Sepleriň elýeterliligi

Soňky habar

Türkmenistan

Türkmenistanyň prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow (çepde) Ýewropa Komissiýasynyň ýokary derejeli resmisi Andris Pibalgs bilen duşuşýar, Brýussel, 6-njy noýabr, 2007-nji ýyl.
Dünýädäki repressiw hökümetleriň hiçisi adam hukuklary boýunça meseleler sebäpli jemyýetçilik basyşy bilen ýüzbe-ýüz bolmak isleýän däldir. Şol basyşyň öňüni almak üçinem häzirki hökümetler “dialog” we “hyzmatdaşlyk” strategiýasyny saýlap alýarlar – ýapyk gapylaryň aňyrsynda geçýändigi üçin bu usul olary özüne çekýär. Gynansak-da, günbatar hökümetleri şeýle hilelere özlerini aldadýarlar. “Bir zatlar” edýän ýaly bolup görünmek islegi-de, olara dörän ýagdaýy üýtgetmäge päsgel berýär. Şol sebäpdenem olar repressiw režimleriň çemeçil ädimlerini goldaýarlar.

Kennet Ros halkara “Human Rights Watch” guramasynyň ýerine ýetiriji direktory.
Adam hukuklaryny dabaralandyrmak maksady bilen gurulýan dialogyň we hyzmatdaşlygyň hiç hili zyýanly tarapy ýok. Haçanda islendik bir hökümet demonstratiw görnüşde adam hukuklaryna sarpa goýmak islese we muny durmuşa geçirmek üçin ýeterlik resurslary we tejribesi bolmasa, şeýle ädimlere düşünmek bolar.

Emma adam hukuklaryna sarpa goýmaklary üçin hökümetleriň syýasy islegleriniň bolmagy gerek bolanda, beýanatlar we sanksiýalar ýaly umumy basyş zerur bolýar. Diňe hyzmatdaşlyga we ümsüm dialoga daýanmagyň reformalara ýol açmagyň deregine diňe taňkytçylaryň gözüne çöp atmak bolup galýanlygy hak. Ümsüm dialogyň we hyzmatdaşlygyň köplenç repressiw režimleri sessiz goldamak bolup görünýändigi zerarly adam hukuklaryny goraýjylar ýurduň içinde raýdaşlyga derek öz işlerine bolan biperwaýlyk bilen ýüzbe-ýüz bolýarlar.

Günbatar döwletleri Eýran, Demirgazyk Koreýa, Sudan we Zimbabwa ýaly döwletleriň özlerini alyp barşy has hem zalymlaşyp, beýleki bähbitlere hem howp abanda, olara garşy jemgyýetçilik basyşyny etmäge ýykgyn edýärler. Emma, köp halatlarda bolşy ýaly, güýçleriň global deňagramlylygynyň üýtgemegi (esasanam Hytaýyň ösmegi), bazarlar we tebigy resurslar ugrundaky bäsleşigiň ýitileşmegi hem-de Günbatar döwletleriniň terrorizme garşy göreşde ýol berýän gödeklikleri we günbatarlylaryň bu meselede garaýyşlarynyň ahlak derejesiniň pese gaçmagy Günbatar döwletleriniň adam hukuklary boýunça berk pozisiýalarynyň gowşamagyna alyp bardy. Munuň ýerine olar, peýdasyzlygyna garamazdan, “dialog” we “hyzmatdaşlyk” ýoluny saýlap aldylar.

Mysal üçin…

Şu ýagdaýda esasy günä Ýewropa Bileleşiginiňki boldy. Mysal üçin, ÝB Birmadaky harby huntanyň eden wagşyçylyklary boýunça derňew geçirmekçi bolan komissiýany goldamakdan boýun gaçyrdy. ÝB-niň ýokary derejeli wekili Katerin Aşton şol wagt: “Aslynda biz milli häkimiýet organlary bilen hyzmatdaşlygy ýola goýmagy maksat edinmeli” diýdi. Emma Birmanyň harbylaryna basyş etmezden, ýörediljek bolunýan bu hyzmatdaşlyk gury hyýaldan başga zat däldi.

