Sepleriň elýeterliligi

Soňky habar

Türkmenistan

Wiktor Hramow gapynyň aňyrsynda, Aşgabat, 2009-njy ýyl.

Şu hepde SMI.RU internet saýtynda ýerleşdirilen “Türkmen piarynyň şasy – Wiktor Hramow” atly maglumatyň awtory özüniň bu synyny “kaspiý” diýen anonim at bilen ýazypdyr.


Makalada awtor häzirki wagt türkmen prezidentiniň ýakyn maslahatçylarynyň biri hasaplanýan Wiktor Hramowyň Türkmenistanda öz karýerasyna 1974-nji ýylda Aşgabadyň telefon stansiýasynyň adaty montýory hökmünde başlap, soňra bary-ýogy on ýylyň içinde şol wagtky Türkmenistan Kompartiýasynyň Merkezi Komitetiniň birinji sekretary Saparmyrat Nyýazowyň komekçisi wezipesine çenli baryp ýetendigini ýazýar.

Hramow garaşsyzlyk ýyllarynda-da Nyýazowyň maslahatçysy wezipesinde galypdy. “Türkmen piarynyň şasy – Wiktor Hramow” atly synyň awtory bu synyň bir ýerinde şeýle ýazýar: “SSSR darganyndan soň, Hramowyň roly görnetin ýokarlandy. S.Nyýazowyň döwründe onuň kömekçisi W.Hramow prezidentiň ähli kontaktlaryna kontrollyk etdi. Şeýle hem, ol ýurduň baştutany üçin ýerli metbugat boýunça gysgaça syn we daşary ýurt telewizion programmalaryna edilen gözegçilikler boýunça wideomateriallary taýýarlamak bilen-de meşgullandy. Onuň wezipesine Türkmenistanyň köpçülikleýin habar serişdelerine senzura goýmaklyk hem girdi”.

2006-njy dekabrynda Saparmyrat Nyýazowyň aradan çykmagy hem-de Gurbanguly Berdimuhamedowyň häkimiýet başyna gelmegi bilen, käbir synçylar täze prezident, köp beýleki ýurtlarda edilişi ýaly, öz apparatynyň düzümini täzelär diýip garaşypdylar. Emma prezidentiň maslahatçylaryna gezek gelende, bu beýle bolmady.

Resmi we näresmi çeşmeler

Nyýazowyň maslahatçylary bolup işlän Wiktor Hramowyň, Wladimir Umnowyň we Aleksandr Žadanyň atlary Türkmenistanyň resmi we näresmi çeşmelerinde henizem prezidentiň maslahatçylary hökmünde geçýär.

Düýbi Germaniýada ýerleşýän “Euro-Asia Transition Group” atly syýasy barlaglar toparynyň postsowet döwletleri boýunça analitigi Maýkl Laubş Türkmenistanyň täze prezidentiniň ýanynda köne maslahatçy toparyň saklanyp galmagyny bu toparyň häkimiýetdäki täsirleri bilen baglanyşdyrýar.

—Elbetde, haýsydyr bir ýurtda täze hökümet we täze prezident peýda bolanda, täze prezident özüne täze maslahatçylary belleýär. Ýöne täze türkmen prezidentiniň ýanynda köne maslahatçylaryň oturmagy Berdimuhamedowyň hökümetiniň henizem prezident Nyýazowa gulluk eden adamlaryň kontrollygyndadygyny görkezýän bir mysaldyr.

Emma bosgunlykda döredilen “Respublika” oppozision partiýasynyň lideri, Türkmenistanyň Türkiýedäki ozalky ilçisi Nurmuhammet Hanamow Wiktor Hramow ýaly ozalky maslahatçylaryň prezident apparatynda saklanyp galmagynyň sebäbiniň Türkmenistanyň ýokarky dolandyryş sferasynda tejribeli kadrlaryň ýetmezçiligi bilen baglanyşykly bolmagynyň mümkindigini öňe sürýär.

—Ýokary strukturadaky adamlar daşary syýasatda-da, içeri syýasatda-da, ykdysadyýetde-de spesialist hökmünde gaty gowşak. Hramow şunça ýyllap Nyýazowyň ýanynda işlänsoň, onuň uly iş tejribesi bar. Meniň pikirimçe, Berdimuhamedow ony öz ýanynda şonuň üçin galdyrmaka diýýän.

Hanamowyň bu garaýşyndan tapawutlylykda, SMI.RU internet saýtynda ýerleşdirilen “Türkmen piarynyň şasy – Wiktor Hramow” atly synyň awtory Wiktor Hramowyň şu günki gün Türkmenistanyň dolandyryş sferasynda örän möhüm rol oýnaýandygyny öňe sürýär. Ol öz synynda ýene şeýle ýazýar: “...Hut Hramow dolandyryşyň ähli jylawlaryny öz eline aldy we hatda prezident Berdimuhamedowyň ýanyna barmaklyk-da şoňa bagly boldy. Ol ýurduň içinde-de, ýurduň daşynda-da maglumat alyş-çalşygy boýunça ýapyk topar döretdi. Şeýlelik bilen, köp synçylaryň garaýşyna görä, W.Hramow döwlet dolandyryş strukturasynda ikinji şahsyýete, öz şahsy baýlygy boýunça bolsa birinji şahsyýete öwrüldi”.

