Sepleriň elýeterliligi

Soňky habar

Türkmenistan

Türkmenistanyň prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow we Türkiýäniň ykdysadyýet ministri Zafer Çaglaýan (sagdan ikinji) Aşgabatda, 2010-njy ýylyň aprel aýy.
Duşenbe güni Türkmenistanyň prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow Türkiýäniň wekilçilikli delegasiýasyna baştutan bolup gelen Türkiýäniň ykdysadyýet ministri Zafer Çaglaýany kabul etdi. Türk delegasiýasy ykdysady hyzmatdaşlyk boýunça türkmen-türk hökümetara komissiýanyň dördünji maslahatyna we türkmen-türk biznes-forumyna gatnaşmak üçin Türkmenistana geldi diýip, türkmen metbugaty habar berdi.

Zafer Çaglaýan we Gurbanguly Berdimuhamedow iki ýurduň arasynda gitdigiçe artyp barýan söwda gatnaşyklarynda ýewro we dollar ýaly walýutalary däl-de, iki ýurduň öz içki milli puluny ulanmak barada hepdäniň duşenbe güni ylalaşyga gol çekdiler diýlip, habar berilýär.

Nämäni aňladýar?

Eýse, bu ylalaşyk nämäni aňladýar we oňa nähili zerurlyk bar? Bu soraga Moskwadaky GDA intitutynyň uly ylmy işgäri, Merkezi Aziýa ýurtlary boýunça ekspert Andreý Grozin şeýle jogap berdi:

—Dünýä bazarynda häzir adamzadyň başdan geçirýän maliýe krizisi liderleri başga-başga mehanizmleri gözlemäge mejbur edýär. Türkmenistan bilen Türkiýäniň arasynda gelnen bu ylalaşyk täzelik ýa rewolýusiýa däl. Hasaplaşygyň täze mehanizmi barada Günorta-Gündogar Aziýada-da, Orta Gündogarda-da, Latyn Amerikasynda-da köpden bäri gürrüňler bar. Berdimuhamedowy dünýäniň maliýe, makro-ykdysady problemalary däl-de, has ýakynyndaky, gaz söwdasyndan inflýasiýa uçramajak girdejiler, başga-da köp meseleler, şol sanda býujetiň barha artyp barýan boşluklaryny doldurmak gyzyklandyrýan bolsa gerek.

“Today’s Zaman” gazeti Zafer Çaglaýanyň “Täze gol çekilen ylalaşyk ikitaraplaýyn söwda gatnaşyklaryny gaty ýokary derejelere ýetirer, söwdany içerki walýutada alyp barmagy premýer-ministr Rejep Taýýip Erdogan talap etdi. Täze ylalaşyk söwda ýaranlarynyň arasyndaky gatnaşyklaryň gowulanmagyna getirer” diýen sözlerini ýazýar.

Ylalaşygyň haçandan we nähili tertipde güýje girjekdigi barada maglumat ýok. Emma Türkiýäniň Gazy uniwersitetiniň Halkara gatnaşaklar bölüminiň professory Mehmet Seýfetdin Erolyň sözlerine görä, eger ol güýje girse, Türkmenistanda iş alyp barýan hususy türk kompaniýalaryna, esasan-da, Türkiýäniň regiondaky uzak möhletli syýasy bähbitlerine oňyn täsir eder:

—Eger bu ylalaşyk iş ýüzünde amala aşyrylsa, Türkiýe bilen regionda ýerleşýän türki dilli respublikalaryň arasynda milli walýuta arkaly ýola salynjak ykdysady gatnaşyklar soňky tapgyrda olaryň arasynda syýasy gatnaşyklaryň-da güýçlenip biljekdigini aňladýar.

Çözülmedik meseleler

Orsýetli ekspert Andreý Groziniň pikiriçe, bu ylalaşyk barasynda häzir bir zat aýtmak gaty kyn. Munuňam üstesine Aşgabat bilen Ankaranyň gatnaşyklarynda birgiden çözülmedik meseleler bar. Bu ýerde, käbir maglumatlara görä, milliard dollar, belki ondan-da agdyk pul hasaplaşygy barada gürrüň gidýär. Şol hem milli walýutada hasaplaşyk meselesine päsgelçilik döredip biler. Onsoňam başga walýutada hasaplaşygyň uzak wagt, çykdajy talap edýän mehanizmi bar.

