Sepleriň elýeterliligi

Soňky habar

Türkmenistan

Belarus Respublikasynyň Merkezi saýlaw komissiýasynyň sekretary Nikolaý Lozowik
12-nji fewralda Türkmenistanyň prezidentlik saýlawlarynyň azat we adalatly geçirilmegine Belarusyň synçylary syn ederler. Belarus Respublikasynyň synçylar toparyna Merkezi saýlaw komissiýasynyň we parlamentiň resmilerinden jemi üç adam girýär. Olaryň biri, Belarus Respublikasynyň Merkezi saýlaw komissiýasynyň sekretary Nikolaý Lozowik Belarus synçylarynyň Türkmenistanda alyp barjak işleri barada Azatlyk Radiosyna gürrüň berdi. Söhbetdeşligi Azatlyk Radiosynyň Moskwadaky habarçysy Gözel Hudaýberdiýewa geçirdi.

Azatlyk Radiosy: Belarus synçylarynyň Türkmenistanyň saýlawlaryna syn etmek işi nähili esasda amala aşyrylar? Siz gözegçiligi ýurduňyzyň islegi boýunça amala aşyrmakçymy ýa-da türkmen tarapynyň çakylygy boýunça?

Nikolaý Lozowik: Bu ýerde iş saýlawlary geçirýän ýurduň adaty düzgünlere laýyklykda eden çakylygy esasynda alnyp barylýar. GDA-nyň ähli ýurtlaryndaky saýlawlara, adatça, GDA-nyň Ýerine ýetiriji komitetiniň gözegçiler missiýasy syn edýär. Hut şeýle düzgünler Türkmenistandaky saýlawlarda hem berjaý ediler.

Häzir Türkmenistanda GDA-nyň Ýerine ýetiriji komitetiniň uzak möhletleýin iş alyp barýan synçylary işleýärler. Olar ýurduň kanunlaryny öwrenýärler, saýlawlardan öňki çäreleriň gidişine syn edýärler. Missiýanyň esasy bölegini emele getirýän gysga möhletli synçylar bolsa Türkmenistana saýlaw güni bararlar. Şol sanda Belarusyň wekilleri-de. Biz GDA-nyň Ýerine ýetiriji komiteti tarapyndan çagyryldyk.

Azatlyk Radiosy: Onda Siz Türkmenistandaky saýlawlara GDA-nyň gözegçiler missiýasynyň akkreditasiýa edilen 62 adamdan ybarat toparyna girýärsiňiz, şeýlemi?

Nikolaý Lozowik: Bizem bu sana girýändiris diýip pikir edýärin. Sebäbi biz akkreditasiýa üçin dokumentlerimizi bireýýäm tabşyrypdyk.

Azatlyk Radiosy: Missiýanyň düzüminde uzak möhletli we gysga möhletli synçylaryň boljagyny aýtdyňyz. Olaryň arasynda nähili tapawut bar?

Nikolaý Lozowik: Olaryň ählisiniň statusy bir bolar, ýagny halkara synçylarynyň statusy. Olaryň arasyndaky tapawut barada aýdylanda, uzak möhletleýin gözegçilik bilermenleriň uly bolmadyk topary tarapyndan amala aşyrylýar. Olar saýlawlary geçirýän ýurda ses berişlikden öň baryp, birinji günden başlap, saýlaw kampaniýasynda ses berişligiň ahyrky netijelerine çenli yzygiderli syn edýärler. Käbir ýurtlarda şeýle synçylar saýlawlardan birki aý öň barýarlar. Gysga möhletli gözegçiler bolsa köplenç saýlaw güni barýarlar. Meselem, biz anna güni bararys, şeýlelikde şenbe güni Merkezi saýlaw komissiýasynyň we uçastoklardaky komissiýalaryň işi bilen tanyşmaga, şeýle-de ýurduň kanunlaryny has jikme-jik öwrenmäge wagtymyz bolar.

Azatlyk Radiosy: Gözegçileriň öňünde nähili maksat goýulýar?

Nikolaý Lozowik: Biziň esasy maksadymyz saýlaw uçastoklarynyň özünde bolup, saýlawlaryň gidişine we ses sanalyşyna syn etmekden ybarat. Biz toplan maglumatlarymyzy birleşdireris we GDA-nyň missiýasynyň düzümine girýän milli koordinatorlaryň maslahatynda umumylaşdyryp, bütewi bir netije çykararys. Biz muňa ýurtda geçirilen saýlawlar boýunça jemleýji beýannama diýýäris.

