Sepleriň elýeterliligi

Soňky habar

Türkmenistan

R.Hailewiç: "Biziň programmamyzyň çaklamagyna görä, Türkmenistanda WIÇ infeksiýasyna uçran adamlaryň sany 500-den az däl".

1-nji dekabr halkara derejesinde AIDS keseline garşy göreş güni hökmünde bellenip geçilýär. Azatlyk Radiosy bu kesele garşy göreş meselesinde Türkmenistanyň halkara guramalary bilen alyp barýan hyzmatdaşlyklary barada UNAIDS programmasynyň Merkezi Aziýa boýunça koordinatory Raman Hailewiç bilen ýörite söhbetdeş boldy.


Azatlyk Radiosy: Jenap Hailewiç, Türkmenistanda WIÇ infeksiýasynyň ýaýramagy barada türkmen häkimiýetleri siziň guramaňyza nähili maglumat berýärler?

R.Hailewiç: Dürli ýurtlaryň WIÇ infeksiýasy barada BMG-niň ýörite programmasynyň sekretariatyna berýän hasabatlary barada gürrüň edilse, ýagny WIÇ infeksiýasynyň profilaktikasy hem bejerilişi boýunça rezolýusiýanyň ýerine ýetirilmegi barada gürrüň edýän bolsak, onda Türkmenistan şeýle hasabatlary bermeýär.

Azatlyk Radiosy: Bize belli bolşuna görä, türkmen häkimiýetleri ýurtda diňe iki adamyň bu kesele duçar bolandygyny, olardan biriniň aradan çykandygyny aýdýarlar, şeýle dälmi?

R.Hailewiç: Hawa, bu türkmen tarapynyň berýän maglumaty. Biziň pikirimizçe, bu maglumat doly däl. Biziň programmamyzyň çaklamagyna görä, Türkmenistanda WIÇ infeksiýasyna uçran adamlaryň sany 500-den az däl.

Meniň pikirimçe, türkmen häkimiýetlerinde infeksion keselleriň öňüni almak boýunça ýörite programma hem bar. Olar wagtal-wagtal barlag hem geçirýärler. Şonuň üçin, ýurtdaky AIDS hem WIÇ infeksiýasy bilen kesellänleriň sany barada häkimiýet başyndakylarda maglumat bar diýip pikir edýarin. Ýöne häzirlikçe şol maglumatlar köpçülige ýetirilmeýär.

Azatlyk Radiosy: Eýsem, Türkmenistan WIÇ infeksiýasy bilen bagly maglumatlary BMG ýaly halkara guramalaryna ýetirmän, goňşy ýurtlara howp salmaýarmy? Bu ýerde gürrüň bejerilmeýän infeksion kesel barada gidýär ahyryn!?

R.Hailewiç: Maglumat bolmasa, beýleki ýurtlara näderejede howpuň abanýandygyny hem kesgitläp bolmaýar. Meniň pikirimçe, bu meselede ýurduň içinde alnyp barylýan işler has möhüm.

Biz, bir tarapdan, Türkmenistanda kesellänleriň sany barada we olara degişli başga maglumatlaryň ýokdugyny, ýurduň ýapykdygyny aýdýarys. Ýöne, beýleki tarapdan, Türkmenistanyň içinde pozitiw ädimleriň ädilýändigini-de boýun almaly.

Mysal üçin, şu ýyl Türkmenistan WIÇ infeksiýasynyň profilaktikasy boýunça täze strategiýany işläp düzdi. Bu barada ýurduň prezidenti Bütindünýä Saglyk Guramasynyň regional direktory, BMG-niň Ösüş programmasynyň administratory bilen duşuşygynda hem aýtdy. Şonuň üçin, türkmen hökümetiniň bu meselä üns berýändigini aýtsa bolar. Şol çäreleriň has aýgytly görnüşde amala aşyrylmagyna garaşylýandygy – bu aýry mesele.

Azatlyk Radiosy: Siziň guramaňyzda hasabat bermeýän ýurtlary hasabat bermäge mejbur eder ýaly ýörite mehanizmler barmy?

R.Hailewiç: Bu meselede bizde diňe bir mehanizm bar, ol hem hyzmatdaşlyk edip, dialogy ýola goýmakdan ybarat. Biz hasabaty düzmek üçin zerur bolan maglumatlary her bir ýurda ýetirmäge synanyşýarys. Ýagny, biz ýurtdaky epidemologik ýagdaýa görä, nireden maglumatlary ýygnamaly, olary nadip toplamaly diýen ýaly meseleler boýunça maglumat berip, kömek etmäge taýýar. Ýöne bu zatlaryň hemmesi dialog arkaly geçirilýär, ýagny, hökümetiň erk-islegi bolmasa, biz hiç hili maglumat alyp bilmeris.

