Sepleriň elýeterliligi

Soňky habar

Türkmenistan

Aýdogdy Gurbanow (çepde) kompozitor Aman Agajykowyň “Sona” operasynda Annanyň rolunda. Çeşme: Türkmen-sowet ensiklopediýasy. 8-nji tom, 376-njy sahypa.
Garaşsyzlyk baýramyna taýýarlyklaryň çäginde klassyky saz sungatyna bolan üns belli bir derejede artýar. Golaýda Türkmenistanyň paýtagtynda ilkinji gezek Wena balynyň geçirilmegi, Wenanyň dünýä belli simfoniki orkestriniň Aşgabatdaky çykyşy muňa mysal bolup biler.

Mundan sähel wagt öň Türkmenistanda uly saz toparlary hem balet teatry işleýärdi. Soňra Opera we balet teatrynyň ýapylmagy, fortepianoda saz çalmagyň gadagan edilmegi professional sungata agyr zarba urdy. Ýogsam bolmasa geçen asyryň ortalarynda kemala gelen professional aýdym-saz medeniýeti halkyň söýgüsini gazanmagy başarypdy. Milli kompozitorlar, ençeme sazandalar hem belli aýdymçylar ösüp ýetişdi. Olar türkmen milli aýdym-saz sungatynyň täze bir ugruny döretdiler. Bu ugurda belli aýdymçy, Türkmenistanyň halk artisti Aýdogdy Gurbanowyň hem öz orny bar.

Türkmenistanyň halk artisti Aýdogdy Gurbanow 1933-nji ýylda Kaka etrabynyň öňki Lenin adyndaky daýhan birleşiginde dünýä inýär. Onuň çagalyk hem ýetginjeklik döwri 30-40-njy ýyllaryň ýowuz döwründe geçýär. Ol 1948-nji ýylda doly däl orta mekdebi tamamlap, bäş ýyllap kolhozda işleýär. Ol ýer sürýär, orak orup, döwek döwýär, mal-gara bakyp, çopançylyk edýär.

Aýdogdy 1953-nji ýylda Türkmen döwlet sazçyklyk uçilişesine okuwa girýär. Uçilişäniň solfejio mugallymy Silwia Semýonowna Şteýnberg Aýdogdynyň mylaýym, örän ýakymly sesini halap, oňa aýratyn üns berýär. Silwia Semýonowna Aýdogdyda geljekki özboluşly opera aýdymçysyny görýär we onuň bilen irginsiz işleýär. Ol tejribeli mugallym Aýdogdynyň sesiniň liriki tenordygyny kesgitleýär we ony düzgüne salýar. Aýdym aýdanyňda nähili dem almalydygyny, nähili hereket etmelidigini, diksiýa, ýagny sahna diliniň üstünde nähili işlemelidigini öwredýär. Oňa opera artistiniň diliniň arassa, anyk we örän düşnükli bolmalydygyny düşündirýär.

Ýaşlykda zähmetde bişişen Aýdogdy okuwa erjellik bilen girişýär hem uçilişäni gowy tamamlaýar. Sazçylyk uçilişesinde okan ýyllarynda Türkmen Döwlet Opera we Balet Teatrynyň köpçülik sahnalarynda, ýagny horda çykyş edýär. Bu bolsa Aýdogdynyň teatr sungaty bilen has ýakyndan tanyşmagyna we ussatlygyny kämilleşdirmegine ýardam edýär.

Aýdogdy Gurbanow 1958-nji ýylda Moskwanyň Çaýkowskiý adyndaky Döwlet konserwatoriýasyna okuwa girýär. 1963-nji ýylda konserwatoriýany üstünlikli tamamlap, Magtymguly adyndaky Türkmen Döwlet Opera we Balet Teatrynda solist bolup, döredijilik işine başlaýar.

Onuň güýçli hem ýakymly liriki tenor sesi bolansoň, opera aýdymçylarynyň arasynda esasy orny eýeleýär. Operalarda esasy gahrymanlaryň obrazlaryny döredýär. Olardan “Şasenem we Garypda” Garybyň, “Leýli we Mežnunda” Mežnunyň hem Kömegiň, “Zöhre we Tahyrda” Tahyryň, “Kemine we kazyda” Daňataryň hem Keminäniň obrazlaryny üstünlikli ýerine ýetirýär. Aýdogdynyň döreden ol obrazlary halkyň söýgüsine mynasyp bolýar.

