Sepleriň elýeterliligi

Soňky habar

Türkmenistan

Daşoguzda pagta ýygymyna başlanýar, 2010-njy ýylyň 29-njy awgusty.
Londonda ýerleşýän “Uruş we Parahatçylyk maglumatlar instituty”, Türkmenistanyň içindäki çeşmelere salgylanyp, pagtany artdyryp ýazmalar we şu ugurdaky käbir beýleki galplyklar bilen baglanyşykly Daşoguz welaýatynda ýakynda, 2-nji maýda, 21 sany resminiň türme tussaglygyna höküm edilendigini ýazýar.

“Uruş we Parahatçylyk maglumatlar instituty” Daşoguzyň sudunyň agzalan resmileri 5 ýyl bilen 17 ýyl aralygynda dürli möhletli türme tussaglygyna höküm edendigini tassyklaýar. Emma, muňa garamazdan, Türkmenistanyň resmi habar serişdeleri Daşoguzda şeýle sud prosesiniň geçendigi barada ilat köpçüligine hiç hili maglumat bermedi.

Pagta we däne hasylyny tabşyrmakdaky artdyryp ýazmalar bilen bagly problemalar sowet häkimiýeti ýyllaryndan bäri dowam edip gelýän problema. Emma käbir ýerli synçylar garaşsyzlyk ýyllarynda Türkmenistanda bu problemanyň has-da giň gerim alandygyny aýdýarlar.

Artdyryp ýazmalar

Aşgabatly garaşsyz žurnalist Döwletmyrat Ýazgulyýew problemanyň şeýle çuňňur kök urmagyny oba hojalygynda ýokardan plan tabşyrmak we ýerli ýolbaşçylara basyş görkezmek syýasatynyň dowam edýändigi bilen düşündirdi.

Mundan ozal Türkmenistanyň ozalky awtoritar lideri Saparmyrat Nyýazow ýylyň-ýylyna pagta we däne planlaryny artdyryp, hatda soňky ýyllarda ýyllyk tabşyrylmaly pagta planyny 2 million tonnadan hem geçiripdi.

Oba hojalygy ugrundan bilermenler ýurduň oba hojalygyndaky real ýagdaýlar göz öňünde tutulmazdan alnyp barlan şeýle syýasatyň ýerlerde artdyryp ýazmalar bilen baglanyşykly galplyklaryň görlüp-eşidilmedik derejede gülläp ösmegine getirendigini aýdýarlar.

“Uruş we Parahatçylyk maglumatlar institutynyň” ýerine ýetiriji direktory Jon MakLaud prezident Gurbanguly Berdimuhamedowyň häkimiýet başyna gelmegi bilen planlaryň birneme azaldylandygyna garamazdan, ýokardan plan bermek we planlaryň dolmagy üçin hojalyk ýolbaşçylaryna basyş görkezmek syýasatynyň henizem dowam etdirilýändigini belleýär.

“Daşoguzly resmileriň hakykatdanam şeýle galplyklary eden bolmaklary gaty ähtimal. Sebäbi olaryň artdyryp ýazmalara ýüz urmaklary üçin edilýän basyşlar dowam edýär. Elbetde, bir tarapdan, bu resmiler jenaýat etmekde günäkär bolup bilerler. Emma, beýleki tarapdan, olar sistemanyň şuny talap edýändigi üçin şeýle etmäge mejbur bolýarlar” diýip, MakLaud aýdýar.

Netije berermi?

Ýöne, her niçik bolanlygynda-da, oba-hojalyk pudagynda jenaýat eden resmilere köpçülikleýin ýagdaýda jeza berilmeginiň bu pudakdaky korrupsiýanyň birneme azalmagyna ýardam etmeginiň mümkindigini aýdýanlar hem bar.