Azatlyk Radiosy: Ýurduň häkimiýetleri WIÇ infeksiýasyna uçranlar baradaky maglumatlary ýaşryn saklamak bilen, bu kesele uçranlaryň belli bir derejede hak-hukugyny bozmaýarmy?

R.Hailewiç: Islendik bir beýleki raýatlar ýaly, WIÇ infeksiýasyna duçar bolan adamlaryň hem medisina kömegini almaga haky bar. Ýagny, adama belli bir diagnoz goýulsa, ol şoňa görä-de bejerilmeli.

Şu ýyl Türkmenistan WIÇ infeksiýasy bar bolan adamlaryň bejerilmegi üçin zerur bolan dermanlaryň sanawyny tassyklady. Men muňa-da pozitiw ädim diýip baha berýarin hem bu mesele bilen bagly ýagdaýyň gowy tarapa özgerjekdigine umyt edýärin.

Azatlyk Radiosy: Diýmek, resmiler ýurtda diňe iki adamyň WIÇ infeksiýasyna uçrandygyny tassyklasalar-da, olar kesellileri bejermek üçin dermanlary-da satyn alynýar, ýörite strategiýa-da kabul edýärler. Eýsem, bu biri-birine gapma-garşy gelýän bir ýagdaý dälmi?

R.Hailewiç: Belki, bu ýagdaý problemanyň bardygynyň gytaklaýyn boýun alynmasydyr. Bir tarapdan-a, hökümet bu problemany çözmek üçin iş alyp barýar, beýleki tarapdan bolsa, öňden bäri kada öwrülen syýasat boýunça, ýurtda bu mesele barada gürrüň edilmeýär. Belki, bu meseläniň-de ýakyn geljekde çözülmegi mümkin.

Azatlyk Radiosy: Täjigistan ýaly ýurtlarda antiretrowirus terapiýasyny almaga gurby çatmaýan adamlara ýardam berýän guramalar bar. Türkmen häkimiýetleri ýurtdaky WIÇ wirusyna uçranlaryň sany barada ygtybarly maglumatlary bermän, şol kesellileri mugt bejergi almak mümkinçiliginden mahrum edýärmi?

R.Hailewiç: Täjigistan barada aýtsak, bu ýurtda köp guramalar WIÇ infeksiýasyna, inçekesele hem gyzzyrma garşy göreş boýunça “Global fondunyň” programmalarynyň çäginde iş alyp barýarlar. Häzir bu fond Türkmenistanda inçekeseliň profilaktikasy hem bejergisi boýunça uly proýekti amala aşyrýar.

WIÇ infeksiýasy bilen bagly bu fond şeýle ýardamy Türkmenistana berip bilmez, sebäbi Türkmenistanda adam başyna düşýän girdejiniň derejesi, Täjigistan bilen deňeşdirilende, ýokary. Galyberse-de, WIÇ infeksiýasynyň ýaýramagynyň derejesi anyklanmadyk ýurtlara bu fond ýardam berip bilmeýär.

Başgaça aýtsak, ýerli häkimiýetlerde kesellilere ýardam bermek üçin zerur serişdeler ýeterlik bolmasa-da, infeksiýa barada gerekli maglumatlar berilmese, halkara guramalary-da ýurtdaky kesellilere ýardam berip bilmeýärler.
Belarusyň "Maksim Tank" adyndaky Döwlet pedagogiki uniwersiteti. Iýul, 2008.

Belarusyň Bilim ministrliginiň şu ýyl boýunça ýaýradan statiskasyndan çen tutulsa, bu ýurda Türkmenistandan baryp, bilim alýanlaryň sany 15 müňden sähel azrak. Belarusda bilim alýan daşary ýurtlularyň umumy sany 35 muň 340 adam. Eýsem, Belarusyň türkmen ýaşlarynyň iň köp barýan ýurtlarynyň biri bolmagynyň sebäpleri nämede bolup biler? Şu mesele barada Azatlyk Radiosy Belarusyň ýokary okuw jaýlarynyň biriniň öňki mugallymy Serdar bilen söhbetdeş boldy.


Azatlyk Radiosy: Belarus türkmenistanly ýaşlaryň okuwa iň kop barýan ýurtlarynyň biri. Muňa näme sebap bolýar?

Serdar: Birinjiden, Belarus asuda ýurt hasap edilýär. Hakykatdanam, Belarus asuda bir ýurt, bu ýerde kän bir goh-galmagal ýok. Ikinjiden, Belarusda bilimiň derejesi postsowet döwletleriniň arasynda ýokary derejede durýar.

