Sepleriň elýeterliligi

Soňky habar

Türkmenistan

"Bilermen bu meselede bar bolan kanunlaryň hem işlemeýändigini, netijede baýlygyň dürli bahanalar bilen alnyp, başga adama geçirilmesiniň örän aňsatdygyny aýdýar".

Türkmenistanyň resmi metbugatynyň ýazmagyna görä, “Türkmenistanyň Senagatçylar we telekeçiler birleşmesiniň Işewür toplumynyň açylmagy taryhy wakadyr”.


Çarşenbe güni prezident Gurbanguly Berdimuhamedow bu toplumyň açylyş dabarasynda sözlän sözünde Türkmenistanyň ykdysadyýetiniň bazar gatnaşyklary ýörelgelerine esaslanýandygyny belläp, döwletiň telekeçiligi höweslendirýändigini we goldaýandygyny nygtady.

Ýurt baştutanynyň tassyklamagyna görä, telekeçilige giň ýol açmak üçin döredilen hukuk binýady bu ugurda alnyp barylýan döwlet syýasatyny üstünlikli amala aşyrmaga mümkinçilik berýär.

Prezident öz sözlerini sanlar bilen-de delillendirip, şeýle diýdi: «Häzir ýurdumyzda işleýän ilatyň 75 göterimi ykdysadyýetiň döwlete dahylsyz pudagynda zähmet çekýär. 2010-njy ýylda hususy pudakda 7 müň 600-den gowrak, kiçi kärhanada bolsa 32 müň 500-den gowrak adam işledi».

Prezident Berdimuhamedowyň tassyklamagyna görä, bu kärhanalaryň önümleri ýerlemekden, işleri we hyzmatlary ýerine ýetirmekden alan jemi girdejisi 4 milliard 800 million manatdan hem geçipdir.

“Bu ösüşi tassyklamaýar”

Ýerli synçylar türkmen metbugatynyň uly ösüş barada ýazmagy dowam etdirmegine garamazdan, bu sanlaryň uly bir ösüşi tassyklamaýanydygyny aýdýarlar.

Häzir Ýewropa ýurtlarynyň birine gelen we Azatlyk Radiosynda adynyň aýdylmazlygyny soran 50 ýaşly türkmen biznesmeniniň pikirine görä, Türkmenistanda bazar ykdysadyýetiniň doly güýjünde işläp bilmezliginiň esasy sebäbi ykdysady pikir-garaýyş bilen bagly.

Ol nebit-gazly ýurtlarda nebit-gaz söwdasyndan gelýän pula ýöne gelip duran girdeji hökmünde garalýandygyny, emma bu energiýa serişdelerine maýa hökmünde garamalydygyny aýdýar.

Türkmen biznesmeniniň ýene bir pikirine görä bolsa, ýurtda eýeçilik hukugy dogry ýazylmaly. Ol bu meselede bar bolan kanunlaryň hem işlemeýändigini, netijede baýlygyň dürli bahanalar bilen alnyp, başga adama geçirilmesiniň örän aňsatdygyny aýdýar.

Orsýetde ýaşaýan türkmen synçysy Serdar hem bu pikir bilen ylalaşýar: “Mysal üçin, sen telekeçilik edip ýörsüň, gazanç etdiň, onsoň öýüňe gelip, bir zat oklaýarlar-da, seniň hemme emlägiňi eliňden alýarlar”. Serdar bu mysaly ýöne ýerden almaýandygyny, beýle zatlaryň ýurtda kän bolýandygyny, söwdegärleriň döwlet işlerinde, ýokarda oturan adamlara baglydygyny aýdýar.

Ýazylan we ýazylmadyk kanunlar

Şeýle-de ol Orsýetdäki, Ukrainadaky we Belarusdaky telekeçileriň ýagdaýy, umuman, deňräk diýip çak edýär. Serdaryň pikiriçe, bu ýurtlaryň ählisinde kanunlar telekeçilik bilen meşgullanmaga mümkinçilik berýär, emma ýazylmadyk kanunlar ýazylan kanunlardan has gowy işleýär.