“WikiLeaks”

Ýakynda “WikiLeaks” internet saýty tarapyndan ýaýradylan Aşgabatdaky amerikan ilçihanasyna degişli diplomatik hatlaryň-da käbirinde türkmen prezidentiniň maslahatçy topary bilen bagly meseläniň aşaklyk bilen gozgalýandygyny görmek bolýar.

Mysal üçin, 2007-nji ýylyň 30-njy aprelinde amerikan ilçihanasy tarapyndan “gizlin” diýen bellik astynda ýazylan bir hatda, hususan-da, şeýle diýilýär: “Gürjüstanyň ilçisi Aleksi Petriaşwili Berdimuhamedowyň özüni ýokaryk çykaran resmileriň bir toparynyň kontrollygyndadygyna ynanýar. Ol Berdimuhamedow şol resmiler toparynyň göwnünden turmadyk halatynda, ol toparda ony häkimiýetden aýyrmaga-da güýç bar diýip hasaplaýar”.

Amerikan ilçihanasynyň 2009-njy ýylyň 26-njy martynda ýazan başga bir diplomatik hatynda Ýewropanyň Dikeldiş we Ösuş Bankynyň Türkmenistan boýunça bölüminiň direktory Neýl MakKeýn bilen amerikan diplomatynyň geçiren duşuşygy hem-de onda türkmen prezidentine maslahat beriji şahsyýetler barada pikir alşylandygy dogrusynda gürrüň gozgalýar.

Bu hatyň bir ýerinde, hususan-da, şeýle diýilýär: “Haçan-da biz Neýl MakKeýnden prezident Berdimuhamedowyň ykdysadyýet boýunça iň ýakyn maslahatçysynyň kim bolup biljekdigi barada soranymyzda, MakKeýn ol maslahatçylaryň prezident administrasiýasynyň resmileri Wiktor Hramow, Aleksandr Žadan hem-de Wladimir Umnowdygy barada öz garaýşyny aýtdy. Emma MakKeýn Nyýazowyň döwründen bäri oturan bu kölegedäki şahsyýetleriň nähili sebäbe görä ykdysady ugurdanam maslahatçy bolup galýandyklarynyň sebäbini düşündirmedi”.

“Euro-Asia Transition Group” atly syýasy barlaglar toparynyň postsowet döwletleri boýunça analitigi Maýkl Laubş Türkmenistanyň çakdanaşa ýapyk döwlet bolmagynda galýandygyna görä, ýurduň syýasy dolandyryş aýratynlygyna düşünmegiňem örän kyndygyny aýdýar.

—Elbetde, dünýäde iň bir ýapyk režimleriň biri bolan Türkmenistan ýaly ýurduň syýasy karar almak prosesini içgin öwrenmek gaty kyn. Ýöne, hakykat ýüzünde, ýurduň göze ilmeýän bir şahsyýetler tarapyndan dolandyrylýandygyny welin duýmak bolýar.

Berdimuhamedowyň häkimiýet başyna gelen başky günlerinde ýurtda düýpli reformalaryň boljakdygyna wada berendigine garamazdan, türkmen jemgyýetiniň ähli sferasynda diýen ýaly henizem köneçe syýasatyň dowam etmegine käbir synçylar perdäniň aňyrsyndaky köne dolandyryjy bir toparyň ähli sfera kontrollyk edýändigini görkezýän bir alamat hökmünde baha berýärler.
Türkmenistan daşary işler ministri Raşid Meredow (sagda) we Birleşen Ştatlaryň Türkmenistandaky adatdan daşary we doly ygtyýarly ilçisi Robert Patterson ylalaşyga gol çekişýär, 21-nji sentýabr.
21-nji sentýabrda Tükmenistanyň Daşary işler ministrliginde Türkmenistanyň hökümeti bilen Amerikanyň Birleşen Ştatalarynyň hökümetiniň arasynda bikanun neşe söwdasyna gözegçilik etmek we hukuk goraýjy edaralary bilen işleşmek boýunça hyzmatdaşlygy dowam etdirmek babatda ylalaşyga gol çekildi. Gol çekişlige Türkmenistan daşary işler ministri Raşid Meredow, Birleşen Ştatlaryň Türkmenistandaky adatdan daşary we doly ygtyýarly ilçisi Robert Patterson gatnaşdy.