Bellemeli ýene bir zat, meniň pikirimçe, döwlet syýasaty. Belarusyň prezidenti Lukaşenko ençeme gezek Türkmenistana bardy, şertnamalary baglaşdy. Türkmenistanyň prezidenti hem Belarusa geldi. Ýurduň wise-pemýerleri wagtal-wagtal gelip-gidip durýar. Döwlet aragatnaşygy oňat.

Azatlyk Radiosy: Türkmenistanyň Belarus bilen döwlet gatnaşyklaryny agzadyňyz. Siziň pikiriňizçe, Türkmenistan bu gatnaşyklara näme sebäpden gyzyklanma bildirýär?

Serdar: Sebäbi döwlet tarapyndan iki ýurduň arasynda uly işler geçirilýär. Belarusyň “Belaruskaliý” diýen kompaniýasy Türkmenistanyň Lebap welaýatynda iş geçirip ýör. Elbetde, şol guruljak obýektlere işgärler gerek, inženerler gerek, şolary Belarus taýýarlaýar.

Geljekki açyljak zawod-fabriklere gerek bolan spesialistler Belarusda taýýarlanylýar, döwlet tarapyndan. Şol bir wagtyň özünde-de, türkmen ýolbaşçysynyň-da muňa islegi bar diýip pikir edýärin. Türkmenstanyň prezidenti Belarusy, onuň syýasatyny we gurluşyny halaýan bolmaly. Öz ýurdunyň hem şol ýoldan gitmegini isleýän bolmagy ähmal diýip düşünýärin.

Azatlyk Radiosy: Daşary ýurt studentleriniň, şol sanda türkmenistanly studentleriň sanynyň köpelmegi Belarus üçin näderejede bähbitli?

Serdar: Bu sowala bir jogap bar - pul. Bu ykdysady tarapdan Belarusa uly girdeji berýär. Belarus munuň üsti bilen gazanç edýär. Türkmenistandan gelýän studentleriň her biri ýylyň dowamynda azyndan 2 müň dollar sarp edende-de, 15 muňe golaý adam okaýan bolsa, näçe pul girdeji gelýär Belarusa? Elbetde, bu ykdysady taýdan Belarus üçin bähbitli.

Azatlyk Radiosy: Belarusda okaýan türkmenistanlylaryň, ortaça hasap bilen aýdylanda, näçerägi döwletiň hasabyna we naçesi öz hasabyna okaýanlar?

Serdar: Meniň tanaýanlarymyň esasy bölegi öz hasabyna gelip okaýarlar.

Azatlyk Radiosy: Belarusda okaýan studentleriň ýaşaýyş şertleri we bilim almak üçin şertleri nähili?

Serdar: Ene-atalar çagalaryny bärik iberende, özleriniň muňa ýagdaýynyň ýetip-ýetmejegini öňünden pikirlenmeli. Belarusyň ýokary okuw jaýlaryndaky ýagdaý oňat, sebäbi gaty köp täze umumy ýaşaýyş jaýlary gurulýar. Elbetde, studentlere umumy ýaşaýyş jaý bermeýän okuw jaýlaram bar. Studentler kwartiralarda ýaşaýarlar. Ýöne, döwlet tarapyndan gelýänleriň okuw tölegleribi we stipendiýalaryny döwletiň özi töleýär. Türkmenistan tarapyndan üpjünçilik oňat.

Azatlyk Radiosy: Ýene bir sowal, meselem, bir studentiň ýylyň dowamynda Belarusda okamagy we ýaşamagy, takmynan, näçeräk pula durýar?

Serdar: Belarusda ýaşamak üçin, aýyna, takmynan, 150-200 dollar gerek.

Azatlyk Radiosy: Okuwyň bahasy näçe, ortaça hasapdan?

Serdar: Okuwyň bahasy 2000-5000 dollar aralygynda. Okuw jaýy merkezde ýerleşýärmi, welaýatda yerleşýärmi, haýsy ugurdan bilim berýär – şoňa-da bagly bu mesele.

Azatlyk Radiosy: Belarusdaky okuw tölegleriniň we ýaşaýyş çykdajylarynyň, beýleki ýurtlar bilen deňeşdirilende, onçakly ýokary bolmazlygynyň bu ýurtda okaýan türkmenistanlylaryň sanynyň soňky ýyllarda köpelmegine täsiri barmy?

Serdar: Bu ýerde okuw arzan diýip bolmaz. Okuwyň arzan ýeri Orta Aziýanyň ýokary okuw jaýlary. Sebäbi ol ýerde okuw 300-500 dollar diýýärler. Bärde, elbetde, onuň ýaly okuw ýok. Bärde gymmat, ýöne bilim aljak bolsaň, hakykatdanam bilimiň bar ýerine gidip okamaly. Belarusda şeýle mümkinçilik bar.

Ýene-de ýükle

Iň soňky teswirler

New Comments Available
XS
SM
MD
LG