Sepleriň elýeterliligi

Soňky habar

Türkmenistan

Häzir 2-3 çaga dogurýan eneleriň sany artdy, 4-5 çaga dogurmak islegi bar enelere hem köp duşsa bolýar.
Tebigatyň kanuny boýunça adamzat öz dowamatyny dowam edýär. Şeýle-de bolsa, bu durmuşda kim çaganyň dyrnagyna zar, kimse bolsa öz bagryndan öndüren perzendini zir-zibile oklaýar.

Öňler Türkmenistan köp çagaly maşgalalaryň sanawy boýunça häzirki GDA ýurtlarynyň düzüminde öňdäki orunlarda durýardy. 5 çaga dogran zenanlar eýýäm enelik medalyna mynasyp bolýardylar. 8 çagadan köp çagaly eneleriň döşüni “Gahryman ene” ordeni bezeýärdi. Türkmenistanda 9 çaga dogran enelere adaty köp çagaly ene hökmünde garalýardy. 11,12,13,14, hatda 16 çagaly enelerem sanardan köpdi.

Çaga doglan wagty döwlet tarapyndan berilýän kömek pulundan başga-da, çaga 12 ýaşaýança her aýda tölenýän posobiýalar hem ýola goýlup, köp çagaly eneler döwletiň üns merkezinde durýardy. Köp çagaly hem-de ekiz ýa üçem çaga dogran eneleriň ýaşaýyş jaý meselesi bökdençsiz çözülip, eneler iş orunlary bilen hem doly üpjün edilýärdi.

Eneler üçin kyn döwür

Garaşsyzlygyň ilkinji ýyllarynda enelere berilýän goldawlar doly ýatyryldy. Köp çagaly eneler çaga pullaryny, jaý nobatlaryny ýitirdiler. Ýurtda ykdysady kynçylygyň, şeýle hem neşekeşligiň ösmegi bilen ýaş maşgalalarda çaga dogurmak peselip başlady. Bir ýa ikiden artyk çagany dünýä indermekden ene-atalaryň saklanmagy netijesinde 2000-2005-nji ýyllar aralygynda mekdeplerde çaga ýetmezçiligi sebäpli, birinji klasy düzmekde bökdençlikler döräp başlady.

Işsizligiň artmagy bilen ençeme ýaş gyzlar ahlak taýdan bozuldylar, olaryň köpüsi maşgala gurmagy unutdylar, ýa bolmasa dürli sebäpler bilen ýurtdan çykyp, daşary döwletlere gitdiler. Şeýle ýagdaý az bolsa-da, entekler hem dowam edýär.

Bozulýan ýaş gyzlaryň aglabasy göwresinde dörän ilkinji çagany abort etmek bilen aýyrdýarlar. Birnäçe gyzlar bolsa tejribesizlikden abort etdirmegi oňarman, çaga dünýä inenden soň, ony çaga dogrulýan öýlerde goýup gaýdýarlar ýa bolmasa zir-zibile oklaýarlar.

Indi döwletden goldaw bar

S.Nyýazowyň aradan çykmagyndan soň, çagaly eneleriň gerdeninden galdyrylyp başlandy. Gurbanguly Berdimuhamedowyň döwlet başyna geçmegi bilen, onuň ilkinji aladalarynyň biri çaga dogran enelere kömek pullaryny hem-de çagalar üçin çaga posobiýalaryny bermek barada boldy. Başda çagalar bir ýarym ýaşaýança bellenen çaga pullary tapgyrlaýyn artdyrylyp, häzir ony çagalar üç ýaşaýança tölemek barada karar kabul edildi.

Berilýän çaga pullarynyň möçberi o diýen uly bolmasa-da, bu çäreler ýaş enelerde ynam, durmuşa höwes döretdi. Onlarça ýyl boşap galan çaga dogrulýan öýleriň palatalary ýene-de gujagy bäbekli enelerden dolup başlady. Häzir 2-3 çaga dogurýan eneleriň sany artdy, 4-5 çaga dogurmak islegi bar enelere hem köp duşsa bolýar.

