Sepleriň elýeterliligi

Soňky habar

Türkmenistan

Türkmen Helsinki fondy: “Problemalardan ýene birem ruhy hassahanalaryň raýatlaryň syýasy taýdan yzarlanmagy üçin gural hökmünde ulanylmagy”.

10-njy oktýabrda Ruhy saglygyň bütindünýä güni bellenýär. Ruhy saglyk boýunça Bütindünýä federasiýasynyň inisiatiwasy bilen esaslandyrylan bu sene dünýäde 1992-nji ýyldan bäri bellenýär.


Türkmenistanda bu sene resmi taýdan bellenmeýär. Muňa garamazdan, Türkmen Helsinki fondy bu senä gabatlap, ýurtdaky problemalara ünsi çekýär.

Türkmen Helsinki fondy 10-njy oktýabrda bellenýän Ruhy saglygyň bütindünýä gunüne gabatlap ýaýradan öz beýannamasynda halkara guramalaryny Türkmenistandaky ýagdaýa jikme-jik baha bermäge çagyrýar.

Guramanyň başlygy Täjigül Begmedowa beýannama ýaýratmagynyň sebäbini adamyň ruhy saglygyna degişli temanyň Türkmenistan üçin aktuallygy bilen düşündirýär.

“Birinjiden, prezidentimiz professional lukman bolansoň, medisina problemalary onuň üçin ýakyn tema bolmaly. Ikinjiden, saglygy saklaýyşa we adamlaryň ruhy saglygyna degişli problemalar Türkmenistanda örän ýiti durýar, emma, muňa garamazdan, ýaşyrylýar. Biz öz beýannamamyz arkaly aladalandyrýan problemalara halkara jemgyýetçiliginiň, ilkinji nobatda-da, türkmen hökümetiniň ünsüni çekmäge çalyşýarys” diýip, Täjigül Begmedowa belledi.

Ýapyklygyň täsiri

Türkmen Helsinki fondunyň beýannamasynda ýurtdaky ýapyklygyň raýatlaryň ruhy saglygyna degişli ýagdaýyň ýaşyrylmagyna we şu sebäpden ýaramazlaşmagyna getirýänligi aýdylýar.

Beýannamada Türkmenistanda raýatlaryň ruhy saglygyna degişli bar bolan problemalar barada şeýle diýilýär: “Ruhy keselhanalardaky ýagdaý barada açyk maglumatyň berilmezligi, keselhanalardaky ýagdaýy, ýagny maddy-üpjünçilik ýagdaýy, näsaglaryň saklanyş şertlerini we olara berilýän bejerişdir-hyzmatlaryň hilini has-da erbetleşdirýär”.

Türkmen Helsinki fondunyň bellemegine görä, problemalardan ýene birem ruhy hassahanalaryň raýatlaryň syýasy taýdan yzarlanmagy üçin gural hökmünde ulanylmagy. Ynsan hukuklaryny goraýjy köpsanly beýleki guramalar hem bu ýagdaýa alada bildirip, türkmenistanly graždan aktiwistleri Kakabaý Tejenowyň, Gurbandurdy Durdykulyýewiň, Durdymyrat Hojamuhammedowyň, Sazak Durdymyradowyň we Amangelen Şapudakowyň dürli dowürlerde Türkmenistanyň ruhy hassahanalaryna ýerleşdirilmeklerini olaryň graždanlyk pozisiýasy üçin olara garşy ulanylan syýasy jeza çäresi hökmünde hasiýetlendirýärler.

Türkmen Helsinki fondy öz beýannamasynda bu meselede korrupsiýanyň hem Türkmenistanda uly rol oýnaýandygyny belleýär. “Ýurduň penitensiar, ýagny jezany ýerine ýetiriji sistemasyndaky güýçli korrupsiýa sebäpli jenaýatçylaryň ruhy hassahanalardan peýdalanyp, çekmeli jezasyndan gutulmagy ýurtda adamyň ruhy saglygy meselesine degişli problemalaryň ýene biridir” diýlip, Türkmen Helsinki fondunyň maglumatynda bellenýär.

Ruhy saglyk üçin synaglar

Guramanyň başlygy Täjigul Begmedowa Türkmenistanda ýapyklygyň we üzňeligiň-de adamlaryň ruhy saglygyna goşmaça täsir ýetirýänligini aýdyp, onsuzam häzirki döwürde adamlaryň ýüzbe-ýüz bolýan işsizlik ýaly sosial-ykdysady problemalarynyň olar üçin ruhy taýdan agyr synagdygyny belleýär.

