Sepleriň elýeterliligi

Soňky habar

Türkmenistan

Belarusyň prezidenti Aleksandr Lukaşenko (çepde) we Türkmenistanyň prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow Astanada geçirilen ÝHHG-niň sammitinde, 2010-njy ýylyň 1-nji dekabry.

3-nji sentýabrda öz işini tamamlan ÝB-niň daşary işler ministrleriniň näresmi sammitinde Belarus bilen gatnaşyklary ýola goýmagyň esasy şertiniň ýurtdaky hemme syýasy tussaglaryň azat edilmegidigi nygtaldy.


Geçen hepde Belarusyň prezidenti Aleksandr Lukaşenkonyň karary bilen belarus oppozisiýasynyň geçen prezidentlik saýlawlaryndan soňky protestleri gurnanlykda aýyplanan dört wekili azat edildi.

ÝB-niň resmileriniň beren maglumatlaryna görä, prezident Lukaşenko oktýabr aýynyň başynda ýurtdaky hemme syýasy tussaglary azat etjekdigini aýdypdyr. Şeýle hem geçen hepde belarus prezidenti ýurduň oppozisiýasy bilen gepleşik geçirmek üçin tegelek stoluň başyna geçmäge taýýardygyny mälim etdi.

Ýewropa Parlamentiniň prezidenti Jerzy Buzegiň metbugat sekretary Robert Golanski Belarusda hemme syýasy tussaglaryň hiç bir şertsiz azat edilmegini berk talap edýändiklerini aýtdy: “Prezident Buzek Belarusda hemme syýasy tussaglaryň azat edilip, maşgalalaryna, dost-ýarlaryna gaýtarylmalydygy baradaky pozisiýada berk durýar. Diňe syýasy tussaglar azat edilen halatynda biz Belarusa dialog geçirmäge taýyn ygtybarly hyzmatdaş hökmünde garap bileris. Şu çaka çenli belarus režiminiň wadalarynyň ençemesi, anyk hereket edilip, durmuşa geçirilmedi. Şonuň üçin Ýewropa Parlamentiniň prezidenti Jerzy Buzegiň Lukaşenkonyň wadalaryna skeptiki garamagyna düşünip bolar”.

Ýewropa Bileleşiginiň Daşarky syýasat boýunça bölüminiň ýolbaşçysy Katrin Eşton hem Belarusda syýasy tussaglar azat edilmese, Belarusyň Ýewropa Bileleşigi bilen gepleşik geçirip bilmejekdigini aýtdy: “Biz Belarus bilen bagly gaty berk pozisiýany eýeleýaris. Bu ýurt bilen gepleşiklere başlamazdan ozal, biz hemme syýasy tussaglaryň azatlyga goýberilip, olaryň reabilitasiýa edilýändigine göz ýetirmelidiris”.

2010-njy ýylyň 19-njy dekabyrynda Belarusda geçirilen prezident saýlawlaryndan soňky protestleri gurnanlykda we olara gatnaşanlykda aýyplanyp, 700-e golaý adam tussag edilipdi. Olaryň 40-syna garşy jenaýat işleri gozgalypdy. Häzir belarus türmelerinde ýene 20 adamyň, şol sanda prezidentlik saýlawlaryna gatnaşan üç kandidatyň saklanýandygy habar berilýär.

Bolgariýanyň daşary işler ministri Nikolaý Mladenow 26-njy awgustda Minskide prezident Lukaşenko bilen duşuşandygyny mälim etdi: “Belarusyň prezidenti oktýabr aýynyň başyna çenli 2010-njy ýylyň dekabr aýynda tussag edilenleriň hemmesini azatlyga göýberip, umumymilli dialogy geçirmek inisiatiwasyny öňe sürjekdigini aýtdy”.

Garaşsyz ekspertler Belarusda oppozisiýadaky syýasatçylaryň we graždan aktiwistleriniň garşysyna jenaýat işleriniň togtadylmagyna soňky aýlarda Aleksandr Lukaşenkonyň režiminiň düşen agyr ykdysady ýagdaýynyň täsir ýetirendigini aýdýarlar.

Türkmenistanda hem Abadan wakalaryndan soň, prezident Gurbanguly Berdimuhamedow 2012-njy ýylda geçiriljek prezidentlik saýlawlaryna daşary ýurtlardaky türkmen oppozisiýasyny gatnaşmaga çagyryp, oppozisiýany dialoga çagyrýan ýaly etdi. Emma Berdimuhamedowyň şol çykyşyndan soň, onuň bu aýdanlaryny durmuşa geçirmek ugrunda düýpden hereket edilmeýändigini ýerli synçylar aýdýarlar.

