türkiýäniň «Polimeks» hem-de Fransiýanyň «Buig» kompaniýalary gurluşykçylaryna wagtly-wagtynda iş hakyny töläp bilýär. Beýleki daşary ýurtly gurluşyk firmalarynyň köpüsi öz işgärlerine aýlygy wagtly-wagtynda töläp bilmeýärler. Türkmenistan tarapyndan desgalaryň maliýeleşdirilmeginde haýallygyň bolmagy sebäpli, ýurtda alnyp barylýan köp gurluşyk desgalaryň işleri juda haýallady.

Tamamlanyp barýan 2010-njy ýyla durgunlyk ýyly boldy diýesiň gelýär. Çünki berlen wadalaryň hiç birisi-de iş ýüzünde amala aşyrylmady. Galkynyş ideologiýasynyň wadalarynyň geljek täze ýylda amala aşyryljakdygyny ýa-da aşyrylmajakdygyny bolsa wagt görkezer.

Serdar Gulgeldiýew türkmenistanly synçynyň edebi lakamy. Blogdaky pikirler awtoryň özüne degişli.

Ýene-de ýükle

Iň soňky teswirler

Iň soňky teswirler
XS
SM
MD
LG