MakLaud bu garaýyş bilen ylalaşmaýar: “Dogrymy aýtsam, bu şeýle netije berer diýip garaşmak kyn. Sebäbi jeza bermek çäreleri ozallaram dürli derejelerde ulanylýardy. Mysal üçin, ýurduň ozalky lideri Türkmenbaşy hem ilki öz ministrlerini öwüp, soňam birdenkä olaryň nähilidir bir jenaýat edendiginiň üstüni açan bolup, olary türmä basýardy. Beýle çäreler adamlary gorky astynda saklamak üçin edilýän bir syýasy iş”.

Türkmenistanly žurnalist Ýazgulyýew birnäçe resmini türmä basmak bilen ýurtdaky artdyryp ýazmalar ýaly problemanyň öňüni alyp bolmajakdygyny aýdýar we bu meselede-de ýurtdaky söz we metbugat azatlygynyň ýagdaýyna köp zatlaryň baglydygyny nygtady.

“Uruş we Parahatçylyk maglumatlar institutynyň” ýerine ýetiriji direktory MakLaud hem korrupsiýanyň öňüne hakykatdanam böwet bolmak üçin ozaldan dowam edip gelýän kadrlar we oba-hojalyk syýasatynda düýpli reformalar zerur diýip hasaplaýandygyny aýtdy.

Ýewropa Parlamenti Ýewropa Bileleşiginiň Türkmenistan bilen gatnaşygyny ýokarlandyrmak baradaky karary iýul aýyna çenli yza süýşürdi. Bu prosesiň öňümizdäni güýze goýulmagy-da ahmal.

Ýaňy aprel aýynda Ýewropa Parlamentiniň agzalaryndan durýan delegasiýa adam hukuklarynyň ýagdaýyny barlamak üçin Türkmenistana barypdy. Bu ýurt bilen “Ýaranlyk we Hyzmdatdaşlyk ylalaşygynyň” (PCA) duruzylmagyna sebäp bolan zat bu saparda gelnen netijeler.

Bu hyzmatdaşlyklar Sowet Soýuzynyň dargamagyndan dörän döwletler bilen iş salyşmakda ÝB-niň ulanýan adaty hyzmatdaşlyk formalary bolup durýar. Syýasy we ykdysady dialog üçin kanuny mümkinçilik bolan bu hyzmatdaşlyklardan maksat demokratiýany we funksional bazar ykdysadyýetini goldamak.

Daşary işler komiteti ýanwar aýynda bu ylalaşygy oňlap, ratirfisirlenmegi üçin onuň parlamentde sese goýulmagyna ýol açdy. Ýöne adam hukuklaryna degişli ençeme meselede öňegidişligiň bolmazlygy ÝB-niň kanun çykaryjylarynyň bu prosesi yza süýşürmegine getirdi.

Eşiden deň bolmaz gören göz bilen

Ýewropa Parlamentiniň Finlandiýadan bolan agzasy Heýdi Hautala Türkmenistana giden delegatlaryň biri. Ol Ýewropa Parlamentiniň Adam hukuklary boýunça komissiýasynyň hem ýolbaşçysy. Hautala Türkmenistanda gören zatlarynyň özüniň aladalandyrandygyny aýdýar.

“Türkmenistanda bize graždan jemgyýetiniň wekilleriniň biri bilen-de duşuşmaga ýol berilmedi. Sebäbi ilki bilen olaryň bolmagy howply hasaplanýar. Ikinjiden-de, olaryň sany köp däl. Sebäbi olar türme tussaglygy we şolar ýaly zatlar bilen berk kontrollyk astynda saklanýar. Şol sebäpden men Türkmenistanyň başgaça pikirlenişe ýol bermelidigine düşünmegini islýärin” diýip, Hautala aýdýar.

Ýewropa Parlementiniň portugaliýaly agzasy Ana Gomes
Türkmenistan baradaky ylalaşyk Ýewropa Parlementindäki esasy partiýalaryň arasyna bölünişik saldy. Delegasiýanyň tankydy doklady Daşary işler komitetini ikirjiňlendirdi.