ÝB - Türkmenistan

Häzir Ýewropa Bileleşigi Belarusda geçen ýyl tussag edilen aktiwistleriň we syýasatçylaryň azat edilmegi ugrunda aktiw hereket edýär, emma Türkmenistanda öňki awtoritar prezident Saparmyrat Nyýazowyň režiminiň pidalaryny azat etmek ugrunda şuňa meňzeş aýgytly hereket göze ilenok.

Ýurtda garaşsyz sudlar bolmansoň, hatda korrupsiýada aýyplanyp tussag edilen çinownikler hem özlerini goramakdan mahrum edildiler. Şol sebäpli ýerli synçylar Nyýazowyň döwründe tussag edilenleriň hemmesiniň işlerine gaýtadan garalmalydygyny nygtaýarlar.

Tussaglaryň köpüsiniň 2006-njy ýylda, Nyýazow ölensoň, azat ediljekdiklerine ynanylyp, häzir bolsa wagt geçdigiçe şol ynamyň gaçýandygy aýdylýar. Türmede oturanlaryň ençemesiniň saglyk ýagdaýy ýaramazlaşyp, olar sussy pesligi başdan geçirýärler. Türmedäki ýaramaz şertlere döz gelmän, olaryň aradan çykanlary hem az däl diýlip, maglumat berilýär.

Ýewropa Bileleşigi Belarus bilen gatnaşyklarynda syýasy meseleler boýunça has aýgytly pozisiýany eýeläp, Türkmenistan bilen gatnaşyklarynda haýal hereket edýär diýen pikir adam hukuklaryny goraýjylaryň arasynda ýörgünli. Şeýle pikiri öňe sürýänleriň biri hem Bolgariýada ýerleşýän “Türkmen Helsinki fondunyň” ýolbaşçysy Täjigül Begmedowa. Emma ol ÝB-niň şeýle pozisiýa eýelemeginiň özüne ýetesi sebäbiniň bardygyny hem belleýär:

— Häzir Belarusyň başdan geçirýän ykdysady krizisi bu ýurdy ÝB bilen gatnaşyklarynda eglişik etmäge mejbur edýär. Belarus Ýewropa Bileleşiginiň şertlerini ýerine ýetirmese, halkara maliýe guramalary bu ýurda kredit bermez. Netijede halkyň hal-ýagdaýy ýaramazlaşyp, nägile bolanlar köçä çykyp başlarlar. Onsoň hem Türkmenistan bilen deňeşdirilende Belarusda ösen demokratik instututlar bar. Ýagny, ösen graždan jemgyýeti, ýurduň içinde gorkman hereket edýän oppozisiýa bar. Bu zatlar bolsa ÝB has aýgytly hereket etmäge mümkinçilik döredýär. Men şu mesele bilen bagly ÝB-niň köp agzalary bilen söhbetdeş boldum. Olaryň köpüsi ýurduň içinde häzirki režime garşylyk görkezilmese, özleriniň hiç zat edip bilmejegini aýdýarlar.

Türkmenistanda häzir graždan jemgyýeti diňe kagyz ýüzünde ösdürilýär. Ýurduň tebigy baýlyklary bolsa halka mugt harytlary we hyzmatlary paýlamaga mümkinçilik döredýär. ÝB-niň hem türkmen gazynyň hyrydarydygyny ýatdan çykarmaly däl. Ýagny, häkimiýet başyndakylar Türkmenistanyň tebigy baýlyklaryny ulanyp, şol baýlyklaryň arkasyna bukulyp, halkyň pikir-garaýyşlaryny manipulirleýärler — diýip, Begmedowa aýdýar.

Ýewropa Parlamenti ÝB-niň Türkmenistan bilen gatnaşyklaryny ýokarlandyrmak baradaky kararyny güýze çenli gaýra goýupdy. Türkmenistan bilen “Ýaranlyk we Hyzmatdaşlyk ylalaşygy” bilen bagly debatlaryň 14-nji sentýabrda dowam etdiriljekdigi habar berilýär.

Şu ýylyň aprel aýynda Ýewropa Parlamentiniň agzalaryndan durýan delegasiýa adam hukuklarynyň ýagdaýyny barlamak üçin Türkmenistana barypdy. Delegasiýa ýolbaşçy bolup Aşgabada baran Ýewroparlamentiň Adam hukuklary boýunça komitetiniň ýolbaşçysy Heýdi Hautala şol saparyndan çykaran netijeleri barada Azatlyk Radiosyna gürrüň berip, Türkmenistanda adam hukuklarynyň ýagdaýyna gynandyrjy diýip, baha beripdi.