Ýewropa Bileleşigi Owganystandaky NATO-nyň harbylaryny üpjün etmek boýunça möhüm marşruta eýe bolan Özbegistanda 2005-nji yýldaky Andijan wakalary boýunça jogapkär adamalara garşy girizilen sanksiýalary ýatyrdy. ÝB şunuň bilen baglylykda sanksiýalaryň özbek hökümetini “ýekesiredýändigini” we “konstruktiw dialogyň öňüne böwet bolýandygyny” tekrarlady. Öz graždanlarynyň ýüzlerçesini öldürendigi üçin jogapkärdigini boýun almaýan hökümete ÝB-e yzygiderli basyş etmegiň ýerine, hamana, eglişik etse, dialogyň ýol aljaklygyna ynandy. ÝB ullakan tebigy gaz gorlaryna eýe bolan juda repressiw Türkmenistan bilen hyzmatdaşlyk boýunça täze ylalaşygyň öňüne-de şunuň ýaly basyşyň böwet bolup, Türkmenistanyň dialogdan uzaklaşmagyndan howatyrlanýandygyny aýtdy.

Adam hukuklary boýunça dialoglar anyk we umumy kesgitlenen kriteriýalara esaslandyrylan ýagdaýynda netije bermegi mümkin. Emma dialoga gatnaşyjylar anyk netijeler babatynda jogapkärçiligi öz boýunlaryna almajak bolýarlar. Munuň ýerine ÝB, hamana, dialogyň adam hukuklaryna sarpany artdyrmak däl-de, mylaýym gatnaşyklary ýola goýmak ýaly maksadynyň bardygyny, şol sebäpli adam hukuklary boýunça kriteriýalaryň dartgynlygyny has-da artdyryp, “ynamy berkitmek boýunça ädimleriň” roluny peseldip biljekdigini nygtaýar.

Adam hukuklary boýunça kriteriýalaryň öňden kesgitlenendigine garamazdan, ÝB-niň olara göz ýummagy adam hukuklary ugrundaky göreşiň netijeliligini pese gaçyrýar. Mysal üçin, Ýewropa Komissiýasy, türkmen hökümetiniň şeýle ylalaşygyň adam hukuklary boýunça standartlaryny ýerine ýetirmeýändigine garamazdan, Türkmenistan bilen hyzmatdaşlygy we işbirligini dowam etdirýär. ÝB öz bu ädimini nädip düşündirip biler? Belkem, “has çuňňur hyzmatdaşlyk” we “dialogyň we hyzmatdaşlygyň täze çarçuwasy” bilendir?

Şonuň ýaly-da ÝB, Serbiýa bilen gepleşiklere başlamazdan ozal, öňki Bosniýaly serb, harby lider Ratko Mladiçiň tussag edilmegi üçin hakyky ädimleriň ädilmegine garaşmalydy. Ýöne beýle edilmedi, ÝB reallyga göz ýumup, gepleşiklere başlady.

Jemgyýetçilik sesi

Şu wagt ÝB-niň jemgyýetçilik sesini ýitirmezligi iňňän wajyp we ony ýitirmek üçin iň biwagt pursat, sebäbi repressiw hökümetleriň öz seslerini has gataltjakdygyna hiç hili şübhe ýok. Olar öz pozisiýalaryny dürli ýollar bilen berkidýärler. Mysal üçin, olar halkara derejesindäki urşuň günäkärlerine sud edilende, garalawjylaryň saýlanyp alynýandygyny aýdýarlar. Hytaýyň ykdysady ösüşiniň awtoritar ýoluny mahabatlandyrýarlar we Şri-Lankadaky harbylaryň graždanlary öldürmegini makullaýarlar.

Jemgyýetçilik basyşy repressiw döwletler bilen hyzmatdaşlyk etmäge päsgelçilik hökmünde görülmeli däldir. “Human Rights Watch” guramasynyň öz tejribesi boýunça jemgyýetçilik jogapkärçiligi we jemgyýetiň pikirine täsir etmek islegleri hökümetleri has manyly gepleşiklere alyp barýar. Eger-de jemgyýetçilik guramalary bir wagtyň özünde hem repressiw liderler bilen gepleşik alyp baryp, hem-de olaryň adam hukuklaryny bozýandyklaryny aýdyp bilýän bolsalar, diýmek, hökümetler hem şeýle edip bilerler.