“Men Türkmenistandan gelýän telekeçiler bilen duşuşyp, ýagdaýlaryny soramda, olar “biz syýasata goşulamzok» diýýärler. Aýdyşlary ýaly, olaryň syýasata goşulmak pikiri hem ýok” diýip, Serdar Azatlyk Radiosyna gürrüň berdi. “Emma ýurtdaky syýasat telekeçiniň ykbalyna gönüden-göni täsir edýär” diýip, ol syýasy-ykdysady azatlygyň, garaşsyz sudlaryň, metbugat azatlygynyň bolmadyk ýerinde telekeçiniň öz baýlygy bilen goragsyz galýandygyny, özüni we emlägini kanun esasynda gorap bilmeýändigini ýatlatdy.

Adyny aýtmazlygy soran türkmen biznesmeni Türkmenistanda telekeçilik meselesinde häkmiýet çalşandan soň, kiçiräk bir üýtgeşmäniň göze ilýändigini, ýagny türkmen gurluşykçylaryna iş berilmeginiň birneme gowulanýandygyny belledi.

Bu üýtgeşikligi prezident Berdimuhamedow hem öz çykyşynda ünsden düşürmedige meňzeýär, hususan-da, türkmen metbugaty “Berdimuhamedow Işewürlik toplumynyň ýerli hünärmenleriň taslamasy esasynda ‘Altyn nesil’ hojalyk birleşigi tarapyndan gurlandygyny aýtdy» diýip habar berdi.

Emma 50 ýaşly türkmen biznesmeni Türkmenistanda entek sosializm düzgünleriniň saklanyp galýandygyny, döwletiň ýer-suwdan, zawodlardan başlap, tas hemme zada eýeçilik edýändigini, iş adamlarynyň hatda öz pullaryny, harytlaryny ýurtdan çykarmagynyň hem örän çäklendirilýändigini aýdýar.

Şeýle-de, ol ýurtda çöken kärhanlaryň bankrotlyk hukugy barada hem kanun kabul edilmelidigini belledi.

Soňky wagtlarda Türkmenistanda “Kiçi we orta telekeçiligi döwlet tarapyndan goldamak hakynda”, “Türkmenistanyň Senagatçylar we telekeçiler birleşmesi hakynda” kanun kabul edildi. Resmi maglumatlara görä, geçen ýyl Türkmenistanda hususy telekeçilik bilen 67 müň 300 adam meşgullanypdyr.
"Analitikler Türkmenistanyň “Nabukko” tarap takyk ädimleriniň onuň gaz zapaslarynyň möçberine däl-de, eýse ýurduň hökümetiniň syýasy islegine baglydygyny belleýärler".

“Gaffney Cline & Associates” kompaniýasynyň wekili Jim Gillet 11-nji oktýabrda Aşgabatda geçiren metbugat konferensiýasynda Günorta Ýolöten-Osman, “Ýaşlar” we “Minara” gaz ýataklaryndaky umumy gazyň, maksimal çaklamalar boýunça, 26 trillion kubometre ýetýänligini aýtdy.


“Gaffney Cline & Associates” kompaniýasynyň bu beýanatynyň yzýany Türkmenistan öz resmi maglumatynda bu garaşsyz kompaniýanyň yglan eden sanlarynyň ýurduň hazirki we perspektiwadaky gazgeçirijilerini islendik möçberde gaz bilen üpjün etmegi üçin kepilnamadygyny nygtady.

Türkmenistanyň has uly möçberdäki gaz zapaslaryna eýedigi baradaky maglumat munuň Ýewropa Bileleşigi üçinem gowy habardygy baradaky pikrileri döretdi. Bu tema 12-nji oktýabrda Türkmenistana sapar eden Awstriýanyň prezidenti Haýns Fişeriň türkmen tarapy bilen geçiren gepleşiklerinde hem gozgaldy.

Resmi maglumatlara görä, Awstriýanyň prezidenti Türkmenistanyň energiýa resurslarynyň eksport ugurlaryny köpeltmek we Ýewropa ugruny ösdürmek ugrundaky meýillerini Ýewropa döwletleriniň goldaýanlygyny we takyk ädimlere uly gyzyklanma bildirýänligini aýtdy.

Aşgabadyň “Nabukko” gatnaşygy nämä bagly?

Şol bir wagtda-da, analitikler Türkmenistanyň “Nabukko” tarap takyk ädimleriniň onuň gaz zapaslarynyň möçberine däl-de, eýse ýurduň hökümetiniň syýasy islegine baglydygyny belleýärler.