Bu klassyky opera spektakllaryny görmek üçin ýurduň dürli künjeklerinden Aşgabada ýörite gelerdiler. Ol belli operalar halkyň söýgüli spektakllaryna öwrülip, ahlak taýdan arassalygy ündäp, ýaş nesil üçin özboluşly merkdebe öwrüldi.

Aýdogdynyň mylaýym, gulaga ýakymly, örän milli türkmen sesi bilen birlikde, atristlik ussatlygy-da birkemsiz kämilleşdi. Ol “Magtymguly” operasynda Magtymgulynyň, “Abadan” operasynda Batyryň, “Sonada” Annanyň, Üzeýir Gajybekowyň “Arşin mal alan” operettasynda Askeriň obrazlaryny döretdi. S. Rahmaninowyň “Aleko” operasynda Alekonyň, I.P.Çaýkowskiniň “Ýewgeniý Onegin” operasynda Lenskiniň obrazlaryny türkmen sahnasyna çykaryp bildi. Žanrlary boýunça biri-birinden düýpli tapawutlanýan bu obrazlar şowly çykypdy.

Kinorežissýor Alty Garlyýewiň “Aýgytly ädim” filminde Artygyň “Aýna” diýen aýdymyny aýtmagy Aýdogdy Gurbanowa uly abraý getirdi. Oba ýerlerinde daýhanlaryň, çopanlaryň bu aýdyma hiňlenýändiklerine gabat gelinýärdi. Bu bolsa onuň döredijiliginiň halk köpçüliginiň aňyna däl, eýse ganyna siňendiginiň subutnamasydy.

Aýdogdy halkyň hak artisti hem hakdan içen aýdymçy saýylýar. Aýdogdy Gurbanowa 1965-nji ýylda ”Türkmenistanyň at gazanan atristi” diýen hormatly at berildi. 1977-nji ýylda bolsa ol ”Türkmenistanyň halk artisti” diýen ýokary hormatly ada mynasyp boldy. Ol konsert programmalary bilen Wengriýada, Bolgariýada, Fransiýada, Türkiýede we ençeme daşary ýurtlarda türkmen aýdym-saz sungatyny dünýä jar etdi.

“Türkmenistanyň halk artisti” Aýdogdy Gurbanow soňky wagtda Türkmen döwlet milli konserwatoriýasynda ýaşlara sapak berýär. Garaşsyzlygyň 20 ýyllygy mynasybetli geçirilýän dabaraly günlerde halka hyzmat eden, täze medeniýeti döreden şeýle aýdymçylaryň atlary-da tutulsa, gowy bolardy diýip, ýerli intelligensiýa wekilleri hasaplaýarlar.

Halmyrat Gylyçdurdyýew Azatlyk Radiosynyň Aşgabatdaky habarçysy.
“Sinhua” habar gullugynyň prezident Berdimuhamedowyň sözlerine salgylanyp ýazmagyna görä, Türkmenistan Hytaý bilen kanunçylygy berjaý etmek babatda edilýän hyzmatdaşlyga uly ähmiýet berýär.
Türkmenistanyň prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow duşenbe güni “Oguzhan” köşkler toplumynda Hytaýyň döwlet geňeşiniň agzasy we jemgyýetçilik howpsuzlygy ministri Meň Jaýanžu we daşary işler ministriniň orunbasary Çen Gopin bilen duşuşdy.

Hytaýyň “Sinhua” habar gullugynyň ýazmagyna görä, Meň Jaýanžu “Merkezi Aziýadaky howpsuzlyk ýagdaýynyň çynlakaýlygy nazara alynsa, Hytaý bilen Türkmenistanyň kanun goraýjy guramalarynyň mundan beýläk hem hyzmatdaşlyk etmegi örän möhüm” diýip, gepleşik mahalynda aýdypdyr.

Hytaý ministri taraplaryň Hytaý-Türkmenistan hyzmatdaşlyk komitetini terrorizme, separatizme we ekstremizme garşy alnyp barylýan göreşi mundan beýläk-de güýçlendirmekde möhüm platforma edip ulanmak, umumy ösüşe parahatçylykly şert döretmek üçin iki taraplaýyn we köptaraplaýyn howsuzlyk hyzmatdaşlygyny has-da çuňlaşdyrmak pikirini öňe sürüpdir.

“Sinhua” habar gullugynyň prezident Berdimuhamedowyň sözlerine salgylanyp ýazmagyna görä, Türkmenistan Hytaý bilen kanunçylygy berjaý etmek babatda edilýän hyzmatdaşlyga uly ähmiýet berýär.