Ümsüm dialog we hyzmatdaşlyk – represssiw hökümetler özleriniň adam hukuklaryny bozýandyklaryny äşgär edip, geljekde muňa ýol bermezlik üçin hakyky ädimleri ätmäge taýýardyklaryny açyk görkezen halatlarynda mümkin bolup biler. Eger muny etmeseler, repressiýa jogap hökmünde jemgyýetçilik basyşyny ulanmaly bolar.

Adam hukuklaryny goramak hökümetler üçin iňňän seýrek ýagdaýda bähbitli bolup biler. Emma olar özleriniň beýleki bähbitlerini goramak isleýän bolsalar, manysyz dialoglaryň we netijesiz hyzmatdaşlygyň arkasyna bukulman, şeýle derejede gowşaklyga ýol berenlerinde – özleriniň-de adam hukuklaryny bozmak bilen deňeçer işe ýüz urýandyklaryny boýun alarlyk derejede mert bolmalydyrlar.

Kennet Ros halkara "Human Rights Watch" guramasynyň ýerine ýetiriji direktory. Kommentariýanyň asyl nusgasy ilki başda “International Herald Tribune” gazetinde çap edildi. Kommentariýadaky pikirler we garaýyşlar awtoryň özüne degişli.
Türkmenistanda ministrlere berk käýinç, gapdaly bilen duýduryş berilmegi, ýa-da olaryň işden aýrylmagy, soňy bilen içerki sürgüne ýa türmä ugradylmagy uly bir tazelik däl.
Türkmenistanyň Döwlet howpsuzlyk geňeşiniň 27-nji ýanwarda geçirilen mejlisinde milli howpsuzlyk ministri Çarymyrat Amanowa käýinç berildi. TDH ministre “wezipe borçlaryny göwnejaý ýerine ýetirmän, işde goýberen kemçilikleri” üçin berk käýinç hem duýduryş berlendigini ýazýar, ýöne onuň goýberen kemçilikleriniň anyk nämeden ybaratdygyny aýtmaýar.

Türkmenistanda ministrlere ýa häkimlere berk käýinç, gapdaly bilen duýduryş berilmegi, ýa-da olaryň işden aýrylmagy, soňy bilen içerki sürgüne ýa türmä ugradylmagy uly bir tazelik däl. Dogrusy, soňky iki onýyllykda bu zatlara adaty, bolaýmaly zat ýaly garalýar. Ýöne şonda-da ministr, häkim, başlyk boljaklaryň nobatynyň yzy görünmeýär.

Ministrleriň ýa häkimleriň, beýleki başlyklaryň iş başarmazlykda ýa işinde kemçilik goýbermekde aýyplanmagy, prezidentiň olary il gözüne (telewizorda) masgara etmegi S.Nyýazow döwründe başlandy. Adamlar, ýadaw hem bolsalar, telewizorda “işden kowuşlyk” bolýan günleri muňa ýatman garaşýardylar.

G.Berdimuhamedow başda bu populizmden el çekjek ýaly göründi. Düşünýän adamlar, korrupsiýa çümen hasaplanýan ministrleri we häkimleri näçe ýigrenýän hem bolsalar, telewizorda işden kowmak oýnunyň galmagyna, Berdimuhamedowyň Nyýazowyň ýeňil, ýöne ýykgynçylykly populizm hokgalaryny dowam etdirmýänligine begendiler. Emma bu begenç uzaga çekmedi.

Berdimuhamedow basym öz işe bellän çinowniklerini, edil Nyýazow ýaly telewizorda masgaralap durmasa-da, çalt-çaltdan çalşyrmaga, olara berk käýinç, duýduryş bermege başlady. Onuň häkimiýet başyna geçeli bäri az wagtda çalşyran resmileriniň, beren käýinçleriniň sany öz saýlap işe bellän adamlaryndan kanagatlanmaýadygyny görkezýär.

Gowşak kadrlar galdy

Bu, bir tarapdan, Berdimuhamedowyň işe bellän adamlarynyň iş başarmazlygy, ýeterlik bilim-täliminiň ýoklugy bilen-de bagly bolup biler. Golaýda ol resmileriň komputer ulanmagy öwremegini ýörite talap etdi.