“Häzirki döwrüň durmuşy dürli stresslere sebäp bolýar. Aýratynam awtoritar döwletlerde işsizligiň ýokary derejede, ýaşlaryň bilim almagyna mümkinçilikleriň orän çäkli, korrupsiýanyň bolsa güýçli bolmagy adamlarda geljege bolan umydy gowşadýar. Şeýle-de, saglygy saklaýyş hyzmatlarynyň elýeterliligini üpjün etmäge borçly häkimiýetlere ilatyň ynamsyzlygyny güýçlendirýär. Bu ýagdaý agyr depressiýalara sebäp bolýar. Muňa garamazdan, Türkmenistanda şeýle meseleler düýpden öwrenilmeýär” diýip, T.Begmedowa belleýär.

Graždan jemgyýetiniň ähmiýeti

Türkmen Helsinki fondy türkmen hökümetini ýagdaýa çynlakaý üns berip, bar bolan problemalary çözmäge çagyrýar we bu işde problemalaryň üstüni açmak ugrunda hereket edýän graždan jemgyýetiniň, hökümete degişli bolmadyk guramalaryň we köpçülikleýin habar serişdeleriniň edýän hyzmatyna ähmiýet bermegi ündeýär.

“Türkmen Helsinki fondunyň” bellemegine görä, Türkmenistandaky häzirki ýagdaýda ýapyklyk ýurduň raýatlarynyň informasiýadan we saglygy saklaýyş hyzmatlaryndan peýdalanmak hukuklaryny-da çäklendirýär, şeýle-de graždanlaryň pikir azatlygyny çäklendirmek üçin ulanylýar.

Türkmen Helsinki fondunyň başlygy Täjigül Begmedowa bu dogruda şeýle diýýär: “Gynansak-da, türkmen režimi aktiwistlere, ynsan hukuklaryny goraýjylara negatiw garaýar. Eger hökümet aktiwistleriň, ynsan hukuklaryny goraýjylaryň we žurnalistleriň edýän işini jemgyýetde bar bolan problemalary çözmek we öňüni almak üçin peýdalanyp bilse, ilat üçin bähbitli netije gazanyp, özüne ilat tarapyndan bolan ynamy-da artdyryp bilerdi”.
D. Ýazgulyýew: “Biziň şu etjek hereketlerimizi geljekki nesiller minnetdarlyk bilen ýatlar. Ynanyň, doganlar, şuňa ynanyň”.
Geçen hepdede garaşsyz žurnalist, edebiýatçy hem folklorçy Döwletmyrat Ýazgulyýewiň duçar bolan pajygaly ykbaly hak sözi söýüjilerde agyr alada döretdi.

Ynsan hukuklaryny goraýjy halkara guramalary, ynsan ykbaly barada alada edýänler Döwletmyradyň düşen ýagdaýyna çuň aladalanma bildirdiler. Aslynda ol professional hyzmaty üçin resmiler tarapyndan öňden bäri dürli gysyşlara hem yzarlanmalara duçar bolup gelipdi.

Howply hünär

Žurnalistika her bir jemgyýetiň, medeniýetiň iň möhüm ugurlaryndan biri saýylýar. Žurnalistikanyň batyrgaýlyk we erkinlik derjesi şol ýurtdaky medeni ösüşiň baryp ýeten çägini görkezýär.

Şol wagtyň özünde-de žurnalistika iň hatarly işleriň biri hasap edilýär. Dogruçyl maglumatlary bermek žurnalistden mertligi hem berk prinsipiallygy talap edýär.

Döwletmyrat Ýazgulyýewde şeýle mertlik hem prinsipiallyk bardy. Ýöne häkimiýetlerde ähli güýç hem beýleki serişdeler bar. Nähilem bolsa, ol öz mertligine daýanyp, Türkmenistanyň häzirki şertlerinde žurnalistiň etmeli hakyky hyzmatyny berjaý edip geldi.

Soňky duýduryş

Şy ýylyň tomsumda Abadan şäheriniň golaýynda dörän ok-däri partlamalary bilen baglanyşykly wakalary aýan edeninde, Döwletmyrat Ýazgulyýewe resmiler tarapyndan iň soňky duýduryş berlipdi. Golaýda bolsa ony maşgala dawalary bilen bagly jenaýatda aýyplap, jogapkärçilige çekdiler.

