Sepleriň elýeterliligi

Soňky habar

Türkmenistan

“Transparency International” guramasynyň 2011-nji ýyl boýunça korrupsiýanyň görkezijileri baradaky kartasy.

1-nji dekabrda “Transparency International” guramasy dünýäde korrupsiýanyň derejesi boýunça hasabat ýaýratdy. Ýylda çap edilýän we 183 ýurdy öz içine alýan bu hasabatda Türkmenistan sanawyň iň soňky setirlerinde – 177-nji orunda ýerleşdirilipdir.


“Transparency International” guramasynyň “Korrupsiýanyň görkezijileri” atly ýyllyk hasabatyndaky sanawyň ýokary setirlerinde korrupsiýadan iň azat jemgyýetli ýurtlar ýerleşýär.

Korrupsiýanyň derejesi ýokarlandygyça, ýurtlar sanawyň aşaky setirlerine tarap süýşýärler. “Transparency International” guramasynyň şu ýylky hasabatynda Türkmenistan bilen Özbegistan iň aşaky setirleriň birinde, ýagny 177-nji orunda bilelikde yerleşdirilipdir.

Türkmenistana berlen baha

“Transparency International” guramasynyň ýolbaşçylaryndan Miklos Marşall hasabatda Türkmenstan bilen Özbegistanda bu ugurda kän bir oňyn oňegidişlikleriň ýokdugyny aýtdy.

“Transparency International” guramasynyň Ýewropa we Merkezi Aziýa boýunça regional direktory Miklos Marşall.
“Transparency International” guramasynyň Ýewropa we Merkezi Aziýa boýunça regional direktory Miklos Marşall.
“Hakykatda Özbegistan we Türkmenistan ýaly ýurtlarda ýagdaý garaňky diýse bolar. Ol ýerde haýsydyr bir jogapkärçilik diýlen zada duşmak gaty kyn. Hökümet elitalarynda hiç hili jogapkärçilik ýok, ol ýerde syýasy oppozisiýa hem ýok, raýat jemgyýetçiligi hem ýok, erkin metbugatam ýok. Ol jemgyýetler tas doly ýapyk jemgyýetlerdir, hut şonuň üçinem ol ýerde gowulaşma ýok” diýip, Miklos Marşall belledi.

“Transparency International” guramasynyň hasabatyna görä, dünýäde korrupsiýa bilen bagly Türkmenistandaky ýagdaýdan has agyr ýagdaý diňe Owganystanda, Mýanmarda, Demirgazyk Koreýada we Somalide saklanýar.

Hasabatda “0” – korrupsiýanyň iň ýokary derejesini, “10” bolsa korrupsiýadan azatlygy aňladýar. Türkmenistana berlen baha – 1.6. Korrupsiýanyň derejesi boýunça hasabatda kesgitlenen bahalar ýurtlaryň syýasy we jemgyýetçilik gurluşlarynyň korrupsiýa bilen bagly ýagdaýyna esaslanýar. Ýagny, döwlet resmileriniň para almagyna, döwlet serişdelerinden hyýanatçylykly peýdalanmagyna we salgytdan boýun gaçyrmagyna degişli ýagdaýlar ýurtlara berlen bahalara öz täsirini ýetirýär.

Näme üýtgedi?

“Transparency International” guramasynyň wekili Miklos Marşallyň sözlerine görä, bu ýylky hasabat korrupsiýanyň derejesi ýokary bolmadyk ýurtlarda ozalky ýyllara garanyňda gowulyga tarap uly bir ösüşiň bolmanlygyny görkezýär. Muňa garamazdan, korrupsiýadan azat ýurtlar bilen korrumpirlenen ýurtlaryň arasyndaky uly tapawut saklanyp galýar.

Miklos Marşall ýagdaýyň agyr bolan ýurtlarynda korrupsiýanyň ýurduň gurluşyna aralaşyp, tutuş sistemany emele getirýänligini belleýär.

“Transparency International” guramasynyň hasabatynda Türkmenistana berlen baha soňky ýylyň dowamynda-da ýurtda güýçli korrupsiýa derejesiniň saklanyp galanlygyny görkezýär.