—Orsýet bilen Hytaýyň arasynda milli pulda hasaplaşyk soňky aýlar aktiwleşýär. Bu işe taýýarlyk birnäçe ýyl bäri dowam edip gelýärdi. Üstesine-de, dünýä maliýe krizisi bu işe itergi berdi. Türkmenistan bilen Türkiýäniň arasynda gelnen täze ylalaşyk barasynda aýdylanda, dünýäniň häzirki çuňňur maliýe krizisi şertlerinde milli pullaryň ýene birnäçe aýdan nähili boljagyny hiç bir ykdysatçy aýdyp bilmese gerek. Her zat bolmagy mümkin—diýip, ekspert Andreý Grozin aýtdy.

Türk kompaniýalarynyň iş alyp barýan Merkezi Aziýa ýurtlarynyň sanawynda Türkmenistanyň birinji orunda durandygyny “Today’s Zaman” zaman gazeti ýazýar.

Soňky döwürde algy-bergi dawasy boýunça ençeme türk kompaniýasy halkara arbitraž sudlaryna ýüzlendi. Türk ekspertiniň aýtmagyna görä, Çaglaýanyň Türkmenistana edýän bu sapary ykdysady bähbitler bilen bir hatarda şol firmalaryň dawasy sebäpli arada dörän oňşuksyzlygy köşeşdirmegi-de göz öňünde tutýar.

Türkiýäniň Ykdysadyýet ministrliginiň ýaýradan maglumatyna görä, Aşgabatda gol çekişlik dabarasynyň dowamynda eden çykyşynda türk ministri Zafer Çaglaýan şeýle diýipdir:

—Iş bar ýerinde problema hem bar. Emma bu problemalaryň çözgüdi babatda uly işleri etdik. Türk işewürlerine berýän goldawyňyz üçin minnetdarlyk bildirýäris. Energiýa, oba hojalygy, bilim, saglyk, medeniýet, standartizasiýa we turizm ýaly pudaklar boýunça hyzmatdaşlyk babatda pikir alyşdyk. Türkmen işewürlerini hem Türkiýä maýa goýmaga çagyrýarys.

Çaglaýan gepleşikleriň netijesinde alnan kararlaryň gysga wagtyň içinde durmuşa geçiriljegine ynam bildirip, ykdysady hyzmatdaşlyk boýunça türkmen-türk hökümetara komissiýasynyň nobatdaky maslahaty üçin türkmen resmilerini Antalýa çagyrdy.
4 kilometre uzap gidýän asma ýoly 1,270 metr beýiklikdäki syn ediş meýdançasyna barýar.
Geçen ýylyň tomus paslynyň ahyrynda Aşgabatdaky asma ýolunyň işi togtady. Eýýäm 4 aýdan gowrak wagt bäri Köpetdagyň gerşine barýan bu asma ýoly işlemeýär. Onuň sebäbi näme diýlen soraga asma ýolunyň adynyň agzalmazlygyny soran işgäri şeýle jogap berdi:

—Howpsuzlyk üçin wagtal-wagtal tanaply ýoluň şaý-seplerini çalşyp durmaly. Şaý-sepler Fransiýadan getirilmeli. Ýöne bize gerek zatlar entek getirilenok.

20 ýarym million dollara durýan we “Türkmenbaşynyň asma ýoly” diýlip atlandyrylýan bu desga 2006-njy ýylda Fransiýanyň “Buig” kompaniýasy tarapyndan gurlup ulanylmaga berlipdi.

4 kilometre uzap gidýän asma ýoly 1,270 metr beýiklikdäki syn ediş meýdançasyna barýar. Köpetdagyň gerşindäki bu meýdançada şähere syn etmek üçin bäş sany dürbi goýlan. Bu meýdançada 100 adamlyk restoran bilen 80 adamlyk kafe-bar hem guruldy.

Emma 20 million dollar töweregi serişde bilen gurlan asma ýoly we oňa degişli beýleki dynç alyş amatlyklaryndan häzirlikçe paýtagt Aşgabadyň ýaşaýjylarynyň we onuň myhmanlarynyň doly peýdalanýanlygyny aýtmak kyn.

