Sepleriň elýeterliligi

Soňky habar

Türkmenistan

Ahal welaýatynyň Ruhabat etrabynyň Watan daýhan birleşiginde...
Ýakynda Azerbaýjanda iş alyp barýan Ykdysady we sosial ösüş baradaky barlaglar merkezi Halkara pul gaznasynyň (IMF) maglumatlaryna salgylanmak bilen, şu ýyl postsowet döwletleriniň içinde iň ýokary ykdysady ösüşiň Türkmenistanda boljakdygyny, iň pes ösüşiň bolsa Azerbaýjanda boljakdygyny mälim etdi.

Bu maglumata görä, bu ösüş görkezijisi Azerbaýjanda 0,2 prosent bolsa, Türkmenistanda ol 9,9 prosent bolar.

Eger haýsydyr bir ýurduň ilatynyň sosial-ykdysady hal-ýagdaýynyň derejesi şol ýurduň ykdysady ösüş derejesi bilen kesgitlenmeli bolsa, onda Türkmenistanyň ilaty postsowet döwletleriniň içinde iň ýokary derejede ýaşaýan ilat bolmaly.

Halkara pul gaznasynyň görkezijilerine gorä, 1999-njy ýyldan bäri öz ykdysady ösüşi boýunça Türkmenistan diňe bir postsowet döwletleriniň arasynda däl, eýsem, halkara derejesinde-de iň bir ýokary görkezijileri bilen tapawutlanýan ýurt hökmünde özüni tanadyp gelýär.

Halkara pul gaznasynyň resmi maglumatyna görä, 1999-njy ýylda Türkmenistanyň içerki önümçiligi 16,5 prosent ösüşi görkezen bolsa, 2000-nji ýylda ol 18,5 prosentden hem gowrak bolupdyr, 2001-nji ýylda bolsa bu ösüş rekord derejä ýetip, 20,4 prosente golaý bolupdyr.

Mundan 10 ýyl ozalky görkezijiler bilen deňeşdirilende, şu ýyl bolar diýlip garaşylýan 9,9 prosent ykdysady ösüş, elbetde, has pes. Ýöne ykdysadyýet ugrundan bilermenler hatda bu sanyň hem halkara derejesinde örän ýokary görkezijidigini aýdýarlar.

Sanlar ygtybarlymy?

Geçen hepde Aşgabatda geçirilen Ýaşulular maslahatynyň yzy bilen Türkmenistanyň resmi habar agentligi bu maslahatda ýakyn 8 ýylyň dowamynda, ýagny, 2020-nji ýyla çenli her bir raýatyň jan başyna düşýän içerki önümiň puldaky bahasyny 32 müň dollara ýetirmekligiň karar edilendigini habar berdi.

Emma käbir ýerli raýatlar bu yglan edilen sanyň özleri üçin anyk nämäni aňladýandygyna düşünmeýändikleri aýdýarlar.

Ykdysadyýet ugrundan bilermen, Türkmenistanyň Merkezi bankynyň başlygynyň ozalky orunbasary Annadurdy Hajyýew Türkmenistanyň ykdysadyýetiniň we içerki önümçiliginiň ösüşi barada diňe bir ýurduň häkimiýetleriniň däl, eýsem, Halkara pul gaznasy ýaly guramalaryň berýän sanlaryna-da ygtybarly sanlar hökmünde garap bolmajakdygyny aýdýar:

—1990-njy ýyllaryň ortalarynda Nyýazow Türkmenistan bilen baglanyşykly ähli statistikany, şol sanda, bank görkezijileri bilen bagly statistikany hem ýapmak barada görkezme beripdi. Köpsanly halkara guramalary, şol sanda Halkara pul gaznasynyň resmileri-de Türkmenistana gelenlerinde, olara hakykata laýyk gelmeýän ýüzleý maglumatlary berýärdiler. Şol maglumatlardan çen tutubam, bu guramalar öz çaklamalaryny düzýärler. Berdimuhamedowyň ýolbaşçylyk edýän döwründe bu ýagdaý has hem ýaramazlaşdy.

Annadurdy Hajyýew hakyky sanlary gizlemek boýunça alnyp barylýan beýle syýasatyň ýurduň söwda we maliýe pudagynda edilýän pyssy-pyjurlyklary ýaşyrmak üçin alnyp barylýandygyny öňe sürýär.

Medalyň arka tarapy

Türkmenistanyň ykdysady ösüşi barada berilýän şeýle ýokary sanlara garamazdan, düýbi Britaniýada ýerleşýän “Maplecroft” barlaglar merkezi şu ýylyň ýanwarynda ýaýradan hasabatynda Türkmenistany biznes işleri üçin iň howply ýurtlaryň hatarynda bäşinji orunda goýupdyr. Hasabata görä, bu meselede dünýäde Türkmenistandan ýaramaz dört ýurt bar. Olar: Kongo, Somaliýa, Demirgazyk Koreýa we Mýanmar (Birma).