Guramanyň ozalky ýyllarda çap eden hasabatlarynda-da Türkmenistan dünýä derejesinde korrupsiýanyň iň güýçli bolan bäş ýurdunyň hataryna girýärdi. Meselem, 2009-njy ýylyň hasabatynda Türkmenistan 168-nji orunda, 2010-njy ýylda bolsa 172-nji orunda ýerleşdirilipdi.
R.Hailewiç: "Biziň programmamyzyň çaklamagyna görä, Türkmenistanda WIÇ infeksiýasyna uçran adamlaryň sany 500-den az däl".

1-nji dekabr halkara derejesinde AIDS keseline garşy göreş güni hökmünde bellenip geçilýär. Azatlyk Radiosy bu kesele garşy göreş meselesinde Türkmenistanyň halkara guramalary bilen alyp barýan hyzmatdaşlyklary barada UNAIDS programmasynyň Merkezi Aziýa boýunça koordinatory Raman Hailewiç bilen ýörite söhbetdeş boldy.


Azatlyk Radiosy: Jenap Hailewiç, Türkmenistanda WIÇ infeksiýasynyň ýaýramagy barada türkmen häkimiýetleri siziň guramaňyza nähili maglumat berýärler?

R.Hailewiç: Dürli ýurtlaryň WIÇ infeksiýasy barada BMG-niň ýörite programmasynyň sekretariatyna berýän hasabatlary barada gürrüň edilse, ýagny WIÇ infeksiýasynyň profilaktikasy hem bejerilişi boýunça rezolýusiýanyň ýerine ýetirilmegi barada gürrüň edýän bolsak, onda Türkmenistan şeýle hasabatlary bermeýär.

Azatlyk Radiosy: Bize belli bolşuna görä, türkmen häkimiýetleri ýurtda diňe iki adamyň bu kesele duçar bolandygyny, olardan biriniň aradan çykandygyny aýdýarlar, şeýle dälmi?

R.Hailewiç: Hawa, bu türkmen tarapynyň berýän maglumaty. Biziň pikirimizçe, bu maglumat doly däl. Biziň programmamyzyň çaklamagyna görä, Türkmenistanda WIÇ infeksiýasyna uçran adamlaryň sany 500-den az däl.

Meniň pikirimçe, türkmen häkimiýetlerinde infeksion keselleriň öňüni almak boýunça ýörite programma hem bar. Olar wagtal-wagtal barlag hem geçirýärler. Şonuň üçin, ýurtdaky AIDS hem WIÇ infeksiýasy bilen kesellänleriň sany barada häkimiýet başyndakylarda maglumat bar diýip pikir edýarin. Ýöne häzirlikçe şol maglumatlar köpçülige ýetirilmeýär.

Azatlyk Radiosy: Eýsem, Türkmenistan WIÇ infeksiýasy bilen bagly maglumatlary BMG ýaly halkara guramalaryna ýetirmän, goňşy ýurtlara howp salmaýarmy? Bu ýerde gürrüň bejerilmeýän infeksion kesel barada gidýär ahyryn!?

R.Hailewiç: Maglumat bolmasa, beýleki ýurtlara näderejede howpuň abanýandygyny hem kesgitläp bolmaýar. Meniň pikirimçe, bu meselede ýurduň içinde alnyp barylýan işler has möhüm.

Biz, bir tarapdan, Türkmenistanda kesellänleriň sany barada we olara degişli başga maglumatlaryň ýokdugyny, ýurduň ýapykdygyny aýdýarys. Ýöne, beýleki tarapdan, Türkmenistanyň içinde pozitiw ädimleriň ädilýändigini-de boýun almaly.

Mysal üçin, şu ýyl Türkmenistan WIÇ infeksiýasynyň profilaktikasy boýunça täze strategiýany işläp düzdi. Bu barada ýurduň prezidenti Bütindünýä Saglyk Guramasynyň regional direktory, BMG-niň Ösüş programmasynyň administratory bilen duşuşygynda hem aýtdy. Şonuň üçin, türkmen hökümetiniň bu meselä üns berýändigini aýtsa bolar. Şol çäreleriň has aýgytly görnüşde amala aşyrylmagyna garaşylýandygy – bu aýry mesele.