Ýewropa Parlementiniň portugaliýaly agzasy Ana Gomes hem Türkmenistana sapar edenleriň biri. Onuň pikiriçe, Aşgabatda bilen bolan häzirki aralyk ylalaşyk Brýussel üçin ýeterlik.

“Biz adam hukuklarynyň ýerine ýetirilmegini tutanýerlilik bilen talap etmek üçin iş alyp barmak gerek, ÝB-niň Türkmenistanda degişli delegasiýasynyň bolmagy gerek diýen pikirde. Bu “Ýaranlyk we Hyzmatdaşlyk ylalaşygyny” talap edenok. Bize munuň üçin ol ylalaşyk gerek däl. Biz aralyk ylalşykdan doly peýdalanmaly. Aralyk söwda ylalaşygy bar. Ol adam hukuklary maddasy bilen Türkmenistanyň entek ýerine ýetirmedik beýleki zatlaryny hem öz içine alýar” diýip, Gomes belleýär.

Parlament ylalaşygy makullamazdan öň iki zady isleýär. Ilki bilen ÝB-niň bu ýurtda degişli delegasiýasy bolmaly. Ikinjiden-de, adam hukuklarynyň möhüm meselelerine baha berer ýaly, doly işläp duran bir mehanizm bolmaly. Bu ýerde syýasy tussaglaryň boşadylmagy we adam hukuklary boýunça garaşsyz gözegçilere ýurda barmaga ýol berilmegi ýaly çäreler göz öňünde tutulýar.

Gapma-garşylyga getirdi

Ýewroparlamentiň ylalaşyga göwünsizligi ony Ýewropa Bileleşiginiň diplomatik şahasy bilen gapma-garşylyga getirdi.

“Biziň garaýşymyzça, Türkmenistan regionda “Ýaranlyk we Hyzmatdaşlyk ylalaşgyna” degişli bolmadyk ýeke-täk ýurt. 20 ýyldan hem geçýän köne iş strukturamyz bar. Şol sebäpden ÝB-niň elinde adam hukuklaryny ilerletmek üçin bir gowy gural bolar ýaly, “Ýaranlyk we Hyzmatdaşlyk ylalaşygyna” gol çekilmeginiň möhümdigini pikir edýäris” diýip, ÝB-niň baş diplomaty Ketrin Aştonyň sözçüsi Maja Koçijançiç aýdýar.

Ýewropa Parlamentiniň Adam hukuklary boýunça komissiýasynyň ýolbaşçysy Heýdi Hautala
Ýöne Hautala ÝB-niň Daşary işler boýunça gullugynyň bu gürrüňleri bilen yryljaga meňzänok: “Olar Türmenistanda adam hukuklarynyň ýagdaýyny gowulandyrmak barada gaty çynlakaý iş edýäris diýen täsir galdyrjak bolýarlar. Şeýle hem “Ýaranlyk we Hyzmatdaşlyk ylalaşygy” bilen doly iş alyp baryp, ýagdaýy doly gowulandyrmak mümkin diýen bütinleý ýalňyş täsir galdyrýarlar”.

Aslynda iki organyň oňuşmazlygyna ýol açan zat 2009-njy ýylda kabul edilen Lissabon şertnamasy. Bu şertnama güýje gireli bäri Türkmenistan bilen ylalaşyk hem Ýewropa Parlamenti hem-de ÝB-e agza döwletler tarapyndan doly ratifisirlenmegi talap edilýän ilkinji dokument.

Şol sebäpden synçylar türkmen ylalaşygynyň daşary gatnaşyklarda öz güýjüni görkezmek isleýän Ýewropa Parlamenti bilen Ýewropa Bileleşiginiň beýleki organlarynyň arasynda barýan göreşde belli bir gurala öwrülip barýandygyny aýdýarlar.

Ýene-de ýükle

Iň soňky teswirler

Iň soňky teswirler
XS
SM
MD
LG