Sepleriň elýeterliligi

Soňky habar

Türkmenistan

Professor Fridman türkmen halky garaşsyzlygyň hözürini doly görer ýaly, ýurtda reformalara başlamagyň zerurdygyny nygtaýar.

20 ýyl mundan ozal dünýäniň iň kuwwatly ýurtlarynyň biri hasaplanan SSSR dargap, Türkmenistan ýaly ýurtlar gandöküşiksiz, syýasy garaşsyzlygyna eýe boldular. Orsýetiň ”Profi-forex” internet saýty “SSSR-iň dargamagy haýsy ýurtlara amatly boldy?” diýen mesele boýunça ýörite hasabat ýaýratdy. Şol hasabatda SSSR-iň dargamagy ykdysady taýdan amatly bolan ýurtlaryň dörtlügine Türkmenistan hem girýär. Ykdysady görkezjileriň ýökary bolmagy halkyň hal-ýagdaýynyň hem gowulanmagyny aňladyp bilermi?


Orsýetde ýerleşýän “Master Forex” akademiýasynyň bilermenleriniň taýýarlan hasabatynda bellenmegine görä, garaşsyzlyk ýyllarynda adam başyna düşýän jemi öndürilýän önümi ýokarlandyrmak boýunça 4 ýurt – nebite we gaza baý Azerbaýjan, Türkmenistan, Gazagystan hem-de demokratik ösüşe daýanyp, ykdysady ösüşi gazanyp bilen Estoniýa öňe saýlanypdyrlar.

Demografik ösüşi, ýagny ilatyň sany boýunça hem Türkmenistan öz goňşusy Özbegistan, Täjigistan, Azerbaýjan bilen bir hatarda öňdebaryjy dörtlüge girýär.

Aşgabatly ýazyjy Amanmyrat Bugaýew SSSR dargandan soň, Türkmenistanyň syýasy garaşsyzlyk bilen bir hatarda ykdysady garaşsyzlygyna hem eýe bolandygyny aýmaga hemme esaslaryň bardygyny nygtaýar. Onuň aýtmagyna görä, 1990-njy ýyl bilen deňeşdirilende halkyň hal-ýagdaýy hem gowulanypdyr.

Emma Bugaýew 1990-njy ýyllar bilen deňeşdirilende Türkmenistanda ilata ýokary bilimiň, medisina hyzmatlarynyň elýeterli bolmak meselesiniň pese gaçandygyny aradan aýyrmaýar. Sowet döwründe orta mekdepleri tamamlaýan ýaşlaryň 35-40%-de ýokary okuw jaýlaryna girmek mümkinçiligi bolan bolsa, häzir ýaşlaryň diňe 5-6%-i şeýle mümkinçilige eýe.

Şol bir wagtda-da “Profi-forex” internet saýtynda çap edilen hasabatda demokratiýanyň ösüşi bilen bagly hemme kriteriýalara laýyk gelýän ýurtlaryň hataryna Türkmenistan goşulmady.

Pragada ýerleşýän Karlow Uniwersitetiniň professory, Merkezi Aziýa boýunça bilermen Slawomir Horak Merkezi Aziýa regionynda, şol sanda Türkmenistanda-da, ykdysady ösüş boýunça berilýän sanlara garamazdan, ilatyň ykdysady we sosial ýagdaýynyň 20 ýyl mundan öňki şertler bilen deňeşdirilende ýaramazlaşandygyny belleýär. Ol muňa şol ýurtlarda ilatyň garyp we baý gatlagynyň arasyndaky sosial aratapawudyň artmagynyň sebäp bolandygyny aýdýar.

Şu ýylyň iýul aýynda Ýewropanyň dikeldiş we ösüş bankynyň (EBRD) öz işleşýän regiony boýunça çap eden hasabatynda geçiş ykdysadyýetli jemi 29 ýurdy öz içine alýan region boýunça iň uly ösüşe şu ýyl Türkmenistandan we Mongoliýadan garaşylýar. Hasabatda Türkmenistanyň umumy içerki önümçilik derejesi şu ýyl 10% öser diýlip, çak edilýär.