Azatlyk Radiosy: Siziň guramaňyzda hasabat bermeýän ýurtlary hasabat bermäge mejbur eder ýaly ýörite mehanizmler barmy?

R.Hailewiç: Bu meselede bizde diňe bir mehanizm bar, ol hem hyzmatdaşlyk edip, dialogy ýola goýmakdan ybarat. Biz hasabaty düzmek üçin zerur bolan maglumatlary her bir ýurda ýetirmäge synanyşýarys. Ýagny, biz ýurtdaky epidemologik ýagdaýa görä, nireden maglumatlary ýygnamaly, olary nadip toplamaly diýen ýaly meseleler boýunça maglumat berip, kömek etmäge taýýar. Ýöne bu zatlaryň hemmesi dialog arkaly geçirilýär, ýagny, hökümetiň erk-islegi bolmasa, biz hiç hili maglumat alyp bilmeris.

Azatlyk Radiosy: Ýurduň häkimiýetleri WIÇ infeksiýasyna uçranlar baradaky maglumatlary ýaşryn saklamak bilen, bu kesele uçranlaryň belli bir derejede hak-hukugyny bozmaýarmy?

R.Hailewiç: Islendik bir beýleki raýatlar ýaly, WIÇ infeksiýasyna duçar bolan adamlaryň hem medisina kömegini almaga haky bar. Ýagny, adama belli bir diagnoz goýulsa, ol şoňa görä-de bejerilmeli.

Şu ýyl Türkmenistan WIÇ infeksiýasy bar bolan adamlaryň bejerilmegi üçin zerur bolan dermanlaryň sanawyny tassyklady. Men muňa-da pozitiw ädim diýip baha berýarin hem bu mesele bilen bagly ýagdaýyň gowy tarapa özgerjekdigine umyt edýärin.

Azatlyk Radiosy: Diýmek, resmiler ýurtda diňe iki adamyň WIÇ infeksiýasyna uçrandygyny tassyklasalar-da, olar kesellileri bejermek üçin dermanlary-da satyn alynýar, ýörite strategiýa-da kabul edýärler. Eýsem, bu biri-birine gapma-garşy gelýän bir ýagdaý dälmi?

R.Hailewiç: Belki, bu ýagdaý problemanyň bardygynyň gytaklaýyn boýun alynmasydyr. Bir tarapdan-a, hökümet bu problemany çözmek üçin iş alyp barýar, beýleki tarapdan bolsa, öňden bäri kada öwrülen syýasat boýunça, ýurtda bu mesele barada gürrüň edilmeýär. Belki, bu meseläniň-de ýakyn geljekde çözülmegi mümkin.

Azatlyk Radiosy: Täjigistan ýaly ýurtlarda antiretrowirus terapiýasyny almaga gurby çatmaýan adamlara ýardam berýän guramalar bar. Türkmen häkimiýetleri ýurtdaky WIÇ wirusyna uçranlaryň sany barada ygtybarly maglumatlary bermän, şol kesellileri mugt bejergi almak mümkinçiliginden mahrum edýärmi?

R.Hailewiç: Täjigistan barada aýtsak, bu ýurtda köp guramalar WIÇ infeksiýasyna, inçekesele hem gyzzyrma garşy göreş boýunça “Global fondunyň” programmalarynyň çäginde iş alyp barýarlar. Häzir bu fond Türkmenistanda inçekeseliň profilaktikasy hem bejergisi boýunça uly proýekti amala aşyrýar.

WIÇ infeksiýasy bilen bagly bu fond şeýle ýardamy Türkmenistana berip bilmez, sebäbi Türkmenistanda adam başyna düşýän girdejiniň derejesi, Täjigistan bilen deňeşdirilende, ýokary. Galyberse-de, WIÇ infeksiýasynyň ýaýramagynyň derejesi anyklanmadyk ýurtlara bu fond ýardam berip bilmeýär.

Başgaça aýtsak, ýerli häkimiýetlerde kesellilere ýardam bermek üçin zerur serişdeler ýeterlik bolmasa-da, infeksiýa barada gerekli maglumatlar berilmese, halkara guramalary-da ýurtdaky kesellilere ýardam berip bilmeýärler.

Ýene-de ýükle

Iň soňky teswirler

XS
SM
MD
LG