Azat Ýewropa we Azatlyk radiostansiýalarynyň Merkezi Aziýa ýurtlary boýunça eksperti Brvus Panniýer: “Türkmenistanyň Hytaý bilen howpsuzlyk hyzmatdaşlygy barada gepleşik geçirmegi geň zat däl, sebäbi bu ýurtlaryň ikisinde hem çalymdaş içki howpsuzlyk ýagdaýy, ilata berk kontorollyk etmek meselesi bar” diýýär.

Ýöne Panniýer bu ýerde Türkmenistanyň başga bir aladasyny, arap dünýäsinde korrumpirlenen režimlere garşy turan halk gozgalaňlary bilen bir hatarda, Owganystandaky amerikan goşunlarynyň gelýän birnäçe ýylyň dowamynda ol sebitden çykaryljagyny hem nazardan salmazlygy ündeýär.

“Owganystan sebiti soňky birnäçe ýylda belli bir derejede ümsüm boldy. Eger-de ol ýerde ýagdaý ýaramazlaşsa, türkmenlere kim kömek eder? Olaryň Orsýeti ýurda salmak islemejegi belli, Birleşen Ştatlaryň goşunlarynyň getirilmegi barada gürrüňem ýok. Onsoň, howpsuzlyk hyzmatdaşlygy gerek bolsa, kömek üçin Hytaýa ýüzlenmeli bolar” diýip, Panniýer aýdýar.

Merkezi Aziýa ekspertiniň pikirine görä, Türkmenistanyň ilat sany özüniňkiden has kän ýurt bolan goňşy Özbegistan babatda hem aladasy ýok däl. Ol bu iki ýurduň arasyndaky serheti kesgitleýän Amyderýanyň boýunda hytaý kampaniýasynyň işledilmegini tötänlik hasaplamaýar.

Eýsem bu hyzmatdaşlykdan Hytaý näme utýar?

Synçylaryň pikirlerine görä, Hytaý öz içinde özbaşdaklyk ugrunda göreşýän etniki azlyklardan, hususan-da tibetlilerden we uýgurlardan uly alada edýär. Şeýle-de Hytaý ýurt içindäki demokratiýa meýillerinden, arap gozgalaňlaryna çalymdaş halk hereketleriniň güýçlenmeginden ätiýaçly görünýär.

Ekspertiň pikirine görä, Pekin bu meselelerde Türkmenistanyň göni goldawyna ýa ýardamyna mätäç diýip aýdyp boljak däl. Munuň üstesine, Türkmenistandan Hytaýa, öz içindäki ýaly, yslam ekstremizmi howpy hem abanmaýar. Emma Hytaý Türkmenistandan gaz alýar we bu ýurduň hem içki, hem daşky howpsuzlygy Pekiniň peýdasyna bolup durýar. Panniýer Pekiniň öz ynamdar gaz üpjünçiligi üçin Türkmenistanda durnuklylyk bolmagyny isleýändigini aýdýar.

Garaşsyzlygyň başky ýyllarynda ýerli synçylaryň köpüsi Türkmenistan Türkiýe ýaly günbatar liberalizmine, demokratiki gymmatlyklara eýerýän açyk ýurtlar bilen hyzmatdaşlyga has köp ýykgyn eder öýdüpdi. Indi ýerli synçylaryň käsi Aşgabat Orsýetiň çig mal bazasy bolmasyny azaldyp, Hytaýyň çig mal bazasyna öwrüler diýip alada edýär.

Panniýer resmi Aşgabadyň Pekini özüne has ýakyn görmeginiň sebäbini hytaýlylaryň hyzmatdaşlyk edýän ýurtlarynyň içki meselelerine gatyşmazlygy hem adam hukuklary, demokratiýa talaplaryny etmezligi bilen düşündirýär.

Eýsem bu hyzmatdaşlykdan türkmen halky, ýönekeý adamlar näme utar?

Azat Ýewropa we Azatlyk radiostansiýalarynyň Merkezi Aziýa ýurtlary boýunça eksperti Brýus Panniýer bu iki ýurduň howpsuzlyk hyzmatdaşlygynyň resmi Aşgabatdaky häzirki sistemanyň entekler saklanmagyna hyzmat etjegini aýdýar.

Ýene-de ýükle

Iň soňky teswirler

Iň soňky teswirler
XS
SM
MD
LG