Sepleriň elýeterliligi

Soňky habar

Türkmenistan

Türkmenistanda korrupsiýanyň ösmegi, hukuksyzlyk, işsizlik jenaýatçylygyň ösmegine getirdi diýip, bilermenler çaklaýarlar.
Birleşen Ştatlaryň Döwlet departamentiniň diplomatlaryň howpsuzlygy boýunça býurosynyň 2011-nji ýylda Türkmenistan boýunça “Jenaýatçylyk hem howpsuzlyk” atly hasabatynda, Türkmenistanda jenaýatçylygyň derejesi babatda statistiki maglumatlaryň çap edilmeýändigine garamazdan, onuň derejesine ortaça diýlip, baha berilýär.

“Ýurtdaky işsizligiň derejesiniň ýokary bolmagy köçelerdäki talançylyklaryň köpelmegine getirýär. Şäheriň bardyr-restoranlarynda içgili adamlaryň arasynda çaknyşyklar, adamlaryň serhoş ýagdaýda maşyn sürüp, dürli heläkçiliklere uçramagy hem adaty ýagdaý” diýlip, bu hasabatda bellenilýär.

Orsýetiň “RIA-Analitika” merkeziniň ekspertleri ýurduň resmi statistiki maglumatlaryna esaslanyp geçiren barlaglarynyň netijesinde, ýurtda işsizleriň sany 100 adam artsa, kanuny bozmalaryň sanynyň 44 jenaýat artýandygyny anykladylar. Muny Merkezi Aziýa döwletleriniň käbirlerinde jenaýatçylyk bilen bagly berilýän resmi statistiki maglumatlar hem tassyklaýar.

Gazagystan boýunça berlen resmi statistiki maglumatlara görä, 2006-njy ýylda jenaýatçylyga baş goşanlaryň 73%-e golaýy işsiz bolan bolsa, 2010-njy ýylda bu san ösüp, bikanunçylyga ýol berenleriň 75%-i gazanç çeşmesinden mahrum edilen adamlardan ybarat boldy. Soňky bäş ýylda Gazagystanda 370-e golaý adamyň ilkinji gezek jenaýatçylyga baş goşandygy aýdylýar.

“Türkmen Helsinki fondunuň” ýolbaşçysy Täjigül Begmedowa 1990-njy ýyllaryň başynda prezident Saparmyrat Nyýazowyň jenaýatçylyga garşy yglan eden göreşiniň çäginde hemme jenaýatçy toparlary ýok edendigini aýdýar. “Emma Nyýazow özüniň ýolbaşçylyk eden döwri jenaýatçylygyň ösmegine getirýän işsizlige, parahorluga, neşe söwdasyna garşy göreşmegi başarmady” diýip, Begmedowa belleýär.

Türkmenistanda, resmi maglumatlar berilmese-de, korrupsiýanyň ösmegi, adamlaryň kanunyň işlemegine bil baglamazlygy, ýurtdaky işsizlik jenaýatçylygyň ösmegine getirdi diýip, bilermenler çaklaýarlar. Olaryň pikiriçe, ýaşlaryň okuwyny dowam etdirmek mümkinçilikleriniň pes bolmagy we şol sebäpli çykgynsyzlyk duýgusyny, sussypesligi başdan geçirmekleri ýaş nesli jenaýata iterýär.

Korrupsiýa we jenaýat

Moskwa Döwlet uniwersitetiniň Aziýa we Afrika institutynyň Merkezi Aziýa hem Kawkaz bölüminiň başlygy, professor Leonid Fridman bolsa, häzir Merkezi Aziýa regionynda bolşy ýaly, Türkmenistanda hem alyjylyk krizisiniň ýüze çykýandygyny aýdyp, şeýle ýagdaýda ýaşlarda çem gelen ýollar bilen köpräk pul gazanmak höwesiniň artýandygyny öňe sürýär. Şeýle ýagdaýyň Orsýetde hem bolandygyny aýdyp, professor onuň ýaşlaryň arasynda jenaýatçylygyň artmagyna getirýändigini nygtady.