Şu ýylyň 5-nji oktýabrynda Kaka etrap sudy örän gümürtik ýagdaýda Döwletmyrady 5 ýyl azatlykdan mahrum etdi.

Belli rus şahyry Ýewgeniý Ýewtuşenko “Şahyr şahyrlykdan has ýokarydyr” diýipdi. Bu žurnalistika babatynda-da şeýledir. Hakyky žurnalist adaty maglumat beriji bolmakdan has ýokary bolup, hakykaty aýan edýän hem pikirleri möhüm ugra gönükdirýän intellektual şahs saýylýar.

Şu meselede Döwletmyrat Ýazgulyýewiň hyzmaty owal başdan aýratyn möhümlige eýe boldy.

Žurnalisti alada goýan ýagdaýlar

Mysal hökmünde aýtsak, Garaşsyz Türkmenistanyň ilkinji prezidenti S. Nyýazowyň şahsyýeti aşa mukaddesleşdirildi hem hudaýlyk derejelerine ýetirildi. Ölenden soň, onuň yzynda şahsyýet kulty ýaşamagyny dowam etdirdi.

Ony paş edip, Döwletmyrat Ýazgulyýew 2009-njy ýylyň 12-nji iýunynda şeýle pikiri öňe sürüpdi: “Biz näme üçindir S. Nyýazowyň diktaturasyna garşy uly iş edemizok? Hut şonuň üçinem S. Nyýazow häzir Türkmenistanyň iň uly hem iň gymmat bahaly mawzoleýinde ýatyr. Munuň özi ähli türkmeniň, şol sanda biziň utanjymyz. Sebäbi S. Nyýazow türkmen halkynyň garşysyna genosid alyp bardy”.

Döwletmyrat şonda Nyýazowyň režiminiň syýasaty netijesinde ýurtda çaga dogulyşynyň hem örän azalandygyny aýtdy. 1990-njy ýylda her müň adama 32 çaga doglan bolsa, 2006-njy ýylda her müň adama 19 çaga doglupdyr. Ol Nyýazow döwründe neşekeşligiň birden artandygyny hem işsizligiň 60 % bolandygyny mysallar arkaly mälim etdi.

“Dogry, belli bir derejede kiçijik özgerişlikler bar. Oňa derek korrupsiýa gülläp ösdi, hatda ony prezidentiň özi boýun aldy. Şonuň üçin S. Nyýazowyň genosidini paş etmek, halkyň mertebesini gaýdyp bermekdir” diýip, D. Ýazgulyýew belläpdi.

Howply ýoly saýlap aldy

Şu hili pikirleri aýtmak howpludy. Ýerli synçylaryň sözüne görä, nyýazowçylar häkimiýet başyndady hem onuň döreden syýasaty bilen ýurdy dolandyrýardylar. Bu howpy bilip dursa-da, D. Ýazgulyýew jemgyýetiň ösüşine böwet bolýan korrupsiýa barada aýtmakdan saklanyp bilmedi. “Hut şol içki talap hem ony ýiti žurnalistika getirdi” diýip, ony ýakyndan tanaýanlar aýdýarlar.

Döwletmyrat Ýazgulyýew alyp barýan işiniň hakykatdygyna, onuň ýol aljagyna, jemgyýete peýdaly boljagyna berk ynanýardy.

Ol bir gezek şeýle diýdi: “Biz obýektiw bir zat etsek, esasy zatlary, hakyky real zatlary aýtsak, döwlet boýnuna almasa-da, belli bir derejede netije çykarýar. Munuň aýdyň mysallary onlarça. Ony gaýtalap oturmalyň. Biziň şu etjek hereketlerimizi geljekki nesiller minnetdarlyk bilen ýatlar. Ynanyň, doganlar, şuňa ynanyň. Kim islemese-de, ýurdam, döwletem, halkam üýtgär. Sebäbi döwletiň, dünýäniň ýüzi demokratiýa tarap”.

Hudaýberdi Hally ýazyjy we publisist. Blogdaky pikirler awtoryň özüne degişli.

Ýene-de ýükle

Iň soňky teswirler

Iň soňky teswirler
XS
SM
MD
LG