Sepleriň elýeterliligi

Soňky habar

Türkmenistan

Hazaryň türkmen ýalpaklarynda, 2010-njy ýyl.
Azatlyk Radiosy Türkmenistanda Hazaryň ekologiýasyny goramak boýunça edilýän işler bilen gyzyklanyp, 1990-njy ýyllarda Türkmenistanda ekologiýa meseleleri boýunça hökümete degişli däl guramada işlän, häzir hukuk goraýjy aktiwist, “Türkmen inisiatiwasy” toparynyň ýolbaşçysy Farid Tuhbatullin bilen söhbetdeş boldy. Söhbetdeşligi Altyn Amandurdy gyzy geçirdi.

Azatlyk Radiosy: Farid, soňky döwürde Türkmenistanda ekologiýa barada köp gürrüň edilýär, tebigaty goramak meselesine üns çekilýär. Gazagystanda düwlenleriň gyrylmagy bilen bagly mesele boýunça biz bilen söhbetdeş bolan aktiwistler ekologiýa gözegçilik etmek boýunça sistemanyň ýoklugy, bu ugurdan kynçylyklary döredýän esasy sebäpleriň biri diýýärler. Türkmenistanyň Tebigaty goramak ministrliginiň Çöller, ösümlik we haýwanat dünýäsi milli institutynda Ekologik monitoringiň ylmy-önümçilik merkeziniň bardygy aýdylýar. Eýse, ýurtda Hazaryň ekologiýasyna näderejede gözegçilik edilýär?

Farid Tuhbatullin
F. Tuhbatullin:
Meniň bilşime görä, Hazaryň ýagdaýyna ne hökümet tarapyndan, ne-de jemgyýetçilik guramalary tarapyndan gözegçilik edilýär. Şonuň üçin Hazaryň Türkmenistana degişli kenaryndaky ýagdaý Gazagystanyňkydan köp tapawutlanmaýar.

Ýöne Türkmenistanyň ýagdaýynda, bu problemalar barada aýdyp biljek, bu kynçylyklara adamlaryň ünsüni çekip biljek adamlar ýa-da guramalar ýok. Bize gowuşýan maglumatlardan çen tutsam, Çeleken adasynyň golaýy gaty hapalanan. Umuman, Hazara Orsýetden, Azerbaýjandan, Türkmenistandan, Gazagystandan hem Eýrandan köp hapa galyndylary suwa geçýär. Hazaryň ýapyk bolmagy bolsa, oňa doly derejede arassalanmaga mümkinçilik bermeýär.

Azatlyk Radiosy: Daşky gurşawy goramak meselesinde monitoringiň ähmiýeti ulumy?


F. Tuhbatullin: Elbetde, monitoring alyp barmak örän möhüm. Ýöne, mysal üçin, gazak kärdeşlerimiziň ekologiýa gözegçilik etmegi kän bir netije bermeýär, sebäbi häkimiýet başyndakylar hereket etmeýärler. Ýagny, ekologlaryň hem hökümet başyndakylaryň arasynda hyzmatdaşlyk bolmasa, bu problemany çözmek gaty kyn bolar.

Azatlyk Radiosy: Gazagystanda ekologiýa meseleleri bilen meşgullanýan onlarça hökümete degişli däl gurama hereket edýär. Şol guramalar ilat bilen ysnyşykly işleşip, tebigata zeper ýetirip biljek ýagdaýlara gözegçilik edýärler. Mysal üçin, häzir düwlenleriň gyrylmagy bilen bagly ýagdaýy ýerli ýaşaýjy görüp, surata düşürip, ekologiýa boýunça guramalara habar berdi. Indi bu mesele boýunça barlaglar geçirilýär. Türkmenistanda bolsa ekologiýa meseleleri boýunça garaşsyz pikir-garaýşyny beýan edip biljek hökümete degişli bolmadyk guramalar ýa az ýa-da düýpden ýok. Bu ýagdaý geljekki nesil barada alada edip, tebigaty gorap saklamak meselesine nähili täsir edýär?

F. Tuhbatullin: Türkmenistan jemgyýetçilik guramalarynyň hem graždan aktiwistleriniň ekologiýa boýunça proýektlere gatnaşmagy baradaky konwensiýa gol çekdi. Emma bu konwensiýa Türkmenistanda berjaý edilmeýär. Şeýle-de ekologiýa boýunça beýleki halkara gurmalaryň rekomendasiýalary Türkmenistanda ýerine ýetirilmeýär.

Her döwletiň ekologik ýagdaýyny gowulandyryp, tebigaty gorap saklamak meselesinde graždan aktiwistleriniň, jemgyýetçilik guramalarynyň roly gaty möhüm. Emma şeýle guramalary işletmek üçin ilki bilen olary yzarlamagy bes etmeli. Olaryň işlemegine ýol bermeli. Diňe şonda ekologlaryň jemgyýetçilik bileleşikleri döredilip, olar daşky gurşawy goramak meselesinde hökümete ýardam berip bilerler.
Türkmenistanyň Dempartiýasynyň öňki birinji sekretary Onjuk Musaýew (çepde) we Myrat Garryýew.
Türkmenistanyň Saýlawlary we Referendumlary geçirmek boýunça Merkezi komissiýasynyň başlygy çalşyryldy. Bu döwlet edarasyna 1990-njy ýyllardan bäri ýolbaşçylyk edip gelen Myrat Garryýewiň deregine geçen ýyldan bäri onuň orunbasary bolup işlän Orazmyrat Nyýazlyýew bellendi.