Azatlyk Radiosy: Belarus synçylarynyň resmi topary Türkmenistanda näme etmekçi?

Nikolaý Lozowik: Belarus tarapyndan Türkmenistana üç resmi wekil barar, Merkezi Saýlaw komissiýasyndan men we komissiýanyň agzasy Şýurok Iwan Antonowiç, parlamentden Ýurgelewiç Galina Nikolaýýewna. Biziň esasy maksadymyz ähli saýlaw düzgünleriniň berjaý edilişine syn etmek, saýlaw uçastoklaryna baryp görmek we saýlaw kanunlarynyň iş ýüzünde berjaý edilişine syn etmek. Iň soňunda biz öz pikirlerimizi saýlawlaryň geçirilişi boýunça GDA-nyň missiýasynyň jemleýji beýannamasynda mälim ederis.
Çalşyrylýan ýa eýýäm çalşyrylan ýaşyl matanyň ýüzüne “2012-nji ýylyň 12-nji fewraly Türkmenistanyň prezidentiniň saýlawlar günidir!” diýlip ýazylyp, ähli halk görer ýaly köçeleriň ugrunda asylyp goýlupdy.
Häzir Türkmenistanda dowam edýän saýlawlar kampaniýasy bilen bagly Aşgabadyň köçelerinde asylyp goýlan çagyryş-şygarlaryň biri soňky döwürde gyssagly çalşyrylyp başlandy. Çalşyrylýan ýa eýýäm çalşyrylan ýaşyl matanyň ýüzüne “2012-nji ýylyň 12-nji fewraly Türkmenistanyň prezidentiniň saýlawlar günidir!” diýlip ýazylyp, ähli halk görer ýaly köçeleriň ugrunda asylyp goýlupdy.

Häzir öňkiniň ornunda onuň düzedilen “2012-nji ýylyň 12-nji fewraly Türkmenistanyň prezidentiniň saýlawlar günüdir!” diýen görnüşi peýda boldy. Bu çalşyrma işi orfografik ýalňyşlyk goýberilip, ikinji bogunda dodaklandyryp ýazmak kadasy bozulyp ýazylan şygaryň suraty Azatlyk Radiosynyň Türkmen gullugynyň saýtynda 29-njy ýanwarda çap edilenden soň başlandy.

Häzir öňkiniň ornunda onuň düzedilen “2012-nji ýylyň 12-nji fewraly Türkmenistanyň prezidentiniň saýlawlar günüdir!” diýen görnüşi peýda boldy.
Häzir öňkiniň ornunda onuň düzedilen “2012-nji ýylyň 12-nji fewraly Türkmenistanyň prezidentiniň saýlawlar günüdir!” diýen görnüşi peýda boldy.


Häzir döwlet derejesinde dowam edýän möhüm syýasy çärä - saýlawlar kampaniýasyna bagyşlanan şygarda şol säwligiň haýsy edara ýa kimler tarapyndan goýberilendigi barasynda anyk maglumat ýok. Emma bu ýokary derejede goýberilen ilkinji grammatiki ýalňyşlyk ýa säwlik däl.

Türkmenistanyň köpçülikleýin habar serişdeleriniň düzýän sözlemlerem özüniň aşa uzynlygy, köp sözlüligi, pikiriň pytraňňylygy bilen tapawutlanýar. Mysal üçin, prezidentiň gatnaşan çäreleri ýa regionlara sapary baradaky teswirlemelerde käbir sözlemler 60-70 sözden ybarat. Synçylar, şeýle sözlemleri ahyryna çenli okaýançaň, başynyň ýatdan çykýandygyny belleýärler. Täze bir mysal: Türkmenistanyň prezidenti G.Berdimuhamedowyň Daşoguz welaýatyna iş sapary barada TDH gullugynyň 1-nji fewraldaky teswirlemesinde 18-nji abzasdaky sözlem 94 sözden ybarat. Ine, ol jümle:

“Выразив огромную признательность Президенту Гурбангулы Бердымухамедову за деятельное внимание к труженикам села, создание необходимых условий и регулярное повышение заработной платы, а также за недавно принятый «Семейный кодекс», за выдаваемые денежные пособия матери на ребенка, предоставляемый отпуск по уходу за ребенком до трехлетнего возраста, льготы молодоженам для приобретения первоочередных вещей для дома, и в целом за заботу о создании благоприятных условий для работающих в различных отраслях народного хозяйства женщин, вносящих своим самоотверженным трудом достойный вклад в достижение высоких рубежей эпохи великих преобразований, работницы высказали свое намерение отдать на предстоящих выборах свои голоса за кандидатуру лидера нации”.

