Sepleriň elýeterliligi

Soňky habar

Türkmenistan

5-nji aprelde Birleşen Statlaryň Senatynyň Daşary gatnaşyklar komitetinde geçirilen diňlenişige prezident Barak Obama tarapyndan ABŞ-nyň Türkmenistandaky ilçisi wezipesine kandidaturasy hödürlenen Robert E.Patterson gatnaşdy. Pattersona Türkmenistana ilçi bellense, bu ýurtda alyp barmakçy işleri we öňde goýýan maksatlary hakda soraglar berildi.

Diňlenişige Senatyň Daşary gatnaşyklar komitetiniň agzasy, senator Robert Kaseý ýolbaşçylyk edip, ol sorag-jogap başlanmazdan ozal eden çykyşynda öz bähbitlerini gorap bilmegi üçin, ABŞ-nyň Türkmenistanda ilçisiniň bolmagynyň zerurdygyny belledi.

Senator Kaseý soňky ýyllarda Türkmenistanda käbir oňyn özgerişlikleriň hem bolanlygyny, emma muňa garamazdan, adam hukuklary boýunça problemalaryň heniz hem dowam edýändigini nygtady: “Türkmenistanda adam hukuklarynyň ýagdaýy alada döretmegi dowam etdirýär. Geçen ýylyň maýynda men beýleki iki senator kärdeşim bilen bilelikde, iki wyždan tussagynyň adyndan Döwlet sekretary Hillary Klintona ýazylan hata gol goýdum”.

Senatoryň aýtmagyna görä, syýasy dissidentleri ruhy keselhanalara salmak ýaly Sowet Soýuzyndan galan endik Türkmenistanda häzirki döwürde hem dowam edýär.

Senator Robert Kaseý Türkmenistanyň öz energiýa eksportyny köp ugurly etmek baradaky tagallalary bilen hem Waşingtonyň ýakyndan gyzyklanýanlygyny hem mälim etdi. Ol Türkmenistanyň Owganystan barada pozitiw syýasat alyp barýanlygyny, Owganystanyň demirgazygynda ýerleşýän käbir etraplary elektrik togy bilen üpjün edýänligini belledi.

Senatyň Daşary gatnaşyklar komitetiniň agzasy, senator Robert Kaseýiň çykyşynda we onuň yzysüre başlanan sorag-jogaplarda Türkmenistandaky adam hukuklary we ýurduň syýasy ýagdaýlary hem üns merkezinde boldy.

Adam hukuklary

Türkmenistanda adam hukuklarynyň ýagdaýynyň gowulaşdyrylmagy barada nähili planlaryňyz bar we kandidaturaňyz tassyklansa, bu ugurda nähili ädimler ätmegi planlaşdyrýarsyňyz diýlip berlen soraga jenap Patterson şeýle jogap berdi: “Soňky döwürlerde bolan wakalar göz öňünde tutulanda, adam hukuklaryna we kanunyň üstünligine sarpa goýmaklygyň, institutlaryň we hökümetleriň aç-açan bolmagynyň ýurduň durnuklylygy üçin näderejede zerurdygyna göz ýetirdik. Bu wezipä tassyklanan halatymda men adam hukuklarynyň dürli ugurlary, şol sanda adamlaryň wagtlaýyn möhlet boýunça tussag edilmegi, söz we hereket azatlygyna garşy girizilen çäklendirmeler hakda pikir alşaryn”.

Diňlenişigiň dowamynda syýasy tussaglaryň ýagdaýy hakdaky soraglar hem orta atyldy. Senator Kaseýiň syýasy tussaglaryň ykbaly hakda Türkmenistanyň hökümet wekilleri bilen nähili gepleşikler geçirmegi planlaşdyrýarsyňyz diýen soragyna jenap Patterson şeýle jogap berdi: “Türkmenistanyň hökümet wekilleri ABŞ-nyň Aşgabatdaky ilçihanasyna edil şu gün Amangylyjowyň we Hajyýewiň ýagdaýy barada maglumat berdiler. Hökümet tarapyndan gowşan maglumatda olaryň saglygyna seredilşi hem-de maşgala agzalary bilen duşuşdyrylmagy ýaly meseleler hakda gürrüň edilýär. Bu kiçijik ädim hem bolsa, biziň Türkmenistanyň hökümet wekilleri bilen geçirýän gepleşiklerimiziň netije berýänligini aňladýar”.

Türkmenistan Helsinki fondunyň agzalary bolan Annagurban Amangylyjow bilen Sapardurdy Hajyýew 2006-njy ýylda tussag edildiler. Olar Türkmenistanda adam hukuklarynyň ýagdaýy barada daşary ýurt habar serişdelerine maglumat berýärdiler.

