Sepleriň elýeterliligi

Soňky habar

Türkmenistan

Berdimuhamedow sergi-maslahatyň halkara tejribesini öwrenmäge hem beýik galkynyşlar eýýamynda Türkmenistanyň bilim sistemasynda gazanylanlary beýan etmäge gönükdirilendigini aýtdy.
Penşenbe güni Aşgabatda “Bilim beýik galkynyş eýýamynda” atly halkara sergi we ylmy maslahat öz işine başlady. Üç gün dowam etjek bu sergä we ylmy maslahata interaktiw tehnikany, programma üpjünçiligini, okuw-görkezme esbaplaryny öndürýän daşary ýurt kompaniýalarynyň 40-synyň, 30 ýurtdan 60 gowrak alymyň gatnaşýandygyny türkmen metbugaty habar berdi.

18-nji noýabrda prezident Gurbanguly Berdimuhamedow bu çäre bilen baglanyşykly ýaşlaryň döwrebap bilim almagy, ýurduň halk hojalygyny ýokary hünärli spesialistler bilen üpjün etmek üçin ähli zerur çäreleriň görlendigini, sergi-maslahatyň halkara tejribesini öwrenmäge hem beýik galkynyşlar eýýamynda Türkmenistanyň bilim sistemasynda gazanylanlary beýan etmäge gönükdirilendigini aýdypdy.

Azatlyk Radiosyndan Maýsa Baba gyzy şu meselede Lebapdaky habarçy Osman Hallyýew bilen sowal-jogap geçirdi.

Azatlyk Radiosy: Aşgabatda açylan sergiden, ylmy maslahatdan maksat näme? Bu barasynda mugallymlar nähili pikirde?

Osman Hallyýew: Konferensiýadan maksat- soňky döwürde täze interaktiw tehnika peýda boldy, şony ulanmagyň özal görülmedik usullary okuw prosesine barha giň ornaşýar. Paýtagtda geçýän sergi-maslahat oňa gatnaşýan bilim işgärleriniň onuň bilen tanyşmagyna, tejribe alyşmagyna ýardam eder diýen umyt bar. Ýöne ýurtda 1,700 gowrak mekdep bar. Şolaryň ählisinde täze tehnikany ulanmaga mümkinçilik ýok. Soňky ýyllarda gurlan täze mekdepler ýüz töweregi, şolarda täze tehnika ornaşyrylan. Beýleki mekdeplerde, oba ýerlerinde mugallym-spesialistiň ýokdugy, internet klaslaryň internet sistemasyna birikdirilmezligi ýaly sebäplere görä, kompýuteri ulanyp bilenoklar.

Bilim sistemasynyň işgärleri geçirilýän sergi-maslahatyň peýdasynyň bojakdygyny aýdýarlar.

Azatlyk Radiosy: Bilim sistemasyny häzirki zaman enjamlary bilen üpjün etmäge hem onuň netijeli işlemegine bagyşlanan bu çärä Türkmenistanyň mekdeplerinde okadýan mugallymlar gatnaşýarmy?

Osman Hallyýew: Ýok, çagyrylmandyrlar. Meniň gürrüňdeş bolan mugallymlarym her welaýatdan hiç bolmanda 4-5 mugallym çagyrylan bolsa, gaty gowy boljakdygyny aýtdylar. Olar sergide täze tehnikany we tehnologiýalary görüp, konferensiýadaky çykyşlary diňläp gelip, kärdeşlerine gürrüň berseler, gaty gowy bolardy diýdiler.

Azatlyk Radiosy: Türkmen häkimiýetleri birinji klas okuwçylaryny mugt kompýuter bilen üpjün edip başlady. Okuw programmasy şol kompýutere oturdylypdyr. Mugallymlaryň şol tehnika bilen arasy nähili?

Osman Hallyýew: Dogrusyny aýtmaly bolsa, birinji klasy okadýan mugallymlaryň 90%-de kompýuter barasynda düşünje ýok. Sebäbi olar esasan orta we uly ýaşly adamlar. Olara diňe bir kompýuteri ulanmak däl, ony açyp-ýapmagam kyn. Şonuň üçin mugallymlaryň özleri pul töläp, kompýuter kurslaryny geçip ýörler. Mugallymlaryň öz islegi: “Tomus kanikuly döwründe ýörite kurslarda okadan bolsalar, kompýuter öwreden bolsalar, bizem berlen netbuklary işledip bilerdik“ diýýärler. Ýene bir mesele birinji klaslarda kompýuteri öwretmäge berlen sagat ýok.