Durmuş welin arzan däl

Çaga dogurýan eneleriň sanynyň artýandygy göze ilse-de, çagaly bolmak üçin kynçylyk çekýän zenanlar hem ýok däl. Sosial ýagdaýlarynyň pesligi, saglyklarynyň gowşakdygy, belki-de, ekologiýanyň täsiri bilendir, ýaş zenanlaryň arasynda göwreli bolmaýan zenanlar örän kän. Lukmanlara ýüz tutan halatlary olarda ene bolmak ukybynyň bardygy aýdylsa-da, lukmanlar tarapyndan bejergi almaga köp zenanlarda mümkinçilik ýok. Sebäbi şeýle bejergileriň bahasy 2-2,5 müň amerikan dollaryna barabar. Işsiz zenanlar bu möçberdäki puly töläp bilmeýärler.

Çaga dogrulýan öýlerde taşlanyp gaýdylýan çagalary özüňe ogulluga ýa gyzlyga almak üçin uzak garaşmaly, çaga almak üçin nobatlar uzyn.

Hakyky sebäp gözlenmedi


2010-njy ýylyň 25-nji dekabrynda Mary welaýatynyň Ýolöten şäherinde gündiziň güni ýaňyja doglan oglan bäbejigi 3-4 gat kagyz bukja salyp bazaryň hajathanasyna taşlap gidýärler. Şäheriň ähli polisiýa işgärleri bu ýaramaz işi eden enäni gözlemek üçin aýaga galdylar. Emma ýaş eneleriň şular ýaly ýagdaýa gelmekleriniň sebäplerini gözlemek barada hiç kim oýlanmady.

Ýurtda dörän işsizlik, neşekeşlik, güzeran ýagdaýynyň agyrlygy türkmen zenanlaryny dürli ýaramazlyklara iterdi. Durmuşyň kynçylyklaryna döz gelip bilmeýän, hiç ýerden goltgy tapmaýan zenanlaryň ýürekleri gataýar. Öz düşen ýagdaýyny hiç kime aýdyp bilmän, olar şeýle ýaramaz işleri etmäge mejbur bolýarlar.

Soltan Açylowa Azatlyk Radiosynyň Aşgabatdaky habarçysy.
Professor F.Starr Aşgabatdaky suw fontanlarynyň gözelligi barada gürrüň berdi, emma ýurtda polisiýa güýçleriniň roly hakda berlen soraga anyk jogap bermekden saklandy.

2-nji fewralda Waşingtonda ýerleşýän Johns Hopkins uniwersitetiniň Merkezi Aziýa we Kawkaz institutynda Türkmenistan barada forum geçirildi.


Bu forumda institutyň ýolbaşçysy professor Frederik Star ýakynda Türkmenistana eden sapary we bu saparyň özünde galdyran täsiri we ýurduň ýolbaşçylary bilen geçiren duşuşyklary hakda maglumat berdi.

Geçen ýylyň noýabr aýynda Türkmenistanda bolanlygyny we şol saparynyň dowamynda esasan hem ýurduň bilim pudagy we bu ugurda alnyp barylýan işler bilen tanyşmaga pursat tapanlygyny bellän alym birinji gezek 1960-njy ýyllarda Maryda bolanlygyny ýatlatdy.

Binalaryň we fontanlaryň gözelligi

Bir sagatdan gowrak dowam eden çykyşynda professor Star Türkmenistanda gurlan uniwersitet binalarynyň, Aşgabatdaky suw fontanlarynyň gözelligi barada, şeýle-de ýurduň paýtagtyndaky Ylham seýilgähi hakda gürrüň berdi.

Professor Frederik Star türkmen mediasyna interwýu berýär, Nýu Ýork, sentýabr 2010-njy ýyl.
Professor çykyşynyň dowamynda “Şol seýilgähde heýkelleri dikilen adamlaryň arasynda diňe türkmenleriň däl, arap we pars äleminiň tanymal şahsyýetleriniň hem bolmagy mende oňyn täsir galdyrdy” diýdi.

Professor Frederik Star öz çykyşynyň dowamynda ýurduň syýasy, ykdysady we beýleki ugurlary boýunça giňişleýin maglumat bermedi we ýurtda polisiýa güýçleriniň roly hakda berlen soraga hem anyk jogap bermekden saklandy.

Forumyň çäginde Azatlyk Radiosy bilen geçiren ýörite gürrüňdeşliginde ol Türkmenistanyň prezidentiniň çakylygy boýunça onuň bilen geçen ýyl Nýu Yorkda duşuşanlygyny we bu duşuşygyň özünde pozitiw täsir galdyranlygyny belläp, şeýle diýdi: “Prezidentiň göz öňünde tutýan Türkmenistany we bu ýurduň dünýäde eýelemeli orny hakda öňe süren pikirleri mende gowy täsir galdyrdy. Ol daşary ýurtlar bilen gatnaşyga höwesli”.