Bu ýerde Türkmenistanda soňky iki on ýyllykda bolan yzygider kadr çalşygyny, sowet döwründe ýetişen kadrlaryň 200-den gowragynyň Nyýazowyň syýasatynyň pidasy bolandygyny hasaba alman bolmaz. Nyýazow diňe özüne şahsy wepaly, başgaça pikirlenip bilmejek kadrlary töwereine üýşüsrdi. Netijede, köp adam ministr ýa häkim bolup aýryldy, başaran ýurtdan gitdi, Berdimuhamedowa has gowşak kadrlar galdy.

Ikinji tarapdan, ýurtda sowet döwründe bar bolan bilim sistemasy hem tasdan ýykylyp-ýumruldy. Bu ýagdaý adamlaryň öz çagalaryny Türkmenistanda açylan türkmen-türk mekdeplerine bermäge ýykgyn etmegine, daşary ýurtlarda okatmaga çalyşmagyna getirdi. Türkmen-türk mekdeplerinde okan çagalar, daşary ýurtlarda okamaga mümkinçilik alan ýaşlar komputeri, iňlis dilini gowy bilensoňlar daşarky dünýä golaý pikirlenýäler we dünýäde bolup geçýän zatlardan gowy baş çykarýalar.

Emma, Nyýazow döwründe bolşy ýaly, Berdimuhamedow hem daşary ýurtda okan ýaşlara ynanmaýan ýaly görünýär, has anygy, olaryň özleri bilen ýurda demokratiýa, azatlyk ideýalaryny getirmeginden çekinýän ýaly hereket edýär. Şu hem onuň daşary ýurtlarda okan ýaşlardan çeke durmagynyň, seresap boljak bolmagynyň bir sebäbi bolsa gerek. Golaýda türkmen mekdepleriniň käbirinde anti-amerikan filmiň görkezilmegi hem şu ýagdaý bilen bagly bolup görünýär.

Mundan başga, daşary ýurda giden ýaşlar hem özlerine Türkmenistanda, kanunlaryň dürs işlemeýän ýerinde iş tapmagyň we işlemegiň kyn boljagyna düşünýärler. Türkmen ýaşlarynyň ýurtdan okuwa gidenlerinde yza gelmezlik üçin gidýänleri-de az däl, sebäbi ene -atalary olara şeýle maslahat berýärler. Bu soňky ýyllarda bilimli adamlaryň düşen gününden çykarylýan praktiki netije bolsa gerek.

Medalyň çöwre tarapy

Prezident Berdimuhamedow geçen ýylyň oktýabrynda, beýleki güýç resmileriniň arasynda, milli howpsuzlyk ministri Ç.Amanowa hem medal berdi. Amanow ministrlige 2007-nji ýylyň oktýabrynda bellenipdi. Indi bolsa, eger kemçiliklerini düzetmese, Amanowyň işden aýryljagy aýdylýar.

Bu ýerde mesele diňe işden aýrylmak bilen hem gutarman biler. Nyýazow öz işe bellän howpsuzlyk ministrlerini soňra adatça türmä basýardy.

Geçen ýylyň sentýabrynda, milli howpsuzlyk ministrliginiň döredilmeginiň 19 ýyllygy bilen gutlap, prezident Berdimuhamedow ýurduň howpsuzlyk işgärlerini demokratiki, hukuk, dünýewi döwlet bolan Türkmenistana töhmet atyp, asuda durmuşy bozmaga, ykdysadyýete zyýan ýetirmäge çalyşan töhmetçilere garşy barlyşgyşyksyz göreşe çagyrdy.

Nyýazow hem “töhmetçilere, gybatçylara” garşy göreşe çagyrýardy. Ol öz režimini tankytlaýan ähli adamy “töhmetçi”, “gybatçy” atlandyrýardy we howpsuzlyk işgärleriniň olara garşy berk göreşmegini talap ederdi. Bir gezek bolsa, ministler hem prezident hakynda “gybat etdiňiz” diýip, ýokary derejeli howpsuzlyk işgärleriniň ikisini, Begmyrat Otuzow bilen Haýyt Kakaýewi türmä basdyrdy. Otuzow häzirem türmede, Kakaýew bolsa ol ýerden öli çykdy.

Berdimuhamedow howpsuzlyk işgärlerini “töhmetçilere” garşy göreşe çagyrandan soň, Wenadaky Türkmen inisitiwasy toparynyň web-saytyna haker hüjümi edildi, F.Tuhbatullini fiziki taýdan ýoklamak planynyň çekilýänligi barada habarlar ýaýrady. Emma resmi Aşgabat bu barada hiç bir reaksiýa bildirmedi.

