Sepleriň elýeterliligi

Soňky habar

Türkmenistan

Arç Puddington:“Türkmenistanyň häzirki lideri öz şähsyýet kultuny döretdi. Demokratik gymmatlyklar boýunça Türkmenistanda göze ilýän öňegidişlik bolmady”.
19-njy ýanwarda düýbi ABŞ-da ýerleşýän “Freedom House” guramasy 2012-nji ýyl boýunça “Dünýäde azatlyklaryň ýagdaýy” atly ýyllyk hasabatyny ýaýratdy. Geçen ýyllarda bolşy ýaly Türkmenistan bu ýyl hem “ýaramazlaryň ýaramazy” diýlip atlandyrylýan iň repressiw ýurtlaryň hataryna girdi.

“Freedom House” guramasynyň soňky ýaýradan hasabatynda 2011-nji ýylda arap ýurtlarynda bolan halk rewolýusiýalarynyň, Sowet Soýuzy dargansoň bolşy ýaly, repressiw ýurtlarda ýaşaýan ilatda optimistik duýgulary döredendigi aýdylýar.

Täze tendensiýalar peýda boldy

“Freedom House” guramasynyň barlaglar boýunça wise-prezidenti Arç Puddingtonyň aýtmagyna görä, 70-nji, 80-nji, 90-njy ýyllarda dünýaniň dürli künjeklerinde ýüze çykan demokratik özgerişliklerden alysda bolan arap ýurtlaryndaky wakalar adamlaryň köne repressiw dolandyryş usullaryny mundan beýläk kabul etmejegini görkezýär.

“Häzir dürli wakalar ýüze çykýar, adamlar köne režimiň sütemkärçilikli dolandyryş ýollaryny kabul etmekden ýüz öwürýärler. Şonuň üçin-de, 2011-nji ýyl adamlarda lapykeçlik däl-de, optimistik duýgularyň peýda bolmagyna getirdi ” diýip, Arç Puddington belledi.

“Freedom House” guramasy şeýle ýyllyk hasabatlary indi 1972-nji ýyldan bäri her ýyl taýýarlap gelýär we onda dünýä ýurtlaryndaky syýasy hukuklaryň hem-de graždan azatlyklarynyň ýagdaýyna “Azat”, “Bölekleýin azat” we “Azat däl” diýen kategoriýalar boýunça baha berilýär.

Bu gezek dünýäniň 195 ýurdundaky hem 14 regionyndaky ýagdaýlara syn berlip taýýarlanan bu hasabatda 87 ýurda “Azat” diýlip baha berlipdir. Hasabata görä, soňky 6 ýylyň dowamynda adam hukuklarynyň berjaý edilişi hem raýatlaryň azatlygy bilen bagly ýagdaý 12 ýurtda gowulaşan bolsa, dünýäniň 26 ýurdunda bu ýagdaý ýaramazlaşypdyr.

Türkmenistan we Özbegistan tapawutlanýar

Hasabatda Merkezi Aziýa regionynda ilatyň azatlygy bilen bagly iň ýaramaz ýagdaý Türkmenistanda hem Özbegistanda diýilýar.

“Freedom House” guramasynyň barlaglar boýunça wise-prezidenti Arç Puddington.
“Freedom House” guramasynyň barlaglar boýunça wise-prezidenti Arç Puddington.
“Freedom House” guramasynyň wekili Arç Puddington Türkmenistana Berdimuhamedowyň ýolbaşçylyk edip başlamagy bilen, başda ýagdaýyň Nyýazowyň döwründäkiden gowulanjakdygyna umyt döräpdi diýýär: “Emma Türkmenistanyň häzirki lideri öz şähsyýet kultuny döretdi. Demokratik gymmatlyklar boýunça Türkmenistanda göze ilýän öňegidişlik bolmady”.

Hasabatda Türkmenistanyň ýakyn goňşusy Özbegistanda hem adam hukuklary we azatlyklary bilen bagly ýagadaýyň Türkmenistandaka meňzeşlikde ýaramazdygyna garamazdan, bu ýurduň repressiw usullardan el çekmäge synanyşýandygy aýdylýar.

“Freedom House” guramasynyň barlaglar boýunça wise-prezidenti Arç Puddingtonyň aýtmagyna görä, 1990-njy ýyllarda Özbegistanda berk režimi ornaşdyran Yslam Karimow, Gazagystanda Nazarbaýewiň edişi ýaly, repressiw syýasatdan daşlaşmaga synanyşýar. Muňa Günbataryň bu ýurt bilen hyzmatdaşlyk etmeginiň zerurlygy hem sebäp bolýar. Şol zerurlyk hem Owganystandaky uruş sebäpli Özbegistanyň oňyn geosyýasy ýerde ýerleşýänliginden gelip çykýar.

Arç Puddington bu barada şeýle diýýär: “Özbegistanyň strategik ýerleşişi üçin ABŞ we beýleki ýurtlar Karimowa geçirimlilik edýärler. Ol ýurduň içinde musulman terroristlerine garşy göreş alyp barýan diýip, din wekillerine basyş görkezýär. Netijede, diniň kadaly ösüşine böwet döredilse, gaýta tersine, munuň dindarlaryň radikallaşmagyna getirmegi mümkin”.

