Sepleriň elýeterliligi

Soňky habar

Türkmenistan

Türkmenistanyň her welaýatynda türkmen-türk mekdepleriniň ikisi bardy. Aşgabat şäherinde olaryň üçüsi bolup, häzir biri galdy.
Türkmenistan garaşsyzlygyna eýe bolandan soň, ýurduň paýtagtynda we her welaýatynda türkmen-türk mekdepleri açylypdy. Olaryň sany 15 çemesidi. Şol mekdepler bilen bir hatarda 1994-nji ýylda Aşgabatda Halkara Türkmen-Türk Uniwersiteti hem işläp başlapdy.

Başlangyç we orta bilim berýän we il arasynda “türk mekdepleri” ady bilen tanalan bu okuw jaýlary soňky bir ýylyň dowamynda “ýöriteleşdirilen orta mekdeplere” öwrüldi. Olarda bilim berýän türkiýeli mugallymlar bolsa bu ýerdäki işlerini bes etmeli boldular.

Bu okuw jaýlarynyň administratiw, okuw prosesine degişli işleriniň hemmesine diýen ýaly “Başkent” bilim merkezi gözegçilik edýärdi. Bu merkez Türkmenistanda iş alyp barýan türk işewürleri tarapyndan döredilipdi.

Başgaça aýdylanda, türkmen hökümeti tarapyndan täze gelnen karardan ozal şol mekdepler Türkmenistanyň Bilim ministrliginiň garamagynda bolsa-da, bu okuw jaýlarynda berilýän bilime we terbiýä “Başkent” bilim merkeziniň uly täsiri bardy.

Hormaty uly bolsa-da...

Ýerli çeşmeleriň berýän maglumatyna görä, ilatyň arasynda türkmen-türk mekdepleriniň, uniwersitetiniň berýän bilimi, umuman, bu okuw jaýlarynyň abraýy ýurduň beýleki okuw jaýlary bilen deňeşdirilende telim esse ýokarydy.

Ýöne, Türkmenistadan gowuşýan habarlara görä, soňky bir näçe ýylyň içinde bu okuw jaýlaryna garşy edilýän basyşlar artdyrylyp, olaryň türkiýeli ýolbaşçylary Türkmenistanyň raýatlary bilen çalşyrylypdyr, okuw programmalaryna üýtgeşmeler girizilipdir.

Türkmenistanda işlän ençeme türk mugallymlary we professorlary bilen ýakyn gatnaşykda bolan, Türkmenistanyň ýazyjylar fondunyň ozalky başlygy, aşgabatly ýazyjy Amanmyrat Bugaýew şol mekdepler öz formasyny saklap galsa-da, edil häzirki döwürde öz mazmunyny ýitirendigini aýdýar:

—Türk mekdeplerinde, uniwersitetinde işleýän dünýä derejesinde taýýarlykly, bilimli türk mugallymlary kem-kemden işden gyrakladylýarlar. Olar köpçülikleýin ýa ýekeleýin häsiýetde Türkmenistandan göçüp gidýärler. Türk mekdepleri, uniwersitetleri saklanyp galsa-da, bu öz-özünden eýýäm olaryň ýapylandygyny aňladýar.

“Ýöriteleşdirilmegiň” sebäbi

Eýsem ýurtda türkmen-türk mekdepleriniň, uniwersitetiniň berýän bilimine, goýberýän uçurymlaryna bolan garaýşyň gowudygyna garamazdan, türkmen hökümetiniň bu okuw jaýlary babatynda alyp barýan syýasatyna nähili düşünmeli? Käbir habar beriş serişdeleri hökümetiň bu kararyny türk okuw jaýlarynyň bilim bilen birlikde käbir dini gymmatlyklary, pan-turkizm ýaly pikir akymyny ornaşdyrmaga meşgul bolandygy bilen baglanyşdyrýarlar.

