Sepleriň elýeterliligi

Soňky habar

Türkmenistan

Hojaguly Narlyýewiň "Gelin" filminde Maya Aymedowa bilen Hojam Owezgelenow baş rollarda.

21-nji ýanwarda türkmen kino sungatynyň iň görnükli wekillerinden biri, režissýor Hojaguly Narlyýew 75 ýaşady. Onuň ady tas ýarym asyr bäri kino söýüjileriň dilinden düşmän gelýär.


Hojaguly Narlyýew 1937-nji ýylyň 21-nji ýanwarynda öňki Gyzylarbat bilen Gazanjygyň arasyndaky Goç obasynda dünýä inipdi. Ol 1960-njy ýylda Bütinsoýuz Döwlet kinomatografiýa institutynyň operatorçylyk fakultetini tamamlady hem “Türkmenfilm” kinostudiýasynda işe iberildi. Şol döwürdenem ol dürli filmleri surata düşürmek işine başlady.

Operatorlykdan başlanan uly ýol

Hojaguly Narlyýewiň ilkinji uly işi “Şükür bagşy” filimine operatorlyk boldy. Bu film 1963-nji ýylda ekrana çykdy. Belli kino režissýory Bulat Mansurow tarapyndan döredilen bu film ýüzugra uly meşhurlyga eýe boldy.

Owaly bilen, bu filme şol döwürde Bişkek şäherinde geçen Bütinsoýuz
Belli türkmen kino režissýory Hojaguly Narlyýew.
Belli türkmen kino režissýory Hojaguly Narlyýew.
kinofestiwalynda birnäçe baýrak berildi. Yzysüre ol film barada dünýä belli ýazyjy Çingiz Aýtmatow “Gylyjy azala öwren saz” diýen at bilen düýpli makala ýazdy. Şol bir wagtyň özünde, filimi döredenleriň hatarynda onuň operatory Hojaguly Narlyýewiň ady-da dile düşdi.

Soňra ol Ýuriý Trifonowyň romany esasynda surata düşürilen we 1966-njy ýylda ekrana çykan “Teşneligiň gandyrylyşy” filminiň operatory boldy. Filmiň operatorlyk işi üçin H. Narlyýewe Bütinsoýuz kino festiwalynda aýratyn diplom berlidi. Şol filmde hem ol ilkinji gezek aktýor hökmünde surata düşüpdi.

1968-nji ýylda ekrana çykan, belli ýazyjy Andreý Platonowyň powesti esasynda döredilen “Gyrnak” filminiň operatory hem Hojaguly Narlyýew bolupdy. Bu klassyky eserleriň surata düşüriliş işlerine aktiw gatnaşan Hojaguly Narlyýew üçin bu tejribäniň aýratyn döredijilik mekdebi bolandygyny çaklasa bolar .

Režissýorlygyň beren miweleri

Hojaguly Narlyýewiň ilkinji režissýorlyk işi balykçylar durmuşyndan gürrüň beýrän “Gämiçiniň jany bir” diýen çeper filmi bolupdy. 1972-nji ýylda bolsa, ol “Gelin” filmini döretdi. Bu filmiň wakasy örän sada. Adamsy urşa giden ýaş gelniň öz gaýyn atasyna hyzmaty hem adamsyna, ojagyna wepalylygy, onuň beýik enelik arzuwy beýan edlýär. İňňän milli häsiýete eýe bolan, örän az sözli hem çuň mazmunly bu film şol dörän ýylynda yzly-yzyna 4 halkara baýragyna mynasyp bolupdy. Oňa 1973-nji ýylda SSSR-iň Döwlet baýragy berildi. Bu şo döwürdäki iň uly baýraklaryň biridi.

Şwesiýada ýaşayan türkmen ýazyjyzy Akmuhammet Welsapar H.Narlyýewiň bu milli filmleriniň ähmiýetine ýokary baha berip, şeýle diýdi: “Hojaguly Narly ‘Gelin’ hem ‘Pyragy – bagtdan jyda düşen’ filmlerinde Alty Garly bilen Bulat Mansurow ýaly zehinli hem tejribeli režissýorlaryň ýoluny dowam etdi. Hojaguly Narly, aýratynam, ‘Gelin’ filminde özüniň hakyky dörediji adamdygyny, hakyky milli türkmen kinorežissýorydygyny görkezdi”.

Magtymguly Pyragynyň ýaşlyk ýyllaryndan gürrüň berýän “Pyragy – bagtdan jyda” düşen filmi türkmen kino sungatynda ilkinji giň ekranly çeper kartina bolupdy.

Bu gürrüňi edilýän filmlerden daşary, ol türkmen zenanlarynyň durmuşyny hem ruhy dünýäsini açyp görkezýän “Ýok diýmegi başar” we “Aýal ata çykanda” filmlerini-de döretdi. Şol döwürlerde ol belli gyrgyz ýazyjysy Çingiz Aýtmatowyň “Asyrdan-da uzaga çeken gün” romany esasynda “Mankurt” filmini surata düşürdi.

Nojaguly Narlyýewiň tomaşaçylara mälim bolan soňky işlerinden biri bolan “Enäniň sesi” filmini ol 2010-njy ýylda surata düşürdi.

Watanda dörän böwetler

Garaşsyzlyk ýyllarynda köpsanly beýleki döredijilik edaralary bilen birlikde “Türkmenfilm” kinostudiýasy hem ýapyldy, onuň işgärleriniň köpüsi bolsa döredijilikden gyrakladylyp, goldawsyz galdyryldy.

Bu ýagdaý, öz gezeginde, köp döredijilik işgärleriniň ýurdy terk edip, başga ýurtlarda öz bagtlaryny synamaklaryna sebäp boldy. Zehinli kino režissýory Hojaguly Narlyýew hem indi köp ýyllar bäri Orsýetde ýaşaýar.