“Maplecroft” guramasy Türkmenistandaky bu ýagdaýa baha berlende ýurtdaky korrupsiýa, korporatiw dolandyryş, biznesi kadalaşdyryjy düzgünler, emläk hukugynyň goralyşy, kanunlaryň işleýiş ýagdaýy we üpjünçilik operasiýalarynyň howpsuzlygy ýaly meseleleriň giňden göz öňünde tutulandygyny belleýär.

Adatça, döwletiň ykdysady derejesine baha berlende, ondaky raýatlaryň iş bilen üpjünçilik we jan başyna düşýän girdeji ýagdaýlary-da göz öňünde tutulýar. Maryly ýaşaýjy şu meselä gezek gelende, häkimiýetleriň “ösüş” baradaky yglan edýän sanlarynyň ilatyň durmuş ýagdaýynda kän bir göze ilmeýändigini aýdýar:

—Bärde, Türkmenistanda bir zad-a boldy. Ynha, gazak tanyşlarymdan sorasamam, ruslardan sorasamam, türklerden sorasamam olar öz ýurtlarynda, iň bolmanda, 300 dollarlyk işiň kändigini aýdýarlar. Bizde başga ýagdaýlar erbet däl, mysal üçin, zatlar arzan, ýagdaý parahatçylyk. Emma adamlara iş tapdyranok, ilatda pul az, işsiz gezip ýörenler köp.

Ykdysatçy Annadurdy Hajyýew hem ilata real netijeleri görkezmezden, sözde ýa kagyz ýüzünde yglan edilýän uly sanlaryň, gaýta, häkimiýetlere bolan ynamyň has-da peselmegine getirjekdigini nygtaýar.
Halkara Gyzyl Haç Komitetiniň Merkezi Aziýadaky Sebitleýin wekilhanasynyň direktory Iw Arnoldiniň ýolbaşçylygyndaky delegasiýa Türkmenistanyň birnäçe ministrliklerine we pudak edaralaryna baryp, duşuşyk geçirdi.

10-16-njy iýul aralygynda Halkara Gyzyl Haç Komitetiniň delegasiýasy Aşgabada sapar edipdi. Şonda metbugatda “Halkara Gyzyl Haç Komitetiniň delegasiýasy Içeri işler ministrliginiň düzümine girýän edara hem sapar edip, ol ýerde saklanýanlaryň ýagdaýy bilen tanyşdy” diýlip, habar berlipdi.

Daşkentde ýerleşýän Halkara Gyzyl Haç Komitetiniň regional bölüminiň wekili Aýgul Şetikulina Gyzyl Haç guramasynyň delegasiýasynyň Aşgabada edýän saparynyň Türkmenistanyň Garaşsyzlygynyň 20 ýyllygy bilen bagly amala aşyrylýandygyny Azatlyk Radiosyna aýtdy. Şeýle hem ol şu ýylyň iýul aýynda Halkara Gyzyl Haç Komitetiniň delegasiýasynyň Türkmenistanyň Içeri işler ministirliginiň düzümine girýän edara hem sapar edip, ol ýerde saklanýanlaryň ýagdaýy bilen tanyşandygyny tassyklady:

—Biz türkmen häkimiýetleri bilen ýurduň penitensiar sistemasy boýunça hyzmatdaşlyk meselesi boýunça birnäçe ýyl bäri gepleşik geçirip gelýäris. Şol hyzmatadaşlygyň çäginde Halkara Gyzyl Haç Komitetiniň delegasiýasy şu ýylyň iýul aýynda Türkmenistanyň Içeri işler ministrliginiň düzümine girýän edara baryp, ol ýerdäki ýagdaý bilen tanyşdy. Bu sapar özboluşly synag sapary boldy. Biz bu meselede türkmen tarapy bilen geçirýän dialogymyzy dowam edip, penitensiar sistema boýunça hyzmatdaşlyk babatdaky ylalaşyga gol çekeris. Netijede ýurduň hemme penitensiar edaralaryna baryp bileris diýip, umyt edýäris.

Türmelerdäki ýagdaý

Türkmenistanyň türmelerindäki ýagdaý barada ABŞ-nyň Döwlet departamentiniň Demokratiýa, adam hukuklary we zähmet býurosynyň 2010-njy ýylda adam hukuklarynyň amala aşyrylyşy barada şu ýylyň aprel aýynda ýaýradan hasabatynda türmelerde dürli keselleriň, aýratyn-da inçekeseliň möwç urýandygy bellenilýär.