Jenap Patterson Halkara Gyzyl Haç ýaly guramalara Türkmenistandaky syýasy tussaglary baryp görmek boýunça mümkinçiligiň döredilmegi barada hem elinden gelenini aýamajagyny belläp, öz kandidaturasy tassyklanan halatynda Türkmenistanyň hökümet wekilleri bilen konstruktiw gatnaşyklary ýola goýmaga synanyşjakdygyny hem belledi.

Diňlenişigiň dowamynda Türkmenistanyň energiýa eksporty boýunça planlary barada hem gürrüň edilip, diplomat Robert E.Pattersona bu ugurdan Türkmenistana nähili kömek edip boljakdygy hakda soraglar berildi. Ol, kandidaturasy tassyklanan halatynda, ABŞ-nyň ilçisi hökmünde Transhazar we Transowgan gaz proýektleriniň gurulmagy barada Türkmenistanyň hökümetine goldaw bermegi dowam etdirjekdigini aýtdy.

Robert E.Patterson Türkmenistan-Owganystan-Pakistan-Hindistan gazgeçiriji proýekti gurlan halatynda, onuň Merkezi Aziýa bilen Günorta Aziýanyň gatnaşygyny güýçlendirjekdigini hem belläp, şeýle proýektleriň amala aşyrylmagy üçin amerikan firmalaryny Türkmenistana maýa goýmaga höweslendirjekdigini hem sözüniň üstüne goşdy.

Kongrese hödürlener

Robert E.Pattersonyň kandidaturasy ýakynda prezident Barak Obama tarapyndan ABŞ-nyň Türkmenistandaky ilçisi wezipesine teklip edilipdi. Bu diňlenişik şol teklip esasynda geçirildi. Diňlenişigi geçiren senator Robert Kaseý jenap Robert E.Pattersonyň kandidaturasynyň mümkin boldugyndan çaltrak Kongrese hödürlenjekdigini belledi. Bu teklip Kongres tarapyndan tassyklansa, Robert E. Patterson ABŞ-nyň Türkmenistandaky täze ilçisi wezipesini eýelär.

Birleşen Ştatlaryň Döwlet departamentinde 1985-nji ýylda işe başlan Robert E.Patterson mundan ozal ABŞ-nyň Keniýadaky ilçihanasynda ABŞ-nyň Somali boýunça wekili we ondan ozal hem ABŞ-nyň Moskwadaky ilçihanasynyň Syýasy meseleler boýunça bölüminiň ýolbaşçysy wezipesinde ișläpdi. Ol ABŞ-nyň Wengriýadaky, Ukrainadaky we Ermenistandaky ilçihanalarynda hem syýasy bölümlere ýolbaşçylyk edipdi.

Robert E. Patterson ýokary bilimini ABŞ-nyň Rid Kollejinde aldy. Kolumbiýa uniwersitetinden M.A we M.Phil ylmy derejelerini alan Robert E.Pattersonyň ABŞ-nyň Harby deňiz kollejinden hem M.A. derejesi bar.
Türkmenistan hökümetiniň 2009-njy ýylyň martynda Birleşen Milletler Guramasynyň Gynamalara garşy komitetine beren hasabatynda tene şikes ýetirýän jezalandyrmalar Türkmenistanyň kanunçylygyna görä, adam mertebesiniň kemsidilmesidir, şeýle-de türmedäki şertler tussaglykdaky adamyň janyna we saglygyna zyýan ýetirmejek derejede bolmaldydyr diýlip nygtalýar.

Emma halkara gözegçilerine uzak wagtdan bäri Türkmenistanyň türmelerine baryp, ol ýerlerdäki şertleri synlamaga, öwrenmäge rugsat berilmeýändigini ençeme halkara guramalary öwran-öwran aýdyp gelýärler.

Düýbi Osloda ýerleşýän Norwegiýanyň Helsinki komiteti Türkmenistanyň demirgazyk welaýaty Daşoguzyň aýallar türmesindäki tussaglaryň ýagdaýlary barada hasabat ýaýratdy. Hasabatda türmede saklanýan aýallaryň gündelik durmuşy, olaryň ýüzbe-ýüz bolýan kynçylyklary we gynamalary aç-açan görkezilýär.

Osloda ýerleşýän Norwegiýanyň Helsinki komitetiniň maslahatçasy Iwar Deýl
Komitetiň maslahatçasy Iwar Deýl bu hasabat barada Azatlyk Radiosyna şeýle gürrüň berdi: “Soňky wagtlarda Türkmenistanyň häkimiýetleri biznes pudagynda, hususanam ugleworod serişdeleri boýunça iş alyp barýanlary, şeýle-de günbatar döwletleriniň diplomatlaryny ýurda gelmäge çagyrýarlar. Ýöne, muňa garamzdan, adam hukuklaryny goraýjy guramalaryna welin, Türkmenistana gelip, ýagdaýlara gözegçilik etmek, asla mümkin däl diýen ýaly”.