—Iki oglum bilen asma ýoluna gezelenje geldim, emma bärde güýmener ýaly zat galmandyr, ýaňy-ýakynam telewideniýede bu ýol barada bir-iki sany wasp ediji reportažlar görkezilipdi, indi bärik gelip görseň ol işlänok—diýip, Aşgabadyň ýaşaýjysy 37 ýaşly Allamyrat Azatlyk Radiosyna gürrüň berdi.

Allamyradyň aýtmagyna görä, bu desganyň işlemeýändigi barada maglumatyň, bildirişleriň bolmazlygy bu ýere gezelenç niýeti bilen gelýän adamlaryň lapyny hasam keç edýär, sebäbi olar ep-esli ýoly aşyp gelenlerinden soň onuň işlemeýändigine göz ýetirýärler:

—Asma ýoluna barýançaň ýol ugrunda onuň işlemeýändigi barada ýekeje-de bildiriş ýok. Uly ýoldan ep-esli ýokaryk galyp soň yzyňa dolanmaly bolýarsyň. Asla, asma ýoluna barýan ýol salgylary-da ýok.

Suratlar: "Türkmenbaşynyň asma ýolunda", ýanwar, 2012.

2006-nji ýylda ulanyşa girizilen bu asma ýoly gysga wagtyň içinde aşgabatlylaryň iň gowy görýän dynç alyş ýerleriniň birine öwrülipdi. Şol ýere her gün, esasanam hepde ahyrlarynda ýüzlerçe maşgalalar gezelenje barýardylar. Esasan hem ýaz, tomus pasyllary bu ýeriň adamy köp bolýardy. Tikenli simleriň aňyrsynda ellenmän galan tebigy gözellikden lezzet almaga gelýän paýtagtyň myhmanlary hem az däldi. Dagyň gerşine barýan kabinalarda oturan çagalary aşakda otlap ýören keýikler heýjana getirýärdi.

Dag gerşinden eliň aýasynda ýaly görünýän Aşgabadyň panoramalaýyn görnüşi hiç kimi biparh goýmaýardy. Ilkibaşda asma ýoly arkaly dagyň gerşindäki syn ediş meýdançasyna barmak üçin 20 teňňe tölemelidi. Häzir adam başyna 2 manat tölemeli.

Bu desganyň gaýtadan haçan işläp başlajakdygy barada häzirlikçe maglumat ýok. Asma ýolunyň işgärlerinden biriniň Azatlyk Radiosyna beren maglumatyndan çen tutulsa, ol çalt ýola goýuljaga-da meňzemeýär:

—Fransiýadan gelmeli şaý-sepler getirilip dakylýança kän wagt gerek. Ilki daşary ýurt firmalary bilen kontraktlar baglaşylmaly. Şol kontraktlar bolsa 4-5 sany döwlet edarasynyň gözegçiliginden geçmeli. Belki-de käbir ministrlikleriň rugsady alynmaly. Biržadan, gümrükden geçirilmeli. Edil häzirki wagtda şol matariallar getirilmeli diýlen karara gelnendigi barada hem maglumat ýok. Garaz, şol matariallar getirilmeli ediläýen ýagdaýynda hem ol bize gowuşýança ep-esli wagt geçer.

2006-nji ýylda gurlan bu asma ýolunyň 4 aýdan bäri işlemeýän we haçan işläp başlajakdygy hem belli bolmadyk häzirki pursatynda, Türkmenistanda öňküsinden iki esse uly ikinji asma ýolunyň gurulmagy barada iş alnyp barylýar.

Türkmenistan.Ru internet gazetiniň şu ýylyň 23-nji ýanwarynda çap eden maglumatyna görä, 9 kilometrlik täze we ikinji asma ýoly “Türkmenistan” teleýaymlar merkeziniň täze binasy bilen Köpetdagyň aralygynda gurlar. Göwrümi boýunça has kiçi asma ýoly işlemän ýatyrka, hökümetiň şonuň ýaly has uly proýekte girişmegi halk arasynda dürli soraglary döredýär.

Ýene-de ýükle

Iň soňky teswirler

New Comments Available
XS
SM
MD
LG