“Türmeler hapa (antisanitar ýagdaýda), hyryn-dykyn we saglyk üçin howpludy. Umumy düzgünli LBK-12 lageri ýaly, käbir türmeler şeýle bir ýerde ýerleşýärler welin, tussaglar tomusda ýakyp-ýandyryp barýan jöwza, gyşda bolsa doňduryp barýan aýaz ýaly ýowuz howa şertlerine sezewar bolýarlar. Tussaglara hem türme işgärleriniň, hem beýleki tussaglaryň azar berýändikleri barada habarlar gelip gowuşýardy” diýlip, ABŞ-nyň Döwlet departamentiniň 2010-njy ýylda boýunça hasabatynda bellenilýär.

Türkmen türmelerinde saklanýanlaryň iýmitlendirilmegi barada bu hasabatda şeýle diýilýär: “Türme nahary ýokumsyzdy, şol sebäpden tussaglaryň köpüsi açlyk çekýärdi. Ýokumsyz iýmitiň üstüni ýetirmek üçin, tussaglar garyndaşlarynyň getirýän azyk-owkadyna mätäçdiler. Käbir tussaglaryň garyndaşlary we özleri türme işgärleriniň getirilen zatlary tussaglara bermän, ellerinden alýan wagtlarynyň bolýandygyny habar berdiler”.

Türkmen türmelerinde adam hukuklarynyň berjaý edilmegine halkara guramalarynyň gözegçilik edip bilmegi üçin, olaryň wekilleriniň türmelere barmagy ugrunda halkara jemgyýetçiligi köp tagalla edýär. Ýewropa Bileleşigi Türkmenistan bilen Ýaranlyk we Hyzmatdaşlyk baradaky ylalaşyga henize çenli gol goýman gelýär. Onuň esasy sebäbi – Türkmenistanda adam hukuklary bilen bagly ýagdaýyň ýaramaz bolmagydyr. ÝB Türkmenistanda adam hukuklarynyň ýerine ýetirilmegine gözegçilik etmek üçin ýörite mehanizmiň işlenip düzülmegini talap edýär.

“Şert goýdy”

2010-njy ýylyň fewralynda “Türkmenistanyň garaşsyz aklawçylar assosiasiýasy” bilen bilelikde Türkmenistanyň türmeleriniň ýagdaýy boýunça ilkinji hasabaty taýýarlan “Adam hukuklary boýunça Türkmen inisiatiwasy” toparynyň ýolbaşçysy Farid Tuhbatullin iki ýyl mundan ozal BMG-de adam hukuklarynyň berjaý edilmegine bagyşlanyp, ýörite duşuşyklaryň geçirilendigini AÝ/AR-e gürrüň berdi:

—Ženewada geçirilen şol duşuşyga türkmen delegasiýasy hem gatnaşdy. Şonda BMG türkmen tarapyna Gyzyl Haç guramasynyň agzalaryna türkmen türmelerine barmaga rugsat etmegi maslahat berdi. Türkmen tarapy şol rekomendasiýany kabul etdi, ýöne ony dürli şertler bilen kabul etdi.

Şeýle hem Farid Tuhbatullin ýakyn geljekde türkmen türmeleriniň gapylarynyň adam hukuklary boýunça ýa-da ynsanperwerlik işleri bilen meşgullanýan dürli halkara guramalarynyň wekilleri üçin açyk bolmagyna kän bir ynanmaýandygyny aýtdy:

—Türkmen häkimiýetleri diňe türmelerdäki ýagdaý bilen bagly däl-de, umuman ýurtda adam hukuklarynyň berjaý edilmegi bilen bagly meselede halkara jemgyýetçiliginiň rekomendasiýalaryny berjaý etmezlige çalyşýarlar. Sebäbi türkmen häkimiýetleri bir meselede eglişik etse, onda başga meseleler ýüze çykar. Köp özgerişlikler edilmeli bolsa welin, režime howp abanyp biler. Şonuň üçin häkimiýetler häzirki ýagdaýy saklap, ony özgerdesleri gelmeýär.

Halkara Gyzyl Haç Komitetiniň delegasiýasynyň Türkmenistanyň Daşary işler ministrliginde geçiren duşuşygynda ikitaraplaýyn hyzmatdaşlygy ösdürmek meseleleriniň geňeşilendigi habar berildi. Bu duşuşygyň dowamynda Türkmenistanyň Adam hukuklary we halkara gumanitar hukugy ulgamyndaky halkara borçnamalary ýerine ýetirmek boýunça Pudagara komissiýasynyň işiniň ähmiýeti barada gürrüň edilip, Halkara Gyzyl Haç Komitetiniň Türkmenistan bilen bu ulgamdaky netijeli hyzmatdaşlygy pugtalandyrmaga isleg bildirendigi barada ýerli metbugatda habar berildi.

Ýene-de ýükle

Iň soňky teswirler

Iň soňky teswirler
XS
SM
MD
LG