Gol çekişlik dabarasynda Birleşen Ştatlar bilen Türkmenistanyň arasyndaky “Neşe serişdelerine gözegçilik we hukuk goraýyş edaralaryna ýardam bermek baradaky ylalaşyga” bäşinji goşmaça resminama tassyklandy. ABŞ-nyň Türkmenistandaky ilçihanasynyň jemgyýetçilik bilen gatnaşyklar boýunça resmisi Bredli MakWaýr girizilen goşmaçanyň “neşe söwdasyna garşy göreş” proýektiniň dowam etdirilmegine ýardam berjekdigini belledi.

MakWaýryň sözlerine görä, bu ylalaşyk bikanun neşe söwdasyna garşy iş alyp barýan gullugyň işgärleriniň iş ukyplaryny özgertmäge we Türkmenistanyň bikanun neşe dolanyşygyna garşy göreşmek boýunça Döwlet gullugynyň okuw merkezini kämilleşdirmäge gönükdirilen. Şeýle-de bu gullugyň işgärleriniň derňew geçirmek we güman edilýänleri tutup saklamak ukyplaryny ýokarlandyrmak göz öňünde tutulýar.

Bikanun neşe dolanyşygy, neşekeşlik dünýä jemgyýetçiligine uly howp salýar. Ençeme ekspertler adamlaryň neşe söwdasyna baş goşmagyna we neşekeş bolmagyna jemgyýetdäki sosial ýagdaýlaryň ýaramazlygy we işsizlik sebäp bolýar diýen pikirde. Halkara hasabatlarda bolsa Türkmenistanda işsizlik derejesiniň ýokarydygy çaklanylýar, bu barada resmi statistiki maglumatlar halk köpçüligine elýeterli däl.

Lebaply Röwşen öz inisiniň Oba hojalyk institutyny tamamlap, diplom alansoň, özüne iş tapyp bilmändigini aýdýar. Netijede ol işsiz we neşekeş deň-duşlaryna goşulyp, kem-kemden neşe öwrenipdir. “Biziň kiçimiz neşekeşe öwrüldi. Näçe bejergi etdik bolmady. Hudaý ýüregine guýmasa, bolmaýan eken. Öýmizdäki bar zalary satypdyr. Ýaşaýan jaýy boşap galypdyr. Obamyzda ýaşlaryň arasynda neşekeş köpelip barýar” diýip, Röwşen aýdýar.

“Sosial kesel”

Birleşen Milletler Guramasynyň Neşe maddalaryna hem jenaýatçylyga garşy göreş boýunça edarasynyň 2010-njy ýyl boýunça neşe barada ýaýradan hasabatynda Türkmenistanda diňe geroin ulanýan neşekeşleriň sanynyň 31 müňden gowrakdygy aýdylýar. Emma ýerli synçylar geroin neşekeşleriniň sanynyň bu getirilýän sandan birnäçe esse köpdügini çaklaýarlar.

Soňky döwürdeTürkmenistan Ýewropada Hopwsuzlyk we Hyzmatdaşlyk Guramasy bilen bikanun neşe dolanyşygyna garşy göreş boýunça hyzmatdaşlygy ösdürýär. Ýerli media Türkmenistanyň neşekeşligiň, neşe gaçakçylygynyň öňüni almak, neşe serişdelerine garaşly bolan adamlary ýüze çykarmak we bejermek boýunça yzygiderli tagalla edýändigini ýazýar.

Emma synçylar bu tagallalary ýeterlik hasaplamaýarlar. Adam hukularyny goraýjy “Türkmen inisiatiwasy” toparynyň başlygy Farid Tuhbatullin Türkmenistanda neşekeşlige we neşe söwdasyna garşy hakyky göreş üçin ýurtda kanunyň rugsat berýän çäklerinde jemgyýetçilik birleşikleriniň döremegine mümkinçilik döretmelidigini nygtaýar:

—Bu ýiti sosial kesel. Onuň garşysyna göreşip, türkmen jemgyýeti ondan halas bolmaly. Munda döwletiň oýnap biljek roly - kanunyň rugsat berýän çäklerinde jemgyýetçilik birleşikleriniň döremegine, peýda bolmagyna döwlet päsgel bermeli däl. Eger-de şeýle jemgyýetçilik birleşikleri dörese, onda olar öz programmalary bilen bu işe ýardam ederdi. Maliýe serişdelerini tapardy. Şol toparlar döwletiň eli ýetmeýän meselelerini çözüp bilýärler. Aslynda şeýle birleşikler näçe köp bolsa, jemgyýet üçin şonça gowy bolýar.

BMG-niň neşe barada 2010-njy ýyla degişli hasabatynda dünýädäki tirýekdir geroiniň takmynan 90%-niň Türkmenistanyň goňşusy Owganystanda öndürilýändigi aýdylýar. Barlaglaryň netijesine görä, tutuş dünýäde sarp edilýän tirýegiň 60%-i Owganystanyň goňşulary Eýranda, Pakistanda, Türkmenistanda, Täjigistanda we Özbegistanda sarp edilýär.

Ýene-de ýükle

Iň soňky teswirler

Iň soňky teswirler
XS
SM
MD
LG