Emma aşgabatly ýazyjy Amanmyrat Bugaýew bu pikir bilen ylalaşman, beýle gürrüňleriň ýöritedigini, azat-erkin pikirli mugallymlary ýurtdan çykarmak üçin edilýändigini öňe sürýär:

—Bu kimdir biriniň döwlet syýasatyny mahabatlandyrjak bolup ýa-da Türkiýeden gelýän mugallymlaryň abraýyna şek ýetirjek bolup edýän gürrüňi. Bu bolmalasyndan has köp çişirilýär. Dogry, dini düşündirýärler, ýöne “sen dindar bol! Sen diniň “pylan” akymyna git!” diýip, hiç bir mugallymyň aýdandygyndan meniň habarym ýok.

“Edepli, entek dinçi däl”

Bişkekdäki “Maýnas” atly gyrgyz-türk uniwersitetiniň uçurymy Kubat Gyrgyzystanda hem türk okuw jaýlaryndan uçurym bolanlaryň dine has meýilli bolýandygy baradaky pikir ýöretme tendensiýasynyň bardygyny gürrüň berýär. Ýöne, Kubatyň nygtamagyna görä, eger-de bir okuw jaýyndan beýlekilere görä has edepli, bilimli adam çykýan bolsa, bu olaryň aşa dinçidigini aňlatmaýar.

1999-njy ýylda özbek hökümeti hem Daşkentdäki özbek-türk mekdeplerini dolulygyna ýapypdy. Özbegistandaky “Demokratiýa inisatiwalary” toparynyň direktory Iskender Hudaýbergenow şular ýaly ýokary derejede bilim berýän daşary ýurt okuw jaýlarynyň işine päsgelçilik giň dünýägaraýyşly, “agy-garadan” saýgaryp bilýän nesliň kemala gelmezligi üçin döredilýär diýip, pikir edýär.

—Özbegistan we Türkmenistan maglumatlary çäklendirmäge, maglumatlary aýan etmezlige synanyşýar. Ýöne olaryň bu tagallasynda näderejede üstünlik gazanýandygy welin sorag astynda. Internetiň aşa ýaýran häzirki döwründe informasiýany gizläp saklamak juda kyn.

Türkmenistanyň her welaýatynda türkmen-türk mekdepleriniň ikisi bardy. Aşgabat şäherinde olaryň üçüsi bolup, häzir biri galdy. Ýöriteleşdirilen orta mekdepleriň hataryna paýtagt Aşgabadyň Turgut Ozal adyndaky türkmen-türk mekdebi girmeýär.

“Ýöriteleşdirilen orta mekdep” statusy diýmek – bu mekdepleriň açylmagyna, olaryň häzire çenli alyp baran işine gözegçilik eden “Başkent” bilim merkeziniň şol mekdeplere bolan täsiriniň azaldylmagy diýmekdir.

Bu kararyň agzalýan mekdepleriň berýän biliminiň hiline, ýurduň bilim pudagyna we ýaş nesliň geljegine nähili täsir ýetirjegi häzirlikçe sorag bolmagynda galýar.
Amerikan “Parahatçylyk korpusy” 18-nji noýabrda Gazagystanda alyp barýan işlerini duruzýandygyny mälim etdi. Munuň sebäbi soňky wagtlarda Gazagystanda howpsuzlyk ýagdaýynyň ýaramazlaşmagy bilen düşündirildi. Şu çaka çenli bu ýerde “Parahatçylyk korpusynyň” 117 işgäri işledi.

“Parahatçylyk korpusynyň” Gazagystandaky işlerini togtatmagy baradaky çap eden maglumatynda, özleriniň alyp barýan işleri bilen bagly ýüze çykan ýagdaýlara görä, bu gurama degişli hemme 117 meýletiniň yzyna çagyrylýandygy aýdylýar. Gazagystandaky işlerini bes etmegine nämäniň sebäp bolandygy barada “Parahatçylyk korpusy” anyk maglumat bermeýär.

Meýletin işgär Maýk Henkok, ýakynda Gazagystanyň Taraz şäherinde bolan partlamalar sebäpli, meýletinleriň howpsuzlygyny alada edip, şeýle karara gelnendigini çaklaýar. Korpusyň ýene bir wekili Jorj öz blogunda bu guramanyň Gazagystandaky işiniň togtadylmagyny masgaraçylyk diýip atlandyrýar. Ol indi Merkezi Aziýa regionynda “Parahatçylyk korpusynyň” diňe Gyrgyzystanda hem Türkmenistanada iş alyp barýandygyny nygtaýar.