Azatlyk Radiosy: Osman, eger berlen kompýuteri mugallymlar ulanyp bilmeýän bolsa, ondan nähili netijelere garaşyp bolar?

Osman Hallyýew: Köp mekdeplerde şol berlen kompýuterlerden netije ýok. Diňe belli bir wagtda on bäş minut-ýarym sagat okuwçylaryň eline berip, ýygnap alýarlar. Ýene bir gezek aýtmalam bolsa, aýdaýyn: 1-nji klaslarda kompýuter öwredýän sapak ýok.

Azatlyk Radiosy: Paýtagtdan uzakda ýerleşýän etraplardaky, obalardaky ýagdaý bilen häkimiýetleriň geçirýän çäreleriniň, öňde goýýan maksatlarynyň arasynda tapawut bar-da?

Osman Hallyýew: Elbetde, gaty uly tapawut bar. Köp mugallymlar, bilim sistemasynyň işgärleri bilen gürründeş bolanymda, uly möçberde serişde sarp edip, tutumly halkara çäreleriniň ýurtda kän gurnalýandygyny, emma olaryň ylym, önümçilik üçin peýdasynyň gaty bir duýlup barmaýandygyny aýdýarlar. “Şol çärelerden ilkinji gözlenýän maksat - ýurtdaky gazanylýan, gazanyldy diýilýän üstünlikleri mahabatlandyrmak, myhmanlara Aşgadyň gözelligini görkezmek” diýýärler.
Türkmenistanyň her welaýatynda türkmen-türk mekdepleriniň ikisi bardy. Aşgabat şäherinde olaryň üçüsi bolup, häzir biri galdy.
Türkmenistan garaşsyzlygyna eýe bolandan soň, ýurduň paýtagtynda we her welaýatynda türkmen-türk mekdepleri açylypdy. Olaryň sany 15 çemesidi. Şol mekdepler bilen bir hatarda 1994-nji ýylda Aşgabatda Halkara Türkmen-Türk Uniwersiteti hem işläp başlapdy.

Başlangyç we orta bilim berýän we il arasynda “türk mekdepleri” ady bilen tanalan bu okuw jaýlary soňky bir ýylyň dowamynda “ýöriteleşdirilen orta mekdeplere” öwrüldi. Olarda bilim berýän türkiýeli mugallymlar bolsa bu ýerdäki işlerini bes etmeli boldular.

Bu okuw jaýlarynyň administratiw, okuw prosesine degişli işleriniň hemmesine diýen ýaly “Başkent” bilim merkezi gözegçilik edýärdi. Bu merkez Türkmenistanda iş alyp barýan türk işewürleri tarapyndan döredilipdi.

Başgaça aýdylanda, türkmen hökümeti tarapyndan täze gelnen karardan ozal şol mekdepler Türkmenistanyň Bilim ministrliginiň garamagynda bolsa-da, bu okuw jaýlarynda berilýän bilime we terbiýä “Başkent” bilim merkeziniň uly täsiri bardy.

Hormaty uly bolsa-da...

Ýerli çeşmeleriň berýän maglumatyna görä, ilatyň arasynda türkmen-türk mekdepleriniň, uniwersitetiniň berýän bilimi, umuman, bu okuw jaýlarynyň abraýy ýurduň beýleki okuw jaýlary bilen deňeşdirilende telim esse ýokarydy.

Ýöne, Türkmenistadan gowuşýan habarlara görä, soňky bir näçe ýylyň içinde bu okuw jaýlaryna garşy edilýän basyşlar artdyrylyp, olaryň türkiýeli ýolbaşçylary Türkmenistanyň raýatlary bilen çalşyrylypdyr, okuw programmalaryna üýtgeşmeler girizilipdir.