“Global Witness” guramasynyň bilermeni Tomas Maýn Azatlyk Raidosyna bu barada şeýle diýdi: “Soňky ýyllarda bu meseläniň Türkmenistanyň gaz baýlyklarynyň möçberine degişli däldigi aýan. Türkmenistanyň gaza ägirt uly baýdygy hemmä öňden bäri mälim. Meniň pikirimçe, bu ýerde esasy mesele bu gazy ýurduň daşyna çykarmakda”.

Tomas Maýnyň pikirine görä, “Nabukko” we “Transhazar” proýektleriniň durmuşa geçirilmegi Türkmenistanyň gaz eksporty üçin amatly ýol bolup bilerdi we häzirki wagtda yglan edilýän ägirt uly gaz baýlyklarynyň iş ýüzünde tassyklanmagyna we netijeli peýdalanylmagyna mümkinçilik dörederdi.

Azerbaýjanly bilermen Ilhan Şaban hem Türkmenistanyň bir wagtda ençeme gazgeçirijisini gaz bilen üpjün etmek ukybyny ýurduň gaz zapaslary baradaky täze sanlar bilen baglanyşdyrmaýar. Bakuwda ýerleşýän Nebiti öwreniş merkeziniň müdiri Ilhan Şaban Türkmenstanyň Ýewropa Bileleşigi bilen geçirýän gepleşiklerinde Ýewropa gazyň uly bolmadyk möçberini akdyrmak barada gürruň gidýänligini belleýär.

“Türkmenistanyň 2007-nji ýylda Brýussel bilen gol çeken Memorandumynda ýylda 10 milliard kubometr gazyň söwdasy barada gürrrüň gidýär. Ýakynda Ýewropa Bileleşiginiň Türkmenistan we Azerbaýjan bilen ‘Nabukko’ proýekti boýunça gepleşik geçirmek barada yglan eden planynda türkmen gazy bilen baglylykda 20 milliard kubometr diýen san agzaldy” diýip, I.Şaban belledi.

Üpjünçilik ukyby we päsgelçilikler

Ilhan Şaban Türkmenistanyň öň yglan edilen gaz zapaslarynyň-da uzak wagtlap bir wagtda birnäçe ugurlary gaz bilen üpjün etmäge mümkinçilik berýänligini, emma soňky ýyllarda ýurduň öz gaz önümçiligini çürt-kesik azaldanlygyny belledi.

Bilermeniň pikirine görä, muňa 2009-njy ýylda Türkmenistanyň Orsýet bilen arasyndaky gaz söwdasynyň çäklenmegi esasy sebäp boldy. 2009-njy ýylyň aýagynda we 2010-njy ýylyň başynda Hytaýa we Eýrana tarap işe girizilen täze gazgeçirijiler-de ýagdaýy düýpgöter özgerdip bilmedi.

Ilhan Şabanyň bellemegine görä, Hytaý we Eýran türkmen gazyny garaşylyşyndan has az möçberde satyn alýarlar, şol bir wagtda-da bu ýurtlar Türkmenistanyň “Nabukko” goşulmagyna päsgel berip gelýärler.

Bilermen soňky ýyllarda Orsýetiň täsiriniň biraz gowşanlygyny belledi, emma 2012-nji ýylda Orsýetde boljak prezidentlik saýlawlarynda döwlet başyna Wladimir Putin gelse, Moskwanyň Hazar regionyndaky energiýa proýektlerine täsiriniň has güýçlenjegini çak edýär: “Orsýetiň ‘Nabukko’ garşy öz hereketleriniň depginini gitdigiçe güýçlendirýänligini görýäris. Putin ‘Demirgazyk akym’ proýektini öňe sürmek bilen, bäsdeşlerini tehniki taýdan çäklendirmäge çalyşýar”.

Azerbaýjan bilermeniniň pikirine görä, Türkmenistanyň yglan edýän köpugurly energiýa strategiýasynyň gazyň eksportyny we girdejililigini artdyrmakda anyk netejeleri bermaýändigi ýurduň ýolbaşçylarynyň häzirki alyp barýan garaşmak ýaly passiw pozisiýasy bilen baglanyşykly.

Ýene-de ýükle

Iň soňky teswirler

Iň soňky teswirler
XS
SM
MD
LG