Sepleriň elýeterliligi

Soňky habar

Türkmenistan

60-njy ýyllarda birnäçe ýaş spesialistler Moskwada hem Leningradda ýörite bilim alyp geldiler. Olardan biri Polat Mansurowdy.
Kino sungatyň iň täze görnüşi hasaplanýar. Türkmenistanda kino sungatynyň örän aýratyn taryhy bar. Bu täze sungat bütin dünýäde bolşy ýaly, türkmen topragynda hem geçen asyryň başynda tarpdan başlandy. Türkmenistanda täze hökümet döräýen badyna, iň ilki kino sungaty emele geldi. Aşgabatda 1926-njy ýylda “Türkmenfilm” studiýasynyň düýbi tutuldy.

Ýurt garaşsyzlyga çykanda hem ilkinji agyr zarba kino sungatyna gönükdi. Şol wagtky prezident Saparmyrat Nyýazow “Türkmenfilmi” diňe bir dargatmak bilen çäklenmedi, onuň howlusyny ýumurdy hem tutuş maddy-tehniki bazasyny dargatdy. Arhiwini, surat pawilýonlaryny guma gardyrdy.

Öz professional hünärini ýitirmejek bolup, Ýazgeldi Seýidow, Hojaguly Narlyýew, Osman Saparow, Myrat Alyýew ýaly belli kino režisýorlary ýurtdan çykyp gitdiler. Tanymal kino artistleri Maýa Aýmedowa, Hojadurdy Narlyýew hem beýleki sungat işgärlerini Türkmenistany terk etdiler.

“Türkmenfilm” kino studiýasy ilkinji 15 ýylyň içinde, ýagny Watançylyk urşy başlanýança 12 çeper filmi surata düşürdi. Olaryň içinde 1935-nji ýylda Oraz Täçnazarowyň “Batrak” poemasy esasynda döredilen “Men gaýdyp gelerin” diýen film ilkinji şowly çykan işlerden biri hasaplanýar. Filmiň gahrymany Gurban çopan öz söýgülisi Bibigüle öýlenmek üçin, gazanç etmäge ýola düşýär. Ol köp kynçylyklary başdan geçirýär. Netijede, onuň gözýetimi giňäp, içki dünýäsinde uly özgerişlijkler peýda bolýar.

Çeperçilik taýdan bu film “Türkmenfilm” studiýasyny Bütinsoýuz ekranyna çykardy. Ol halk köpçüliginiň söýgüsini gazandy. Filmiň gahrymany Gurban çopan halk içinden çykan sada ynsan bolup, ol durmuşynda duş gelýän kynçylyklar bilen ýüzbe-ýüz bolýar.

Başky ýyllarda “Türkmenfilm” kino studiýasynda döredijilik üstünlikleri bilen bir hatarda şowsuzlyklaram az bolmady. Mysal üçin “Ak altyn”, “Sumbar jülgesindäki adamlar”, “Sowet edermenleri” ýaly filmler köpçüligiň ünsüni çekip bilmedi. Ýöne 1940-njy ýylda döredilen “Dursun” filmi uly döredijilik üstünligine eýe boldy. Režisýor Ý. Iwanow-Barkow bu filmde zehinli türkmen aktýory Alty Garlyýewi ekrana çykardy.

1941-nji ýylda “Biz ýeňeris” diýen at bilen döredilen dokumental film hem şowly hasaplandy. Bu filmde Watany faşizmden goramak üçin, türkmen halkynyň agzybirlikde çekýän gaýduwsyz zähmeti beýan edilýär.

1941-44-nji ýyllar aralygynda Ukrainanyň Dowženko adyndaky kinostudiýasy Aşgabatda göçüp gelip, şol ýerde öz işini dowam etdirýär. Ukrain kinoçylarynyň işleri türkmen kino sungatyna oňaýly täsir edýär. Olar özara pikir alyşýarlar we tejribelerini artdyrýarlar.

Ikinji Jahan urşundan soň ilkinji döredilen şowly film “Uzakdaky gelinlik” boldy. Onuň režisýory Iwanow-Barkow. Zehinli Alty Garlyýewiň, Aman Gulmämmedowyň, Sary Garryýewiň gatnaşmagynada döredilen bu film halk köpçüliginiň gowy gören kartinasyna öwrüldi.