Soňky ýyllarda Türkmenistan bilen ÝB özara hyzmatdaşlygy ösdürmek niýetini yglan edip geldiler. 2008-nji ýylyň 26-njy maýynda taraplaryň arasynda Energiýa pudagynda birek-birege düşünişmek we hyzmatdaşlyk boýunça Memoranduma gol çekildi. 2009-njy ýylyň 22-nji aprelinde Ýewropa Parlamenti ÝB bilen Türkmenistanyň arasyndaky wagtlaýyn söwda ylalaşygyny makullady.

Türkmenistan bilen “Ýaranlyk we Hyzmdatdaşlyk ylalaşygyna” gol çekilip-çekilmezligi barada 14-nji sentýabrda Ýewropa Parlamentinde geçiriljek debatlar ÝB-niň Türkmenistan bilen bagly nähili pozisiýany eýeleýändigini anyklaşdyrar.
Çilimkeşler temmäkä bolan mätäçliklerini kanagatlandyrmak üçin dürli usullary gözlemäge mejbur boldular.

Türkmenistanda şu gün çilim çilimkeşleriň aglaba köpüsi üçin elýeterli däl. Muňa temmäki önümleriniň resmi söwda dolanyşygyndan ýok bolmagy, şol bir wagtda-da elden satylýan çilimiň bahasynyň aşa ýokary bolmagy sebäp bolýar. Çilimiň bahasy ýene täze rekord derejä ýetdi.


Türkmenistanda çilimiň bahasy gitdigiçe ýokarlanýar. Edil şu gün, meselem, “Marlboro” çiliminiň 28 manatdan, ýagny 10 amerikan dollaryndan satylýanlygy habar berilýär.

Çilim diňe gara bazarda satylýar, daşary ýurtlardan çilim getirmeklige hem berk çäklendirmeler girizilen. Aşgabadyň aeroportundaky bildirişlerde ýurda girýän her adamyň elinde çilimiň 10 gapdan köp bolmaly däldigi duýdurylýar.

Çilim gytçylygy ýurtda temmäkiniň beýleki görnüşleriniň gytçylygyna we gymmatlamagyna hem sebäp boldy. Çilimkeşler temmäkä bolan mätäçliklerini kanagatlandyrmak üçin dürli usullary gözlemäge mejbur boldular, olar temmäki çekmek usullaryny özleşdirýärler.

Düşewündi az bolan çilimkeşler mahorkany kagyza dolap çekýärler. Adaty atymlyk çaýy kagyza dolap çekýänler hem bar, sebäbi mahorka hem häzir gyt. Ol ogrynça satylýar. Ilat arasynda “suw çilimi” diýip atlandyrylýan kalýanlar hem häzir ýörgünli. Temmäki trubkalar ýa çybyklar hem iýul krizisinden öňem, häzirem defisit haryt bolup galýar.

Metbugat dymýar

Türkmenistanda dörän temmäki krizisiniň sebäpleri köpler üçin henize çenli nämälim galýar. Ýurtda çilimiň satuwdan aýyrylmagyna türkmen hökümeti tarapyndan ilata hiç hili düşündiriş berilmedi. Iki aýa golaý wagt bäri dowam edýän temmäki krizisi temasy metbugatda hem düýpden gozgalmaýar.

Öňe sürülýän käbir çaklamalarda türkmen hökümetiniň şeýdip çilimkeşlige garşy göreşýänligi baradaky pikirler orta atylýar. Ýurtda çilimiň salgytlarynyň ýokarlandyrylmagyna ýa çilim önümleriniň söwdasynyň doly gadagan edilmegine degişli çaklamalar hem bar. Çilim söwdasyna gözegçilik ugrunda häkimiýet başyndaky toparlaryň arasynda göreşiň gidýänligine degişli çaklamalar hem öňe sürülýär.

Çilimiň düýpgöter gymmatlap başlamagy we soňra ýitip ugramagy temmäkä gözegçilik etmek temasyndan Aşgabatda geçirilen seminara gabat geldi. Iýun aýynyň aýagynda geçirilen bu pudagara seminar Türkmenistanyň Temmäkä gözegçilik etmek boýunça Milli programmasyny taýýarlamak we ony Bütindünýä saglyk guramasynyň “Temmäkä garşy göreş” boýunça çarçuwaly Konwensiýasynyň talaplaryna laýyk kämilleşdirmek maksady bilen geçirilipdi.