Ýeri gelende bellesek, şol teswirlemäniň türkmençesi häzir ýok, adatça, ol birki günden soň peýda bolýar. Türkmenistanyň prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedowyň çykyşlarynda-da şeýle uzyn sözlemlere duş gelmek mümkin. Berdimuhamedowyň geçen ýylyň 25-nji oktýabryndaky çykyşyndan bir bölek:

“Ata-babalarymyzyň adamkärçilik we ynsanperwerlik, ýagşylyk etmek ýörelgelerini goldanyp, adam hukuklaryny hem-de azatlyklaryny goramakda umumylykda ykrar edilen halkara kadalaryna eýerýändigimize esaslanyp hem-de adamlaryň raýatlygy erkin saýlap almak hukugyny nazara almak bilen, dürli sebäplere görä, ykbalyň emri bilen raýatlygy ýitiren we raýatlygy bolmadyk bir müň ýedi ýüzden gowrak adamy Türkmenistanyň, ine, raýatyny kabul etmek hakyndaky permana hem gol çekýärin”.

Türkmenistanyň döwlet baştutanlarynyň çykyşlarynda sözlemde sözlem agzalarynyň ylalaşygy, orny, ýöňkeme, düşüm, san goşulmalary bilen bagly düzgünler hemişe saklanyp durmaýar. Berdimuhamedowyň geçen ýylyň 15-nji dekabrynda “Galkynyş” hereketiniň ahyrky ýygnagynda eden çykyşyndan bir mysal:

"Türkmenistanyň prezidentiň ýokary wezipesine meni hödürlän we meniň bu saýlawlara gatnaşmagymy teklip eden partiýa we jemgyýetçilik guramalaryň ählisine men tüýs ýürekden minnetdarlyk bildirýärin".

Gürrüňi edilýän säwliklere S.Nyýazowyň “Üç apat” goşgusynda-da duş gelmek bolýar:

“Döwlet galkyp, daş ýaranda bagtyňyz,
Süleýman deý ýel çekende tagtyňyz,
Berkarar çagtyňyz bolup habardar,
Aly kändir, haýyn kändir,
(A:ly görnüşinde okalmaly)
Ýoly kändir haýy:nyň, (Bolmalysy – haýynyň)
Çar tarapdan rysgal-döwlet gelýändir,
Hem-de çar tarapda howp-hatar bar.
Bu bir agyp-dönüp duran dünýedir,
Gerdiş-gerdany kän çarhy-pelegiň.


Türkmenistanda türkmen diline Garaşsyzlykdan öň, 1991-nji ýylyň maý aýynda döwlet dili statusy berildi. Ondan bäri 21 ýyl töweregi wagt geçdi. Döwlet baştutanynyň çykyşlarynda, habar serişdeleriniň çap edýän materiallarynda, görkezme agitasiýasynda şeýle ýalňyşlaryňdyr säwlikleriň gaýtalanyp durmagynyň sebäbi nämede? Bu hadysanyň öňüni nädip almaly? Bu barada ýazyjy Amanmyrat Bugaýew şeýle diýýär:

—Söze, umuman, türkmen diline gadyr-gymmat goýýan ýazyjylar, žurnalistler, dil bilimine saldamly goşant goşan adamlaryň köpüsi işden gyrakladyldy, olaryň yzyndan gelýän nesil şol alymlaryň mekdebe öwrülen däplerini dowam etdirip bilmeýärler. Diliň bar bolan problemalaryny öwrenmeli, bar bolan kemçilikleri ýaşyrmaly däl-de, eýsem şol kemçilikleri aradan aýyrmak üçin birgiden ylmy barlaglar geçirilmeli, praktiki işler edilmeli.

Etraplaryň ýaşaýjylarynyň aýtmaklaryna görä, paýtagtyň töweregindäki etraplarda hem beýleki welaýatlarda orfografik ýalňyşly şygar köçeleriň ugrunda, adamlaryň köplük bolup üýşýän ýerlerinde häzirem asylgy dur.

Ýene-de ýükle

Iň soňky teswirler

Iň soňky teswirler
XS
SM
MD
LG