Hukuk goraýjy aktiwist Täjigül Begmedowa öňler türkmenleriň öz çagalaryny “halal zähmet bilen eklemek” meselesine gaty köp üns berendigini ýatlap, häzir raýatlaryň köpüsiniň parahorlugy, korrupsiýany jenaýat diýip hasaplamaýanlyklaryny belleýär.

Bilermenler Günbataryň ösen ýurtlarynda hem maliýe krizisi döwründe ösýän işsizligiň derejesiniň wagtlaýynça jenaýatyň ösmegine getirýändigini aýdýarlar. Emma açyk jemgyýetlerde işsizligiň artmagynyň ownuk-uşak ogurlygyň, talançylygyň ösmegine getirip, adam öldürmek, adam zorlamak ýaly agyr jenaýatyň derejesine kän bir täsir etmeýändigi aýdylýar.

2008-nji ýyldaky krizis sebäpli köp zawodlar ýapylyp, 45 müň adamdan ybarat bolan Nýu-Ýork ştatynyň Bingamton şäheriniň ýaşaýjylarynyň köpüsi işsiz galdy. Emma, muňa garmazdan, bir ýylyň dowamynda bu şäherçede bir gezek adam öldürmek bilen bagly jenaýat hasaba alnypdyr. Şol sebäpli-de Bingamton şäheriniň howpsuzdygyny bu şäheriň häkimi Mattew Rýan nygtady. Emma bu şäherde krizis döwründe awtoulaglara ýangyç guýýan stansiýalarda puluny tölemän gaçan adamlaryň sany artypdyr.

Hukuk goraýjy aktiwist Täjigul Begmedowa, ynha, indi 20 ýyla golaý wagtyň dowamynda Türkmenistanda işsizligiň derejesiniň ýokarydygyny belleýär. “Jemgyýetiň demokratiýalaşdyrylmagynyň, ynsanperwerlik gymmatlyklarynyň öňe sürülmeginiň, ilatyň iş bilen üpjün edilip, halkyň ýaşaýyş şertleriniň gowulandyrylmagynyň jenaýatçylyga garşy göreşde uzak möhletleýin netije berýändigini dünýä tejribesi görkezdi” diýip, Begmedowa nygtaýar.
Serhetsiz reportýorlar guramasynyň Ýewropa we Merkezi Aziýa bölüminiň başlygy Ýohan Bir Döwletmyrat Ýazgulyýewiň “jenaýat işi” diýilýäniň özlerine görnetin syýasy äheňli bolup görünýändigini aýdýar.

“Bu iş bize görnetin syýasy äheňli bolup görünýär. Ýazgulyýew iýulda Abadan partlamalary barada ýazandan soň eýýäm bir topar hupbat gördi” diýip, Ýohan Bir Parižden Azatlyk Radiosyna beren interwýusynda aýtdy. Ol häkimiýetleriň Ýazgulyýewi şondan bäri açyk nyşana alandyklaryny we žurnalistlik işini goýdurmak üçin oňa birnäçe gezek haýbat atandyklaryny sözüniň üstüne goşdy.

Döwletmyrat Ýazgulyýew Azatlyk Radiosynyň diňleýjilerine eşitdirilen soňky maglumatynda häkimiýetleriň Duşak şäherçesinde zorlanyp öldürilen 22 ýaşly Jereniň ganhoruny tapjak bolup, güman edilýänlere garşy zorluk ulanýandyklaryny habar beripdi.

“Polisiýa işgärleri jenaýat işiniň üstüni açmak üçin zorluga esaslanýan ekenler. Bellemeli tarapy, Türkmenistanda garaşsyzlyk ýyllarynda jenaýatyň üstüni açmak üçin zorlugyň ulanylýanlygy gizlin zat” diýip, Ýazgulyýew öz ýanyna gelen ýerli ýaşululara salgylanyp aýdypdy.