Hojaguly Narlyýew ýaly tejribeli kino işgärleriniň gaýtadan Türkmenistana gaýdyp baryp, täze milli filmleri döretmeklerine ýol açylar diýip garaşyp bolarmy diýip berlen soraga ýazyjy Akmuhammet Welsapar: “Meniň şoňa ynanasym gelýär. Sebäbi Hojaguly Narly ýaly adamlaryň ykbaly diňe olaryň öz ykbaly däl, ol halkyň ykbaly bilen baglanyşykly, biziň hemämiziň ykbalymyz bilen baglanyşykly. Hojaguly Narly, şonuň ýaly ýurduň öz içinde dilleri lal edilen adamlaryň müňlerçesi döredijilige, halkyň durmuşyna gaýdyp gelmese, Türkmenistan üçin hakyky ruhy janlanyş başlandy diýip bolmaz” diýip, jogap berdi.
"Halkara Gyzyl Haç Komitetiniň resmi maglumatyna görä, HGHK-niň regionda alyp barýan işlerinde ileri tutulýan meselelerinden biri – tussaglykda saklanýan adamlary goramak".

Türkmenistan bilen Halkara Gyzyl Haç Komitetiniň (HGHK) arasynda birek-birege düşünişmek boýunça Memoranduma gol goýuldy. Gol çekilen täze dokument Türkmenistanyň HGHK bilen hyzmatdaşlygyny näderejede ösdürip biler we ýurduň türmelerindäki ýaramaz ýagdaýlar ýaly problemalaryň çözgüdine nähili täsir ýetirip biler?


Bu dokumente 19-njy ýanwarda Halkara Gyzyl Haç Komitetiniň (HGHK) Merkezi Aziýadaky regional wekilhanasynyň ýolbaşçysy Iw Arnoldiniň Aşgabada eden iş saparynyň netijesinde gol çekildi.

Türkmenistanyň resmi maglumatlarynda bu dokumentiň Türkmenistanyň Daşary işler ministliginiň Halkara gatnaşyklar boýunça insitiutynyň HGHK bilen gatnaşyklaryny düzgünleşdirjekdigi we Türkmenistanyň bu edara üçin kadrlary taýýarlamagyna ýardam berjekdigi aýdylýar.

Halkara Gyzyl Haç Komitetiniň resmi maglumatyna görä, HGHK-niň regionda alyp barýan işlerinde ileri tutýan meselelerinden biri – tussaglykda saklanýan adamlary goramak. Meselem, bu gurama Özbegistandaky türmelere baryp görýär, emma oňa Türkmenistandaky türmelere barmak henize çenli rugsat berilmeýär.

Türkmen türmeleri

Garaşsyzlygyň başyndan bäri Türkmenistanyň türmelerinde saklanýan bendileriň sany barada resmi maglumat berilmän gelinýär. Emma ýylda müňlerçe adamyň günä geçişliklerde türmelerden boşadylýanlygy resmi derejede yglan edilýär. Geçmişde günä geçişliklerde her gezek 10 müň töweregi adamyň türmeden goýberilen ýyllary-da bolupdy.

Adam hukuklaryny goraýjylar türkmen türmelerinde aýylganç şertleriň saklanyp galýanlygyny, bendileriň açlyk, keselçilik, hapaçylyk ýaly düzgüne laýyk bolmadyk şertlerde saklanmakdan daşary, dürli kemsitmelere we gynamalara sezewar edilýändiklerini aýdýarlar. Bu barada türmede oturyp çykanlar hem gürrüň berýärler.

Ýakynda Türkmenistanyň türmesinden boşadylan, efirde adynyň tutulmagyny islemedik Türkmenistanyň raýaty ol ýerdäki ýagdaýlar barada şeýle diýdi: “Gaty kösendik, şol taýda kösenip oturan adamlar gaty kän. Olar babatynda göz-görtele bikanunçylyk edýärler”.

Soňky ýyllarda Türkmenistanyň Jenaýat-Prosessual kodeksine käbir üýtgetmeler girizildi. Resmi maglumatlarda türkmen häkimiýetleriniň milli kanunlary kämilleşdirmek boýunça halkara guramalary bilen hyzmatdaşlyk edýänligi-de yglan edilýär.

Synçylar namüçin türmelere goýberilenok?

Adam hukuklaryny goraýjy “Türkmen inisiatiwasy” guramasynyň müdiri Farid Tuhbatulliniň pikirine görä, türkmen hökümetiniň türmelere halkara synçylaryny goýbermezligi türmelerdäki şertleriň gowy däldiginden we türmelerdäki ýagdaýyň halkara kadalaryna laýyk gelmeýänliginden habar berýär.

“Türkmen häkimiýetleri türmelere halkara synçylarynynyň baryp görmegine rugsat bermezligi bilen, türmelerdäki aýylganç ýagdaýlaryň üstüni açmaga taýýar däldiklerini görkezýärler” diýip, Farid Tuhbatullin belledi.

Türkmenistanyň türmelerine baryp görmek niýetini Halkara Gyzyl Haç Komitetinden başga-da, BMG-niň adam hukuklary bounça edaralary we adam hukuklaryny goraýjy “Human Rights Watch” we “Amnesty International” ýaly beýleki guramalar hem yglan edipdiler.

Halkara Gyzyl Haç Komiteti dünýäniň 80-den gowrak ýurdunda iş alyp barýar we bu guramanyň gumanitar işleri jemi 11 müň işgär tarapyndan ýerine ýetirilýär.

Ýene-de ýükle

Iň soňky teswirler

Iň soňky teswirler
XS
SM
MD
LG