Sepleriň elýeterliligi

Soňky habar

Türkmenistan

“Human Rights Watch” guramasynyň direktorynyň orunbasary Kerol Bogert Moskwada, metbugat konferensiýasynda täze hasabat barada gürrüň edýär. Moskwa, 23-nji ýanwar, 2012.

Adam hukuklaryny goraýjy “Human Rights Watch” guramasy 23-nji ýanwarda soňky ýylyň dowamynda dünýäde ynsan hukuklarynyň berjaý edilişiniň ýagdaýyna syn berip, hasabat ýaýratdy. “Dünýä Hasabaty-2012” atly 676 sahypalyk maglumatda 90-dan gowrak ýurtdaky ýagdaýa syn berlip, käbir ýurtlarda özgeriş bolan bolsa, käbirlerinde yza gaýdyşlygyň göze ilenligi bellenilýär.


“Human Rights Watch” guramasy geçen ýylyň esasy pozitiw wakasynyň arap ýurtlaryndaky rewolýusiýalar bolandygyny aýdýar. Guramanyň direktorynyň orunbasary Kerol Bogert arap ýurtlaryndaky syýasy öwrülişikleri ynsan hukuklary ugrundaky özgerişlik diýip atlandyrdy.

Ol: “Adamlar köçä çykmak bilen, bileleşmek, açyk gürlemek, din, saýlaw, öz hökümetlerini saýlamak baradaky azatlyklaryny talap etdiler. Bu ynsan hukuklary ugrundaky hakyky pozitiw ädim boldy” diýip belledi.

Muňa garamazdan, “Human Rights Watch” guramasy arap ýurtlaryndaky ýagdaý bilen baglylykda aladalanma hem bildirýär. Hasabatda bellenişine görä, bu ýurtlarda häkimiýet başyna gelen täze hökümetleriň öz raýatlarynyň hukuklaryny doly berjaý etmegi üçin halkara jemgyýetçiligi ýagdaýa uly üns bilen syn etmeli.

Türkmenistandaky ýagdaýa baha

“Human Rights Watch” guramasynyň wekili Kerol Bogert Merkezi Aziýa regionynda, şol sanda Türkmenistanda geçen ýylda gowulyga tarap özgerişligiň göze ilmänligini belledi.

Kerol Bogertiň bellemegine görä, Türkmenistanda syýasy özgerişlikler bolmady, graždan jemgyýetçiligi açyk hereket edip bilmedi, aýratynam, bu prezidentlik saýlawlaryna taýýarlyk görülýän döwürde has göze ilýär. HRW guramasynyň wekili: “Türkmenistanda oppozisiýa ýok, adamlar çykyş etmek we bileleşmek azatlyklaryndan peýdalanyp bilmeýärler, bar zat döwletiň berk gözegçiliginde saklanýar” diýip belledi.

Guramanyň hasabatynda geçen ýylyň dowamynda prezident G.Berdimuhamedowyň şahsyýet kultunyň güýçlenenligi, ýurtda syýasy partiýalaryň döremegi üçin mümkinçilikleriň berilmänligi, G.Berdimuhamedowyň ýurduň daşyndaky oppozisiýany saýlawlara gatnaşdyrmak barada beren wadasynda tapylmandygy bellenilip geçilýär.

Şeýle-de, bu hasabatda Türkmenistanda adamlaryň raýat azatlyklarynyň, metbugat we maglumat azatlyklarynyň, hereket we din azatlyklarynyň hem çäklendirilýänligi, ýurtda ýapyklygyň saklanýanlygy bellenilýär.

Mundan daşary, “Human Rights Watch” guramasynyň bu soňky hasabatynda Türkmenistanda hökümete degişli bolmadyk garaşsyz guramalaryň iş alyp barmagyna rugsat berilmeýän bir wagtynda, ýurduň raýatlarynyň daşary ýurtlaryň resmileri bilen duşuşmaklaryna-da ýol berilmeýändigi aýdylýar.