48-nji ýylda Aşgabatda ýer titremegi bilen “Türkmenfilm” kino studiýasy öz işini goňşy respublikalarda dowam etdirdi. Täzeden döredilen kino studiýada ilkinji şowly çykan filmlerden “Çopan ogly”, “Aşyr aganyň mekirligi”, “Aýratyn tabşyryk” ýaly işler görkezilýär.

60-njy ýyllarda birnäçe ýaş spesialistler Moskwada hem Leningradda ýörite bilim alyp geldiler. Olardan Ýazly Seýidow, Hojaguly Narlyýew, Gurban Ýazhanow, Polat Mansurow, Myrat Gurbangylyjow we beýlekiler türkmen kinosynyň ösmegine uly ýardam etdiler. Kino tehnikasy ugrundan hem birnäçe ýokary bilimli hünärmenler geldi. Olaryň hyzmaty bilen “Şükür bagşy”, “Aýgytly ädim”, “Gelin” ýaly filmler surata düşürildi.

Ýerli döredijilik işgärleriniň aýtmagyna görä, garaşsyzlyk ýyllarynda “Türkmenfilm” kino studiýasy öz garaşsyzlygyny ýitirdi. Prezident Nyýazow öz döwründe “Aýgytly ädim” kinofilminde “garyplar baýlaryň garşysyna göreşýärler, biz bolsa baýlary köpeltmäge çalyşýarys” diýip, sowet döwründe döredilen kinolara gadagançylyk girizdi.

Şondan soň kino-teatrlary ýapyp, kafelere we restoranlara öwürdiler. Bu bolsa onlarça ýylyň dowamynda ençeme kynçylygy başdan geçirip, kemala gelen “Türkmenfilm” kino studiýasynyň dargamagyna, zehinli hünärmenleriň kino studiýany terk etmeklerine sebäp boldy.

Ýurduň häzirki prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow mundan iki ýyl ozal “Türkmenfilmiň” täze döredijilik toparyny düzmek baradaky permana gol çekipdi. Emma ýurtda halkara derejesinde ykrar edilen filmler döräberenok.

Halmyrat Gylyçdurdyýew Azatlyk Radiosynyň Aşgabatdaky habarçysy.
Ýaşlaryň jemgyýetçilik awtoulaglarynda oturgyçlary döwüp we olaryň çem gelen ýerine çyzyp, hapa sözler ýazýandyklaryna köpler duş gelýän bolsa gerek.
Gum içinde, adam aýagynyň seýrek düşýän çet-gyrak sebitlerinde mesgen tutunyp, mal-gara bilen meşgul bolup, ýa bolmasa göçüp-gonup ýören türkmenler indi ýok diýen ýaly. Soýuzyň düzüminde ýaşan türkmenleriň uly posýoloklary, etraplary, şäherleri we şäherçeleri emele getirip, medeniýetli, kadaly durmuşda ýaşap başlan döwrüni geçen asyryň 30-njy, 40-njy ýyllaryndan hasaba alýan ýaşuly nesiller häzir hem bar.

Garaşsyzlykdan soň Türkmenistanda täze etraplar hem döredildi. Täze etrap merkezlerini döwrebap ymaratlar görke getirýär. Etrap merkezlerini, şäherleri we şäherçeleri abadanlaşdyrmaga, dekoratiw agaçlar bilen bezemäge döwlet tarapyndan aýratyn üns berilýär.

Ýurduň içinde ýol gurluşygy agsaýar diýmeseň, jaý gurluşyklary, medeni ojaklaryň binalarynyň gurluşygy hem göze ilmän duranok. Oba ýerleri, elbetde, medeniýetli ýaşaýyşdan häzir hem belli bir derejede yzda.

Türkmenistandan daşary döwletlere okamaga, işlemäge, syýahatçylyga gidýän ildeşlerimiz az däl. Daşary ýurt telekanallary arkaly hem dünýäniň ösen döwletleriniň ýaşaýyş-durmuş şertleri, dünýä medeniýeti bilen türkmen halky ýakyndan tanyş bolýar.

“Emma dünýä swilizasiýasynyň ösýändigine seretmezden, türkmenlerde medeniýet yza tesýär diýseň hem bolman duranok” diýip, Aşgabadyň ýaşaýjysy Berdi Gulgeldiýew aýdýar.