Emma Moskwa Döwlet uniwersitetiniň Aziýa we Afrika institutynyň Merkezi Aziýa hem Kawkaz bölüminiň başlygy, professor Leonid Fridman 2010-njy ýylda Türkmenistanda adam başyna düşýän jemi öndürilen önümiň möçberiniň 7,600 dollara barabar bolandygyny aýdyp, deňeşdirmek üçin Liwiýadaky ýagdaýy mysal hökmünde getirýär. Ol Liwiýada jemi öndürilýän önümiň adam başyna düşýän möçberiniň 16 müň dollara golaýdygyny, bu sanyň Türkmenistandakydan takmynan iki esse ýokarydygyny belleýär.

Şol bir wagtda-da, halkara guramalaryň berýän maglumatlaryna görä, Liwiýada ilatyň üçden bir bölegi garyplygyň kesgitlenen çaginden aşakda ýaşaýar. 2004-nji ýyl boýunça berlen maglumatlarda Türkmenistanda hem ilatyň 30%-niň garyplygyň kesgitlenen çaginden aşakda bolandygy aýdylýar. Emma bu ugurdaky häzirki görkezijiler barada maglumatlar elýeterli däl.

Fridman sowet giňişligine giren beýleki ýurtlara garanda, Türkmenistanda tebigy baýlygyň köp bolmagynyň ilatyň hal ýagdaýyny gowulandyrmak ugrunda has aýgytly hereket etmäge mümkinçilik döredýändigini aýdýar. Emma ol munuň üçin häkimiýet başyndakylaryň syýasy erk-isleginiň zerurdygyny aýdýar we muňa olaryň hem gowy düşünýändiklerini belleýär.

Professor Fridman türkmen halky garaşsyzlygyň hözürini doly görer ýaly, ýurtda reformalara başlamagyň zerurdygyny nygtaýar. Ol, ilatyň ýagdaýyna ykdysady ösüş täsir etse-de, ýurduň baýlyklaryndan ýerlikli peýdalanylmasa, Liwiýadaky ýagdaýyň Merkezi Aziýa ýurtlarynda, şol sanda Türkmenistanda hem ýüze çykmajagynа hiç kim kepil geçip bilmez diýen pikirde.
Balyk we balyk önümlerine goýulýan nyrhlaryň gümürtik bolýanlygy sebäpli, bu harytlaryň bahalary ýazylyp goýulmaýar. Surat: Aşgabat şäheriniň “Gülüstan” söwda merkezinde, 2011-nji ýylyň awgust aýy.

Adam bedeni üçin iň bir zerur hem-de ýokumly iýmit bolan balygyň hem-de balyk önümleriniň soňky 3-4 ýyllykda ilata ýetirilişiniň barha pese gaçýandygy göze ilýär.


Alymlar tarapyndan geçirilen dürli barlaglar, tejribeler muny ýyllarboýy tassyk edip gelendigi sebäpli, kadaly durmuşda ýaşaýan adamlar özleri üçin hepdäniň bir gününi balyk we balyk önümlerini iýmeklige bagyşlaýarlar. Ony öz iýmit rasionyna gündelik goşýan adamlar hem seýrek däl.

Aşgabadyň ýaşaýjysy, 40 ýaşly lukman Sähediň aýtmagyna görä, balyk hem-de balyk önümleri adam bedenini sagdyn saklamakda, ynsanyň ömrüniň dowamly bolmagynda juda möhüm rol oýnaýar.

Garaşsyzlykdan ozal Soýuzyň çäklerinde hereket ediýän jemgyýetçilik iýmiti kärhanalarynda her hepdäniň penşenbe güni “Balyk güni” diýlip atlandyrylýardy, hem-de balykdan bişirilen dürli görnüşli iýmitler müşderilere hödürlenýärdi.

Ondan daşary ähli welaýatlarda hem emeli köller, suw howdanlary gurlup, Garaşsyzlykdan ozal hem, Garaşsyzlygyň başky ýyllary hem, balykçylyk pudagyna uly üns berilýärdi. Daşoguz welaýatynda “Sarygamyş” köli, Mary welaýatynda “Howuzhan” suw howdany, Ahal welaýatynda ýöriteleşdirilen balyk hojalygy, Gökdepe suw howdany ýaly belli-belli ýerlerde balygyň dürli görnüşleri ösdürilip ýetişdirilýärdi we ilata ýetirilýärdi.