Syýasat, metbugat we adam hukuklary

Geliň, häzirlikçe bu prosesiň nähili dowam edýänligine syn edip, häkimiýetlere üstünlik arzuw edeliň.
Türkmenistanyň prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedowyň ýurduň içerki ýagdaýy barada alyp barýan syýasaty, adam hukuklarynyň, söz we metbugat azatlygynyň ýagdaýy hakda berlen soraga professor Star şeýle jogap berdi: “Bu, elbetde, ullakan mesele, emma olar meniň iş alyp barýan pudagyma degişli däl, men bilim, medeniýet we taryh bilen gyzyklanýaryn. Elbetde, siziň aýdýan meseleleriňiz möhüm we aşa uly özgerişlikler geçirilýän döwürlerde olaryň ähmiýeti has hem uly bolýar”.

Soňra ol sözüne şeýle dowam etdi: “Meniň pikirimçe, Türkmenistanyň hökümetiniň geljekde bu ugurda nähili pozisiýa eýelejekdigi anyk bolar. Men olaryň bu hili meseleler bilen gyzyklanjakdygyna ynanýaryn. Eger bilim pudagy hakyky manyda özgerýän bolsa, bu halkyň aň-düşünjesini giňeldýän bolsa, wagtyň geçmegi bilen bu ýagdaý tutuş ýurda öz täsirini ýetirer. Geliň, häzirlikçe bu prosesiň nähili dowam edýänligine syn edip, häkimiýetlere bu ugurda üstünlik arzuw edeliň”.

Saglyk sistemasy

Türkmenistanyň häzirki prezidentiniň esasanam bilim we saglyk pudagyna üns berýänligini bellän professor Star Gyrgyzystanda ýerleşýän Amerikan uniwersitetiniň türkmenistanly studentleriň käbirlerine okuwlaryny dowam etdirmäge rugsat edilmänligi baradaky soraga şeýle jogap berdi: “Men şol studentleriň okuwlaryny dowam etdirmek üçin Gyrgyzystana gitmeklerine rugsat berilmegini islärdim. Sebäbi men şol uniwersiteti we onuň näderejede çynlakaý okuw jaýydygyny gowy bilýärin. Emma, beýleki tarapdan, Türkmenistan 300 töweregi türkmenistanly studente Amerikada ýokary bilim almaga rugsat etdi. Onsoň men bu kiçijik problemanyň çakdanaşa çişirilmezliginiň tarapdary”.

Saglyk pudagynyň häzirki prezidentiň şol ugra ýolbaşçylyk edýän döwründe dargadylanlygy barada orta atylýan pikirler ýatladylanda, professor Star onuň ykdysady sebäpleriniň bolanlygyny we şol kynçylyklaryň diňe saglyk pudagyna däl, eýse beýleki ugurlara-da ýaramaz täsir ýetirenligini belledi.

Umyt ýaş nesilde


Professoryň aýtmagyna görä, häzirki döwürde 10 müň töweregi türkmenistanly student daşary ýurtlarda bilim alýar. Bu studentler diňe bilim almak bilen çäklenmän, dünýägaraýyşlaryny hem giňeldýärler, olar yzlaryna dolananda, öňki adamlar däl, belkem, başgaça pikirler bilen ýurda dolanarlar, bu-da ýurtdaky ýagdaýa öz pozitiw täsirini ýetirer diýip, John Hopkins Uniwersitetiniň professory we Merkezi Aziýa boýunça ekspert, professor Frederik Star aýtdy.

Professor Star sözüni şeýle jemledi: “Hut özüm hökümete degişli bolmadyk guramalaryň we syýasy garaýyşlary başgaça bolan toparlaryň ýurtda hereket etmegine has ulurak mümkinçiligiň döredilmeginiň tarapdary bolsam-da, men her halda sabyrly bolup, bu prosesiň dowam etmegine rugsat edilmegini goldaýaryn. Ýurduň içinde alnyp barylýan bu özgerişligiň häzirki ugry pozitiw we bu hereketiň ugry pozitiw bolmaklygyna galan halatynda men ony goldaryn”.

Ýene-de ýükle

Iň soňky teswirler

Iň soňky teswirler
XS
SM
MD
LG