Deýliň aýtmagyna görä, Norwegiýanyň Helsinki komiteti Türkmenistanyň demirgazygynda ýerleşýän aýallar türmesi baradaky maglumaty Türkmenistanyň hukuk goraýjy aktiwistleri bilen bilelikde işläp ýygnapdyr. Komitet bu hasabatyň üsti bilen bu türmede tussaglykda saklanýan aýallaryň ýagdaýlary barada anyk maglumatlary bermäge synanyşýar.

40 ýyl ozal döredildi


Daşoguzdaky aýallar koloniýasy, entek Sowet zamanynda, mundan 40 ýyl töweregi ozal döredilipdi. Sowet Soýuzynyň dargamagyndan soň, bu koloniýa aýallar türmesi hökmünde ulanylyp başlandy. Resmi taýdan tassyklanylmadyk maglumata görä, 2010-njy ýylda bu türmede binalaryň sany hem artdyrlypdyr.

Hasabatda nygtalmagyna görä, bu türmedäki tussaglaryň sany 90-njy ýyllardan bäri kem-kem artýar. Ýagny, 1997-nji ýylda tussaglaryň sany 223 bolan bolsa, bu 1999-njy ýylda 500, 2004-nji ýylda 2,200, 2005-nji ýylda bolsa olaryň sany 2,400-e ýetipdir.

Türkmenistanda geçirilýän günä geçişliklere garamazdan, 2000-nji ýyllardan bäri Daşoguzyň aýallar türmesindäki tussaglaryň sanynyň 2,000-den aşak düşen gezeginiň bolmandygy Norwegiýanyň Helsinki komitetiniň ýaýradan hasabatynda bellenilýär.

Şaýatlaryň aýtmagyna görä, türmedäki adamlaryň sany bolmalysyndan juda köp. Adynyň tutulmagyny islemedik, Daşoguzyň aýallar türmesinde oturyp çykan zenan bu ýagdaý barada şeýle gürrüň berýär: “8-9 däl, ol ýerde her jaýda 50, 45, 36 adam ýatýar. Aýak aşagynda-da adamlar ýatýar”.

Aýallar şeýle ýagdaýlar sebäpli ýerde, polda ýatyp-turýandyklaryny aýdýarlar. Şaýatlar tussag kameralarynda hatda wentilýasiýanyň we ýyladyş sistemanyň hem kadaly gurnalmandygyny tassyklaýarlar.

Korrupsiýanyň derejesi

Norwegiýanyň Helsinki komitetiniň hasabatynda bellenmegine görä, Daşoguz welaýatyndaky aýallar türmesinde korrupsiýanyň derejesi hem juda ýokary. Türme işgärleriniň arasynda para almaýanlar ýok diýen ýaly, şeýle-de türmedäki her bir “hyzmat” üçin aýratyn töleg, baha bar.

Şeýle tendensiýanyň Türkmenistanyň beýleki türmelerinde-de bardygyny tassyklap, Lebap welaýatynyň Seýdi türmesinde oturyp çykan Ylham şeýle gürrüň berýär: “Puluň bolmasa, hiç kim ýüzüňe-de seredenok. Eger-de kamerada ýagdaýyň bolsa, öýüňden telewizor getirip, arkaýyn görüp bolýar. Pul bolsa, telewizor görüp, magnitofon diňläp ýatmaga rugsat berilýär”.

Norwegiýanyň Helsinki komitetiniň Daşoguzdaky aýallar türmesindäki ýagdaýlar barada ýaýradan hasabatynda, bu türmedäki tussag aýallara garşy dürli gynamalaryň ulanylýandygy-da nygtalýar.

Öňki tussaglaryň aýtmagyna görä, bu türmede 2005-nji ýyla çenli tussaglary zorlamak we gynamak giňden ýaýrapdyr. Kähalatlarda sakçylaryň tussaglary tä ölinçä ýenjendikleri barada hem maglumat bar. Şeýle ýagdaýlarda türme resmileri tussaglaryň başga sebäplere görä ölendikleri barada tassykama taýýarlapdyrlar.

Daşoguzyň aýallar türmesindäki naharlaryň hili barada, bu türmäniň öňki tussaglarynyň biri şeýle gürrüň berýär: “Iýmit ýagdaýy kyn. Berilýän kaşa durşuna hamyr bolup dur. Naharlaryň üsti durşuna gurçuk bolup dur”.

Norwegiýanyň Helsinki komitetiniň ýaýradan bu hasabatynyň diňe bir jemgyýetçilige maglumat bermek bilen çäklenmejekdigini bu Komitetiň maslahatçysy Iwar Deýle aýdýar: “Bu hasabat BMG-niň Gynamalara garşy komitetiniň 46-njy gözden geçiriş sessiýasyna hem ugradylar. Bu gurama şu ýylyň maýynda Türkmenistanyň meselesine seretmekçi. Munuň bilen baglylykda başga-da birnäçe guramalar öz hasabatlaryny ýolladylar”.

Ýene-de ýükle

Iň soňky teswirler

Iň soňky teswirler
XS
SM
MD
LG