Ýazgulyýewiň 27-nji sentbýarda, tussag edilmezinden birnäçe sagat öň Azatlyk Radiosyna iberen hatynda Duşakda öldürilen gyz bilen bagly jenaýaty derňemäge gelen kanun goraýjylaryň käbiriniň öz garşysyna galp, toslama maglumat toplamak, arza ýazdyrmak bilen meşgul bolýandyklary habar berilýärdi. Onuň garyndaşlarynyň Azatlyk Radiosyna iberen dokumentleri žurnalistiň hut şol toslama aýyplamalar esasynda tussag edilendigini görkezýär.

Gorkuzma usuly

Türkmenistanda garaşsyz žurnalistleriň we aktiwistleriň häkimiýetler tarapyndan ýanalmagy ýa-da milli howpsuzlyk işgärleriniň olaryň şahsy, maşgala durmuşlaryna bikanun gatyşmagy täzelik däl. Olaryň şeýle bikanun usullar bilen daşary ýurt habar serişdesinde çykyş edýän raýatlaryň sesini sem etmäge we geljekde şeýle işe baş goşjak adamlary gorkuzmaga synanýandygyny tassyklaýan mysallar bir ýa iki däl.

Bu usul kähalatda öz netijesini berýän ýaly görünýär. Mysal üçin, Azatlyk Radiosynyň Mary welaýatyndaky habarçylary Jumadurdy Öwezow, Meretmuhammet Hommadow, Balkan welaýatyndaky habarçysy Şamyrat Agöýli dagy şeýle ýanamalardan soň habarçylyk işlerini bes etdiler.

Meretmuhammet Homadow häkimiýetleriň öz maşgala agzalaryny ýanaýşy, gorkuzyşy barada 2007-nji ýylyň awgustynda Azatlyk radiosyna şeýle maglumat beriňdi: “8-nji iýun güni Azatlyk Radiosyna beren soňky maglumatym efire berlenden soň, gijeniň bir wagty Goňur obasynda ýaşaýan gyzymyň öýüne baryp, ony gorkuzypdyrlar. Gyzym bir topar ýaş çagasy bilen irden aglap geldi, “Kaka, işleme şol işde” diýýä...”

Azatlyk Radiosynyň Aşgabatdaky habarçylary Aşyrguly Baýryýew, Halmyrat Gylyçdurdyýew, Soltan Açylowa dagy hem häkimiýetler tarapyndan şeýle ýanamalara we gorkuzmalara sezewar edildiler. Olaryň telefonlaryny kesmek, maşgala agzalaryny işden kowmak, toý, gudaçylyk işlerine çenli gatyşmak ýaly bikanunçylyklara ýüz uruldy.

Bäherdenli aktiwist Sazak Durdymyradow, garrygalaly aktiwist Amangelen Şapudakow dagy bolsa, öz berk graždan pozisiýalary üçin ruhy hassahana salyndy we diňe halkara guramalarynyň basyşy astynda azat edildi.

Pariždäki Serhetsiz reporterlar guramasynyň Ýewropa we Merkezi Aziýa bölüminiň başlygy Ýohan Bir Ýazgulyýewe ýüklenjek bolýan aýyplamanyň düýpden heňe gelmeýändigini we onuň sud ediljegi baradaky habardan özleriniň alada galandygyny aýtdy.

“Biz häkimiýetleri ony ähli aýyplamalardan saplamaga hem-de işlemegine ýol bermäge çagyrýarys” diýip, Ýohan Bir Parižden telefon arkaly beren interwýusynda aýtdy.

Türkmenistanyň kanunlary raýatlaryň erkin maglumat almak we ýaýratmak hukugyny ykrar edýär. Şeýle-de türkmen kanunlary raýatyň özüne ýa garyndaşlaryna garşy beren görkezmesiniň, zorluk, gorkuzmak astynda alnan görkezmeleriň kanuny güýjüniň ýokdugyny aýdýar.

Ýene-de ýükle

Iň soňky teswirler

Iň soňky teswirler
XS
SM
MD
LG