“Freedom House” guramasynyň hasabatynda raýatlaryň hukuklary hem azatlyklary ýaramazlaşan ýurtlaryň hataryna Gazagystan we Azerbaýjan ýaly ýurtlar hem girizilipdir.
Türkmenistanyň Moskwadaky ilçihanasy.
Resmi Türkmenistanyň maglumatyna görä, 12-nji fewralda geçjek prezident saýlawlarynda daşary ýurtlarda 29 sany saýlaw nokady işlär, olar hususan-da, Türkmenistanyň ABŞ-da, Türkiýede, Eýranda, Owganystanda, Pakistanda, Ýewropa ýurtlarynyň ençemesinde, GDA döwletlerinde we käbir arap ýurtlarynda ýerleşýän ilçihanalarda açylar.

Orsýetdäki türkmenler saýlawlara nähili taýýarlyk görýärler? Azatlyk Radiosy Türkmenleriň Orsýetäki bileleşiklerini we jemgyýetçilik guramalaryny öz içine alýan “Rus-Türkmen öýüniň” ýolbaşçylar geňeşiniň baştutany Wasiliý Kriworotenko bilen söhbetdeş boldy.

Azatlyk Radiosy: Wasiliý Georgiýewiç, siz türkmenleriň Orsýetdäki guramalary bilen işleşýärsiňiz. Moskwada we, umuman, Orsýetde näçe türkmen ýaşaýar we olaryň näçesi Türkmenistanyň raýatlary?

Wasiliý Kriworotenko: Biziň maglumatlarymyza görä, Orsýetde türkmen diasporasynyň sany 50-60 müň adamdan ybarat. Olaryň üçden bir bölegi Moskwada ýaşaýar. Olaryňam ýarpysynda türkmen pasportlary bar.

Azatlyk Radiosy: 12-nji fewralda Türkmenistanda prezident saýlawlary geçiriler. Resmi maglumatlara görä, Orsýetdäki türkmenleriň ses bermegi üçin Türkmenistanyň Moskwadaky ilçihanasynda saýlaw nokady açylar. Türkmenler ses berişlige näderejede aktiw gatnaşarlar diýip pikir edýärsiňiz?

Wasiliý Kriworotenko: Orsýetde diňe bir saýlaw bölüminiň, onuň hem diňe Moskwada açylmagy ýeterlik däl. Sebäbi türkmen raýatlarynyň üçden iki bölegi Orsýetiň beýleki ýerlerinde ýaşaýarlar.

Orsýetiň dürli künjeklerinde ýerleşýän Çita, Nowosibirsk ýa-da Krasnoýarsk ýaly şäherlerinde ýaşaýan adamlaryň ses bermek üçin Moskwa gelip biljegini göz öňüne getirmek kyn. Meniň pikirimçe, şeýlelikde Türkmenistanyň raýatlary öz ýurdunyň prezidentini saýlamak hukugyndan mahrum bolýarlar.

Azatlyk Radiosy: Käbir synçylar geçen prezidentlik saýlawlarynda Moskwada geçirilen ses berişlige gatnaşan ses berijileriň uly boleginiň studentler bolanlygyny aýdýarlar. Bu barada sizde nähili maglumat bar?

Wasiliý Kriworotenko: Bu hakykatdanam şeýle. Häzir diňe Moskwanyň özünde türkmen studentleriniň sany döwlet kwotasy boýunça 1 müň 300-e golaý. Ýene 10 müň çemesi adam öz hasabyna okaýar.

Olaryň ählisi konsulhananyň hasabynda durýarlar. Studentler Türkmenistanyň ilçihanasynyň gözegçiliginde bolansoňlar, ses bermäge mejbur bolýarlar, sebabi olar ýurdunda kynçylyklara duçar bolmakdan howatyrlanýarlar.

Azatlyk Radiosy: Türkmen diasporasy Türkmenistanyň hökümeti bilen nähili gatnaşyk alyp barýar?

Wasiliý Kriworotenko: Soňky 10 ýylyň dowamynda “Rus-Turkmen öýüniň” we türkmen diasporasy bilen işleşýän beýleki guramalaryň geçirýän çäreleriniň hiç birisine Türkmenistanyň Orsýetdäki ilçisi gatnaşmandy.

Hususan-da, biziň proýektlerimiziň biri Ikinji Jahan ursunda gazanylan ýeňşe bagyşlanýar. Biz her ýylda urşa gatnaşan döwletleriň her birinde dabaraly ýatlama çärelerini geçirýäris. Soňky ýyllarda biz şeýle çäreleri Ermenistanda, Belarusda we Gazagystanda geçirdik.

2012-nji ýylda biz baýramçylyk çärelerini Türkmenistanda geçirmegi planlaşdyrypdyk. Türkmenistanyň hökümetine bir ýyl mundan ozal ýollan hatymyza ýakyn günlerde resmi jogap geldi. Ilçi öz goluny goýup, Orsýetiň Daşary işler ministrliginiň üsti bilen bize gowşuran resmi hatynda Türkmenistanyň adyndan “bizde mümkinçilik ýok” diýip jogap beripdir.

Ýene-de ýükle

Iň soňky teswirler

New Comments Available
XS
SM
MD
LG