Bu balyk öndürilýän suw howdanlary şu günki gün hem bar. Emma olaryň öndürijiligi pese gaçdy. Sähediň belleýşine görä, Türkmenistanyň çäklerinde Hazar deňzine öz bioserişdeleri bilen tebigatyň ýurda eçilip beren peşgeşi diýseň hem boljak. Emma Hazar deňziniň gymmatly balyklary ilat üçin ýat bolup barýar.




Aşgabat şäheriniň “Gülüstan” söwda merkezinde, Hazar deňziniň önümi bolan bekre balygyny hemişe satyn alyp bolýar. Kenarýaka şäheri bolan Türkmenbaşyda, Hazar şäherçesinde satuwda bolelin tapylmaýan bekre balygy bu söwda merkezinde bir kilogramy 90-100 manat aralygynda satuwa çykarylýar. Bekre balygynyň işbiliniň bir kilogramy bolsa 1,500 amerikan dollaryna barabar, emma harytlara goýulýan nyrhlaryň hem gümürtik bolýanlygy sebäpli, bu harytlaryň bahalary ýazylyp goýulmaýar.

Aşgabat şäherinde Lebapdan gelýän telekeçiler Amyderýanyň balygyny, Marydan gelýän telekeçiler “Howuzhanyň” balygyny satuwa çykarýarlar. Olar hem balyklary görnüşlerine görä baha goýup, bir kilogramyny 10 manatdan 20 manat aralygynda satuwa çykarýarlar.

Türkmenistanyň bioserişdelerini gorap saklamak we ony köpeltmek barada Türkmenistanyň kanuny “Türkmenistan” gazetiniň 2011-nji ýylyň 28-nji maý sanynda çap edildi. Kanunda suwuň bioserişdeleriniň gorlarynyň goragyny we üznüksiz köpelmegini üpjün etmek maksatlary göz öňünde tutulýan bolsa-da, Garaşsyzlyk ýyllary bu pudagyň ünsden düşürilmegi netijesinde, şu günki gün balyk we suwuň beýleki bioserişdeleri gyt haryda öwrülip barýar.

Bekre balygynyň işbiliniň bir kilogramy 1,500 amerikan dollaryna barabar



Aşgabatly lukman Sähet balyk we suwuň beýleki bioserişdeleri satuwda tapdyraýan ýagdaýynda hem, olaryň ýönekeý ilat üçin elýeter däldigini belleýär. Onuň aýtmagyna görä, soňky ýyllar balyklary ýöriteleşdirilen howdanlarda köpeldip, soňra ony deňze, derýalara goýbermek işi öz-özünden ýatyp galypdyr.

“Bu ugurdan tejribeli hünärmenler ýok diýen ýaly. Ýokary okuw mekdeplerinde taýýarlanýan hünärmenler bolsa teoriýadan aňry geçip bilmeýärler. Şeýle-de Hazar deňzinde ýangyç daşaýan ýük gämileriniň sanynyň köpelmegi, deňizde nebit çykarýan wyşkalaryň peýda bolmagy hem balyklaryň köpelmegine uly päsgelçilik döredýär” diýip, Sähet aýdýar.

Magtymguly etrabynyň çäklerinden akýan Sumbar derýasynyň, Etrek etrabynyň çäginden akýan Etrek derýasynyň suwunyň kesilmegi hem Hazaryň balyklarynyň süýji suwa çykyp, işbil taşlamagyna böwet bolýar.

Sähediň aýtmagyna görä, Hazaryň türkmen kenarynda bu ugurdan degerli iş amala aşyrylmaýan wagtynda, goňşy Eýran öz Hazar kenaryny kanallar, çeşmeler arkaly süýji suw bilen birikdirip, balyklaryň köpelmegine uly mümkinçilikler döredýär.

Türkmenbaşy şäherindäki balyk konserwa zawody hem häzirki wagtda geregiçe önüm öndürmeýär. Konserwirlenen balyk önümleri ýurda esasan Orsýetiň şäherlerinde öndürülip getirilýär.

Sähet ilaty balyk we suwuň bioserişdeleri bilen üpjün etmek barada döwlet derejesinde aladanyň zerurdygyny nygtaýar.

Soltan Açylowa Azatlyk Radiosynyň Aşgabatdaky habarçysy.

Ýene-de ýükle

Iň soňky teswirler

Iň soňky teswirler
XS
SM
MD
LG