Ýurduň milli habar beriş serişdelerinde 79 ýaşly Myrat Garryýewiň Türkmenistanyň Saýlawlar we Referendumlar boýunça Merkezi komissiýasynyň başlygy wezipesinden boşadylmagyna onuň başga işe geçirilmeginiň sebäp bolanlygy aýdyldy.

Garryýewiň ýolaşçylygynda bolan Merkezi Saýlaw komissiýasy Türkmenistanda geçirilýän ähli saýlawlara ilatyň gatnaşyk derejesininiň 90%-den ýokary bolýanlygyny yzygiderli yglan edip gelýär.

2007-nji ýylyň fewral aýynda geçirilen prezidentlik saýlawlarynda Garryýew Gurbanguly Berdimuhamedowyň 90%-e golaý ses toplanlygyny yglan edipdi.

Garryýew, öňki Saparmyrat Nyýazow aradan çykanda, Türkmenistanyň prezidenti wezipesine Berdimuhamedowy saýlaw geçirmezden bellemek teklibini öňe sürüpdi. “Saýlaw geçdi diýibem biljek şu wagt, eger ýagdaý bolsa welin. Emma daş-töweregiňden seredip otyrlar” diýip, Garryýew 2007-nji ýylyň ýanwar aýynda eden çykyşynda aýtdy.

2009-njy ylyň oktýabr aýynda Garryýew Berdimuhamedowa “Türkmenistanyň Gahrymany” adyny dakmak inisiatiwasy bilen hem çykyş etdi. Şonda Garryýew Berdimuhamedowyň prezident wezipesindäki işine öz tarapyndan ýokary baha berdi. “Biziň halkymyzy, biziň Watanymyzy, biziň ýurdumyzy belende galdyrdyňyz. Oňa şaýat daşary ýurtdan gelýän adamlar. Biz şol gelýän adamlaryň arasynda gezip ýörüs. Olaryň diýýän zatlary: bize-de şunuň ýaly prezident ýetirsin diýýärler” diýip, Garryýew aýdypdy.

Şol çykyşyndan bir hepde soň Garryýew prezidentiň ýyldyzy ordeni bilen sylaglandy.

Täze ýolbaşçy

Türkmenistanyň Saýlawlary we Referendumlary geçirmek boýunça Merkezi komissiýasynyň başlygy wezipesine Orazmyrat Nyýazlyýew bellendi. Balkan welaýatynyň öňki häkimi Nyýazlyýew 2010-njy ýylyň iýul aýynda Merkezi saýlaw komissiýasynyň başlygynyň orunbasary wezipesine bellenipdi.

Ýerli synçylar şondan bäri Garryýewiň wezipesinden çetleşdirilmegine garaşylanlygyny aýdýarlar. Aşgabatly žurnalist Aşyrguly Baýryýewiň aýtmagyna görä, asly gökdepeli Nyýazlyýew prezidente ýakyn durýan adamlaryň biri hasaplanýar.

Saýlawlaryň açyk-aýdyň we adalatly geçirilmegi demokratiýanyň baş ýörelgeleriniň biri. Demokratik özgerişliklere eýerýänligini yglan edýän Türkmenistanda Merkezi saýlaw komissiýasynyň ýolbaşçysynyň çalşyrylmagy bu organyň işine nähili täsir ýetirip biler diýen sowal köpleri gyzyklandyrýar.

Baýryýewiň bellemegine görä, saýlaw prosesiniň kanunalaýyk berjaý edilmegine gözegçilik etmäge borçly bu edaranyň işiniň ýokardan kesgitlenmegi we onuň hökümete garaşly wekillerden düzülmegi Merkezi saýlaw komissiýasynyň, täze ýolbaşçysynyň golastynda hem ygtyýarsyz boljagy barada pikir döredýär.

Muňa garamazdan, käbir umytlaryň hem bardygyny Baýryýew belledi: “Täze başlygyň özüni ýaranjaňlaryň hatyrasyna döwletiň Konstitusiýasyny, Saýlawlar hakyndaky kanunlary görnetin äsgermezlik edip, ilatyň gözünden düşen Myrat Garryýewden azda-kände tapawutly boljagyna ynanasyň gelýär”.

Garryýew Türkmenistanyň “Ýaşulular geňeşiniň” ýolbaşçysynyň orunbasary edip bellendi. Her welaýatyň wekilleri bolan 600 adamdan düzülen “Ýaşulular geňeşi” maslahat beriji organdyr. Prezident tarapyndan bu guramanyň maslahatlary zerurlyga görä, emma azyndan ýylda bir gezek geçirilýär.

Ýene-de ýükle

XS
SM
MD
LG