Şu wakalaryň hatarynda bu hasabatda 2011-nji ýylyň aprel aýynda Ýewropa Parlamentiniň resmi toparynyň Aşgabada saparynyň öňisyrasynda Türkmenistanda resmi hasaba alynmadyk gazaklaryň medeni jemgyýetiniň başlygy Bisengul Begdesenowyň tussag edilmegi, ýylyň dowamynda “Iýegowanyň şaýatlary” atly dini toparyň agzalaryna garşy basyşlaryň görkezilmegi, sentýabr aýynda Täjigistanda okaýan türkmen studentleriniň Türkmenistandan çykyp bilmänligi ýaly wakalar hem sanalyp geçilýär.

Açyklyga zerurlyk

“Human Rights Watch” guramasynyň direktorynyň orunbasary Kerol Bogertiň bellemegine görä, Türkmenistanda ynsan hukuklary bilen bagly ýagdaýyň gowulanmagy raýatlaryň söz azatlygyna ýol berilmeginden başlanmaly: “Ädilmeli ilkinji ädim söz azatlygyna hormat goýulmagydyr. Söz azatlygy bolmasa, raýatlar öz hökümetlerini açyk tanklyt edip bilmese, adamlaryň başga hukuklarynyň-da berjaý edilmegi örän kyn”.

Türkmenistandaky uly tutumly gurluşyklar sebäpli adamlaryň hususy emläginden mahrum bolmagy bilen bagly mesele, şeýle-de syýasy tussagyklyk, adamlaryň ýitirim edilmegi we türmelerdäki agyr şertler bilen bagly temalar hem HRW guramasynyň bu hasabatynda gozgalypdyr.

Hasabatda aýdylyşyna görä, 2011-nji ýylda BMG-niň gynamalara garşy komitetiniň Türkmenistan boýunça taýýarlan synynda ýurtda gynamalar we tussaglara ýaramaz daralmagy bilen bagly köpsanly wakalar-da anyklanypdyr.
Katrin Fitzpatrik: “Türkmen resmileriniň ÝHHG-niň saýlawlara gözegçilik edýän dürli derejedäki toparlarynyň bardygyna düşünmän, olaryň arasyndaky tapawudy bilmeýän bolmaklary mümkin”.
Türkmenistanyň prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow ýakynda Ministrler Kabinetiniň giňişleýin maslahatynda eden çykyşynda prezidentlik saýlawlaryna dünýäniň dürli ýurtlaryndan we abraýly guramalardan synçylaryň-da çagyrylandygyny aýtdy. Berdimuhamedowyň sözlerine görä, olaryň arasynda BMG-niň, ÝHHG-niň we GDA-nyň wekilleri-de bolar.

Emma Ýewropada Howpsuzlyk we Hyzmatdaşlyk Guramasynyň (ÝHHG) Demokratik institutlar we Adam hukuklary baradaky edarasy Türkmenistandaky saýlawlara gözegçilik edilmegi üçin türkmen tarapyndan özlerine çakylygyň gelmänligini aýdýar. Bu gurama diňe saýlawlaryň guramaçylyk işlerine hemaýat bermek üçin özüniň sanlyja ekspertini ugratjakdygyny mälim etdi.

Eýsem, prezidentiň çykyşy bilen ÝHHG-niň beýanatynyň arasyndaky çaprazlyk nämäni aňladýar? Azatlyk Radiosy şu mesele barada “Eurasianet” websaýtynda giňişleýin makala bilen çykyş eden žurnalist Katrin Fitzpatrik bilen ýörite söhbetdeş boldy.

Azatlyk Radiosy: Katrin, siz öz makalaňyzda türkmen prezideniniň çykyşy bilen ÝHHG-niň beýanatynyň arasyndaky aratapawutlara ünsi çekipsiňiz. Siz bu barada näme diýmek islediňiz?

Katrin Fitzpatrik: Türkmen resmileriniň ÝHHG-niň ugratjak toparlarynyň arasyndaky aratapuwuda düşünmän, şeýle çykyş eden bolmagy mümkin. Belki-de, bu ýörite edilendir. Aslynda, Türkmenistan bular ýaly zada baş goşýan ýeke-täk döwlet däl.