Ýöne Türkmenistanda-da “Parahatçylyk korpusynyň” meýletinleriniň birnäçe gezek wiza problemalary bilen ýüzbe-ýüz bolandygy habar berlipdi. Şu ýylyň sentýabrynda “Türkmen inisiatiwasy” topary Türkmenistana barmaly meýletinleriň wiza problemalary bilen ýüzbe-ýüz bolandygyny aýdypdy. 2009-njy ýylyň 29-njy sentýabrynda hem “Parahatçylyk korpusynyň” 47 sany meýletinine Türkmenistana barmaga rugsat berilmändi.

1961-nji ýylda prezident Jon F. Kennediniň inisiatiwasy bilen döredilen “Parahatçylyk korpusy” şu ýylyň mart aýynda Türkmenistanda-da öz 50 ýyllygyny belledi. Ýerli telewideniýede berlen reportažda “Parahatçylyk korpusynyň” Türkmenistandaky bölüminiň ýolbaşçysy Erl Wol özleriniň Türkmenistanda iki programma – iňlis dilini öwretmek we saglyk boýunça iş alyp barýandyklaryny gürrüň berdi.

Bilim we saglyk

“Parahatçylyk korpusynyň” Türkmenistandaky bölüminiň ýolbaşçysy özleriniň türkmen hökümeti hem türkmen halky bilen hyzmatdaşlyk edýänligine begenýändigini aýdyp, Türkmenistanyň Bilim hem Saglygy saklaýyş ministrlikleri bilen has ysnyşykly işleşýändiklerini nygtapdy:

—Biziň meýletinlerimiz ABŞ-nyň dürli künjeklerinden gelip, Türkmenistanda iki ýyl işleýärler. Olar türkmen maşgalalarynyň arasynda ýaşaýarlar we türkmen hem rus dillerini öwrenýärler. Biziň guramamyzyň wekilleri Türkmenistanyň dürli ýerlerinde bilim hem saglyk boýunça öz tejribelerini paýlaşýarlar.

Olardan biri - Şeril Walensik ABŞ-nyň Arizona ştatyndan gelen şepagat uýasy Türkmenistanda saglyk boýunça sapak berýär. Ol Türkmenistanyň ilatynda anemiýa, ýagny azganlylyk bilen bagly problemalaryň bardygyny aýdyp, özüniň ýaş enelere öz iýýän azyk önümleriniň geljekde çagalarynyň saglygyna, olaryň ösüşine täsir edýändigini düşündirmäge synanyşýandygyny aýdýar.

—Biz azyk harytlaryny 4 topara bölüp, olaryň suratyny çekdik. Şol plakat bilen biz öýme-öý aýlanyp, azyk onümleriniň adam organizmine ýetirýän täsiri barada düşündiriş berýäris—diýip, Şeril “Parahatçylyk korpusynyň” internet sahypasynda ýerleşdirilen wideo ýazgysynda aýdýar.

Adam Hukuklary boýunça “Türkmen Helsinki fondunyň” ýolbaşçysy Täjigül Begmedowa Türkmenistan ýaly ýapyk ýurtlar üçin, ”Parahatçylyk korpusynyň” alyp barýan işleriniň gaty möhümdigini aýdýar. Onuň pikiriçe, amerikan meýletinleri bir tarapdan türkmenleri amerikan medeniýeti bilen tanyşdyrýarlar, beýleki tarapdan bolsa, olar türkmenler bilen öz bilimlerini, tejribelerini paýlaşýarlar.

ABŞ-nyň ”Parahatçylyk korpusynyň” internet sahypasynda 1993-nji ýyldan bäri bu guramanyň meýletinlerinden 730-dan gowragynyň Türkmenistanda bilim, medisina we gumanitar ulgamlarda iş alyp barandyklary aýdylýar. Şeýle hem olaryň mugallymlara tälim bermek boýunça dürli seminarlary geçirýändikleri habar berilýär.

Häzir “Parahatçylyk korpusynyň” Türkmenistanda 25, Gyrgyzystanda bolsa 89 wekili işleýär.

Ýene-de ýükle

Iň soňky teswirler

Iň soňky teswirler
XS
SM
MD
LG