“Ulyny sylamak, kiçä hormat goýmak, köpçülik ýerlerinde özüni salykatly alyp barmakda agsaýan ýaşlarymyz näçe diýseň bar. Bu meselede diňe ýaşlary aýyplamak, elbetde, nädogry bolar. Uly ýaşly adamlarda hem şeýle häsiýetler köp ýüz berýär” diýip, ol sözüniň üstüni ýetirýär.

Arassaçylyk

Edepsizligiň iň bir gözüňe ýakmaýan mysallary bolsa, arassaçylyk, tämizlik düzgünleriniň köpçülik ýerlerinde berjaý edilmezligidir.

Jemgyýetçilik awtoulagynda, Aşgabat.
Jemgyýetçilik awtoulagynda, Aşgabat.
​Türkmenistanda köpçülik ýerlerinde çilim çekmegiň, nas atmagyň, çigit çigitlemegiň gadagan edilendigine seretmezden, amatyny tapsa, ýaşlaryň çigit çigitläp, hapasyny oturan ýerine döküp gidýändiklerine, jemgyýetçilik awtoulaglarynda oturgyçlary döwüp we olaryň çem gelen ýerine çyzyp, hapa sözler ýazýandyklaryna, köçelerde haýatyň ýüzlerine, seýilgählerde agaçlaryň, oturgyçlaryň ýüzüne söýgi düşündirişlerini ýazýandyklaryna köpler duş gelýän bolsa gerek.

Şeýle biedep hereketler ýolagçy otlularynyň wagonlarynda hem duş gelýär. Uly ýaşly adamlaryň arasynda ogrynça nas atyp, soňra ony wagonyň içindäki haly düşegiň aşagyna tüýkürip goýberýän, tertipsiz adamlaryň hem bardygy gizlin zat däl.

Paýtagtyň merkezi köçeleri, soňky ýyllar örän arassa saklanýar. Jemagat hojalygy ministrliginiň işgärleri ir sagat 6-dan agşam 19-a çenli elleri sübseli, dik durup, köçeleri, duralgalary syryp-süpürýärler.

Elleri haltaly, köçä zyňlan plastmassa gaplary, polietilen paketleri, çilim gaplaryny, doňdurmanyň, konditer önümleriniň daşyndaky kagyz gaplary çöpläp ýören işgärlere her ädimde duşsa bolýar. Emma köçelere taşlanýan zir-zibilleri ýygnap tükedip bolmaýar.

Gözegçilik ýok däl

Berdi aganyň pikiriçe, medeniýeti, edep-ekramy bolmadyk ululy-kiçili ýaşaýjylary terbiýä çekmek üçin, şäheriň köçelerinde gözegçiligi güýçlendirmeli. Eýsem-de bolsa, gözegçilik ýok hem däl. Awtoulaglaryň aýnalaryndan zir-zibil zyňýanlara, ýol gözegçilik gullugynyň işgärleri gözegçilik edýärler.

Şeýle ýagdaý ýüze çykanda, sürüji 50 manat möçberinde jerime tölemeli bolýar. Şeýle gözegçilik bar wagtynda hem, amatyny tapyp, köçäniň ugrunda zir-zibil taşlaýanlar näçe diýseň ýeterlik. Köçäniň ugrunda ekilen gülleri, agaçlary goparyp zyňyp taşlaýan çagalar hem az däl.

Geçen ýylky Täze ýyl baýramçylygyna iki gün galanda, öz ýaşaýan köp kwartiraly jaýynyň öňüne eken arça agajyny kimdir biriniň gije çapyp alyp gidendigini, 7-8 gün geçenden soň hem, gurap başlan arça agajyny çapyp alan ýerine zyňyp gidendiklerini Berdi aga gynanç bilen ýatlaýar.

Şeýle hereketleriň, biedepligiň, biparhlygyň özeni eýsem nireden gelip çykýar? Türkmen ýaşlarynyň arasynda barha orun alýan biedepligiň öňüni almak üçin näme etmeli? Bu soraglara jogap tapmak ýeňil iş däl.

Berdi aganyň pikiriçe, döwre görä owadan ýaşamaga, gözelligi söýmegi, goramagy başarmaga Türkmenistanda ähli mümkinçilik bar. “Diňe her bir ynsan özünde erk-ygtyýar tapyp, beýlekilere hem ýagşy görelde bolmagy başarmaly” diýip, ol sözüni jemleýär.

Soltan Açylowa Azatlyk Radiosynyň Aşgabatdaky habarçysy.

Ýene-de ýükle

Iň soňky teswirler

Iň soňky teswirler
XS
SM
MD
LG