Türkmenistanda çilimiň bahasy mundan öňem tutuş GDA regiony boýunça iň ýokarydy. Bu fakty Aşgabatdaky şol seminara gatnaşan Ukrainanyň Saglygy saklaýyş ministrliginiň Strategik barlaglary institutynyň temmäkä gözegçilik bölüminiň ýolbaşçysy Konstantin Krasowskiý hem belledi. Bu barada Orsýetiň “Regnum” informasion agentligi habar berdi.

BSG-niň Konwensiýasy

Dünýäniň 174 ýurdunyň temmäkiniň adamyň saglygyna howp salýanlygyny tassyklap, ykrar eden BSG-niň “Temmäkä garşy göreş” boýunça çarçuwaly Konwensiýasyna Türkmenistan şu ýylyň 13-nji maýynda goşuldy. Konwensiýanyň talaplarynyň Türkmenistan tarapyndan doly ýerine yetirilýänligi Aşgabatdaky seminarda yglan edildi.

2003-nji ýylyň maýynda kabul edilip, 2005-nji ýylyň fewralyndan güýje giren bu Konwensiýa agza döwletlerden ençeme şertleriň ýerine ýetirilmegini talap edýär. Temmäki önümleriniň reklamasyny we çilimiň jemgyýetçilik ýerlerinde çekilmegini gadagan etmek, çilimkeşligiň zyýanlydygy barada yzygiderli duýdurmak ýaly talaplar öňe sürülýär.

Konwensiýada temmäki önümçiligine we söwdasyna salgytlary ýokarlandyrmak hem göz öňünde tutulýar. Emma ol ýurtdaky çilimkeşlik derejesi boýunça barlaglaryň geçirilmegini we çilimkeşlikden saplanmak isleýänlere zerur goldawyň berilmegini hem öz içine alýar. Türkmenistanda bu ugurda edilýän işler barada resmi maglumat berilmeýär.

Çilimiň bahasyny ýokarlandyrmak çäresi babatynda aýdylanda BMG-niň saglyk guramasynyň kabul eden temmäki baradaky Konwensiýasyna ilkinji bolup goşulan ýurtlarda çilimiň bahasy Türkmenistandaky bahalardan has arzan. Meselem, häzir Türkmenistanda 10 dollardan satylýan çilimiň bahasy Birleşen Ştatlarda iki esse arzan.

Temmäkä gözegçilik

Käbir synçylar temmäki önümleriniň bahasyny resmi derejede ýokarlandyrmak, ýagny salgytlary artdyrmak ýa täze düzgün girizmek üçin çilimi söwda dolanyşygyndan aýyrmagyň zerurlygynyň yokdugyny belleýärler. Şeýle pikiri öňe sürýänleriň bir hem hukukçy žurnalist Batyr Muhammedow:

— Çilim krizisiniň sebäplerini çilim söwdasynyň örän girdejililiginden görýän. Ýurtda bu pudaga gözegçilik ugrunda göreşiň gidýän bolmagy mümkin. Saparmyrat Nyýazow döwründe çilim söwdasynyň onuň oglunyň elinde bolanlygy hiç kim üçin syr däl. Temmäki adamda garaşlylyk döredýän önüm bolansoň, onuň söwdasy milliardlarça girdeji almaga mümkinçilik berýär. Bu girdejili pudagy öz gözegçiligine almaga höwes bildirýänleriň az däldigi çak edilýär.

Çilimkeşlik agyr sosial problema, çilimkeşlige garşy göreşiň netijeli bolmagy üçin hökümet adamlaryň durmuş ýagdaýy gowulanar ýaly zerur şertleri döretmek ugrunda işlemeli. Mälim bolşuna göra, ýurtda durmuş derejesi pes boldugyça, çilim has köp çekilýär. Raýatlaryň saglygy barada alada edilýän bolsa, olaryň durmuş derejesini yokarlandyrmaga çalyşmaly. Sebäbi çilimkeşlik hem arakhorluk we neşekeşlik ýaly sosial kesel — diýip, Muhammedow aýdýar.

Türkmenistanda temmäki önümleriniň ulanylyşy barada resmi statistiki maglumatlar berilmeýär. Bu problemanyň ýurtdaky derejesiniň döwlet tarapyndan öwrenilip-öwrenilmeýänligi-de belli däl.

Ýene-de ýükle

Iň soňky teswirler

Iň soňky teswirler
XS
SM
MD
LG