Umuman aýdylanda, ÝHHG-niň saýlawlara gözegçilik ýa-da syn edýän dürli derejedäki toparlary bar. Synçylar topary az sanly ekspertler bolup, olar saýlawlaryň barşyna gözegçilik etmeýär. Synçylar topary diňe saýlawlaryň geçiriliş şertlerine baha berýär. Gözegçi topar bolsa, saýlawlardan ençeme aý öň gelip, ýurtdaky ýagdaýlary içgin öwrenip başlaýar. Topar esasan metbugat azatlygynyň ýagdaýy, partiýalaryň hasaba alynmagy ýaly meseleleri öwrenýär.

Eger saýlawlara gözegçi topar ugradylsa, Orsýetde ýa-da Ukrainada bolşy ýaly, ýüzlerçe adam saýlaw bölümlerine aýlanyp, ol ýerdäki ýagdaýlary içgin öwrenýär. Muny amala aşyrmagy üçin bolsa, topara mümkinçilikler döredilýär.

Çäkli, birnäçe ekspertden ybarat topar barada aýdylanda, ol topara girýänler belli bir hasabat taýýarlamak üçin ýagdaýlara ýüzleý syn edýärler.

Azatlyk Radiosy: Türkmen prezidentiniň çykyşy barada anyk näme aýdyp bilersiňiz?

Katrin Fitzpatrik: Men bu hakda öz makalamda-da ýazdym. Bu meseläniň iki tarapynyň bolmagy mümkin. Birinjiden, türkmen resmileriniň ÝHHG-niň saýlawlara gözegçilik edýän dürli derejedäki toparlarynyň bardygyna düşünmän, olaryň arasyndaky tapawudy bilmeýän bolmaklary mümkin. Aslynda, ÝHHG-niň saýlawlara syn edýän toparlarynyň arasyndaky tapawudy saýgarmak adaty adamlara onçakly bir aňsadam däl.

Ýöne, ikinji tarapadan, meniň pikirimçe, türkmen prezidentiniň bilgişleýin bu missiýalaryň arasyndaky tapawudy nädogry beýan edýän bolmagy mümkin. Belki-de, ÝHHG-niň doly gözegçilik missiýasyny ugratman, çäklije hemaýat toparyny ugradýandygy baradaky maglumatyna onuň çynlakaý bir üns beresem gelýän däldir. Ol şular ýaly propagandanyň üsti bilen, belki, ýurtda hakyky demokratik saýlawlaryň geçirilýändigini görkezjek bolýandyr. Aslynda bolsa, beýle zat ýok.

Ýöne soňky bäş ýylyň dowamynda Türkmenistanda BMG-niň, ÝHHG-niň we başga-da ençeme halkara guramalarynyň başda durmagynda saýlawlaryň geçirilişi bilen bagly köpsanly okuw-türgenleşikleri, seminarlarydyr maslahatlary geçirildi. Bularyň netijesinde häzir türkmen resmileri saýlawlara gözegçilik etjek missiýalaryň arasyndaky tapawudy bilýän bolmaly.

Azatlyk Radiosy: Siziň özüňiz Türkmenistandaky bu saýlawlardan nämelere garaşýarsyňyz?

Katrin Fitzpatrik: Meniň pikirimçe, bular ýaly ýagdaýlarda, adatça bolşy ýaly, gapma-garşylykly metbugat beýanatlary peýda bolar, ýagny, Azerbaýjanda ýa-da Özbegistanda bolşy ýaly. Şol ýurtlara-da gözegçilik toparlary ugradylmandy.

Türkmenistanda geçiriljek saýlawlara GDA-dan wekiller gatnaşar. GDA bolsa, saýlawlara syn etmän, eýsem gözegçilik etjekdigini eýýämden mälim etdi. Saýlawlaryň netijesine GDA-nyň wekilleri ähli zat “gowy geçdi” diýip hasabat ýaýradarlar. Bu ýagdaýlary biz öňem görüpdik.

Ýene-de ýükle

Iň soňky teswirler

Iň soňky teswirler
XS
SM
MD
LG