Belki-de, Berdimuhamedowyň Ç.Amanowyň işinden nägile bolmagy Tuhbatulline görülmekçi bolnan çäräniň öňünden bilinmegi bilen baglydyr.

Ýurduň düşen ýagdaýy

Türkmenistan Ylymlar Akademiýasynyň akademigi Rejep Baýramowyň geçen ýyl Orsýetde çap edilen “Türküstan – ösüş ýoly” atly kitabynda Türkmenistanda ilatyň 80 prosent çemesiniň işsizdigi, türmeleriň adamdan doludygy, daşary ýurtlularyň işleýän ýerli adamlardan 5-10 esse köp aýlyk alýandygy aýdylýar.

Bäherdende ýaşaýan graždan aktiwisti Sazak Durdymyrat howpsuzlyk işgärleriniň tas hemme zada gatyşýandygyny, biznes etseňem, hatda okuwa ýa işe girjek bolsaňam howpsuzlyk gullugyndan arka gerekdigini, bu ýagdaýyň halkyň nägileligini barha artdyrýandygyny aýdýar.

Golaýda G. Berdimuhamedow Balkan welaýatyna “duýdansyz” sapar etdi. Garaşsyz žurnalist D. Ýazgulyýewiň aýtmagyna görä, şonda prezidentiň uçar meýdanyna tarap barýan ýolunyň ugry 2-3 km daş-töweregi bilen baglanyp, Aşgabat şäheriniň esli böleginiň transport hereketi doly diýen ýaly togtadydy. Ol bu hili ýagdaýyň soňky iki ýylda barha köp gaýtalanýandygyny, ilatyň ýol ýapmalardan, mejbury gatnaşmaly medeni ýa syýasy çärelerden, ýalan dabara-şowhundan halys ýadandygyny aýdýar.

Aşgabatly ýazyjy Amanmyrat Bugaewiň pikirine görä, howpsuzlyk işgärleri prezidentiň daşynyň goragyny berkidip, ony halkdan we hakykatdan üzňeleşdirýärler. “Käbir duşuşyklarda prezident arzyny aýdan raýatyň meselesiniň çözülmegini aňsatlaşdyrýar, emma bu barada metbugatda habar berilmeýär” diýip, Bugaýew aýdýar.

Adyny aýtmazlygy soran 60 ýaşly aşgabatly žurnalist bolsa, Milli howpsuzlyk ministri Ç.Amanowa berlen käýinji Tunisde hem Müsürde bolýan wakalar bilen düşündirdi. “Ozalam biri guýa suwa ibermezinden öň, “küýzäni döwäýme” diýip, gyzyny urýarmyşyn. “O näme üçin beýdip bigünä çagany gynaýaň, küýzäni döwen bolsa başga gep?” diýip, goňşusy ara düşüpdir. “Wah, küýze döwülensoň uranymyň peýdasdy boljak däl, şoň üçin gyzymy öňünden urýan” diýip, garyp ene ýagdaýyny aýdypdyr. Şoňky ýaly, Berdimuhamedow hem soň giç bolar öýdýän bolsa bildiňmi?” diýip, howpsuzlyk alaladalary sebäpli adyny aýtmazlygy soran žurnalist aýdýar.

“Türkmen habar serişdeleri Tunis, Müsür wakalary barada habar bermeýär, emma halk bu habarlary sputnik antennalar arkaly alýar we adamlar toýda-ýasda diňe şonuň gürrüňini edýärler” diýip, ýerli jurnalist D. Ýazgulyýew aýdýar.

Türkmenistanyň Döwlet howpsuzlyk geňeşiniň nobatdaky mejlisinde milli howpsuzlyk ministri Ç.Amanowa berlen käýinç, bir tarapdan, “türkmen jemgyýetiniň parahat durmuşynyň binýatlaryny mundan beýläk-de berkitmek” bahanasy bilen tutuş halky gabawda, gorky astynda saklaýan howpsuzlyk resmisine öz hojaýyny tarapyndan çalnan nobatdaky şarpyk bolup görünse, ikinji tarapdan türkmen syýasatynda çüýrükligiň dowam edýänliginiň tassyknamasy bolup görünýär.

Ýene-de ýükle

Iň soňky teswirler

Iň soňky teswirler
XS
SM
MD
LG