Türkmenistanda işlän ençeme türk mugallymlary we professorlary bilen ýakyn gatnaşykda bolan, Türkmenistanyň ýazyjylar fondunyň ozalky başlygy, aşgabatly ýazyjy Amanmyrat Bugaýew şol mekdepler öz formasyny saklap galsa-da, edil häzirki döwürde öz mazmunyny ýitirendigini aýdýar:

—Türk mekdeplerinde, uniwersitetinde işleýän dünýä derejesinde taýýarlykly, bilimli türk mugallymlary kem-kemden işden gyrakladylýarlar. Olar köpçülikleýin ýa ýekeleýin häsiýetde Türkmenistandan göçüp gidýärler. Türk mekdepleri, uniwersitetleri saklanyp galsa-da, bu öz-özünden eýýäm olaryň ýapylandygyny aňladýar.

“Ýöriteleşdirilmegiň” sebäbi

Eýsem ýurtda türkmen-türk mekdepleriniň, uniwersitetiniň berýän bilimine, goýberýän uçurymlaryna bolan garaýşyň gowudygyna garamazdan, türkmen hökümetiniň bu okuw jaýlary babatynda alyp barýan syýasatyna nähili düşünmeli? Käbir habar beriş serişdeleri hökümetiň bu kararyny türk okuw jaýlarynyň bilim bilen birlikde käbir dini gymmatlyklary, pan-turkizm ýaly pikir akymyny ornaşdyrmaga meşgul bolandygy bilen baglanyşdyrýarlar.

Emma aşgabatly ýazyjy Amanmyrat Bugaýew bu pikir bilen ylalaşman, beýle gürrüňleriň ýöritedigini, azat-erkin pikirli mugallymlary ýurtdan çykarmak üçin edilýändigini öňe sürýär:

—Bu kimdir biriniň döwlet syýasatyny mahabatlandyrjak bolup ýa-da Türkiýeden gelýän mugallymlaryň abraýyna şek ýetirjek bolup edýän gürrüňi. Bu bolmalasyndan has köp çişirilýär. Dogry, dini düşündirýärler, ýöne “sen dindar bol! Sen diniň “pylan” akymyna git!” diýip, hiç bir mugallymyň aýdandygyndan meniň habarym ýok.

“Edepli, entek dinçi däl”

Bişkekdäki “Maýnas” atly gyrgyz-türk uniwersitetiniň uçurymy Kubat Gyrgyzystanda hem türk okuw jaýlaryndan uçurym bolanlaryň dine has meýilli bolýandygy baradaky pikir ýöretme tendensiýasynyň bardygyny gürrüň berýär. Ýöne, Kubatyň nygtamagyna görä, eger-de bir okuw jaýyndan beýlekilere görä has edepli, bilimli adam çykýan bolsa, bu olaryň aşa dinçidigini aňlatmaýar.

1999-njy ýylda özbek hökümeti hem Daşkentdäki özbek-türk mekdeplerini dolulygyna ýapypdy. Özbegistandaky “Demokratiýa inisatiwalary” toparynyň direktory Iskender Hudaýbergenow şular ýaly ýokary derejede bilim berýän daşary ýurt okuw jaýlarynyň işine päsgelçilik giň dünýägaraýyşly, “agy-garadan” saýgaryp bilýän nesliň kemala gelmezligi üçin döredilýär diýip, pikir edýär.

—Özbegistan we Türkmenistan maglumatlary çäklendirmäge, maglumatlary aýan etmezlige synanyşýar. Ýöne olaryň bu tagallasynda näderejede üstünlik gazanýandygy welin sorag astynda. Internetiň aşa ýaýran häzirki döwründe informasiýany gizläp saklamak juda kyn.

Türkmenistanyň her welaýatynda türkmen-türk mekdepleriniň ikisi bardy. Aşgabat şäherinde olaryň üçüsi bolup, häzir biri galdy. Ýöriteleşdirilen orta mekdepleriň hataryna paýtagt Aşgabadyň Turgut Ozal adyndaky türkmen-türk mekdebi girmeýär.

“Ýöriteleşdirilen orta mekdep” statusy diýmek – bu mekdepleriň açylmagyna, olaryň häzire çenli alyp baran işine gözegçilik eden “Başkent” bilim merkeziniň şol mekdeplere bolan täsiriniň azaldylmagy diýmekdir.

Bu kararyň agzalýan mekdepleriň berýän biliminiň hiline, ýurduň bilim pudagyna we ýaş nesliň geljegine nähili täsir ýetirjegi häzirlikçe sorag bolmagynda galýar.

Ýene-de ýükle

Iň soňky teswirler

Iň soňky teswirler
XS
SM
MD
LG