Sepleriň elýeterliligi

Soňky habar

Türkmenistan

Protestler bolarmy?

Gyrgyzystandaky protestlerden bir bölek
Ýakynda “The Economist” websahypasy “2014-nji ýylda sosial durnuksyzlyk: protestler baradaky çaklamalar” atly sanawyny çap etdi. Bu sanawda 2014-nji ýylda sosial durnuksyzlygyň bolaýmagy mümkin 150 ýurda baha berilýär.
Türkmenistan bu sanawda 2014-nji ýylda protestleriň bolaýmagy mümkin ýokary töwekgellikli ýurtlaryň hatarynda ýerleşdirilipdir.
Eýse, 2014-nji ýylda Türkmenistanda protestleriň bolmagy mümkinmi?
Azatlyk Radiosy bu sorag bilen gyzyklanyp, ÝB-niň Merkezi Aziýa, şol sanda Türkmenistan bilen bagly strategiýasy barada düýbi Brýusselde ýerleşýän Ýewropa Bileleşiginiň Merkezi Aziýa Monitoring programmasynyň (EUCAM), şeýle hem düýbi Ispaniýada ýerleşýän “Fride” analiz merkeziniň eksperti Ýos Bunstra bilen söhbetdeş boldy.
Azatlyk Radiosy: Jenap Bunstra, “The Economist” websahypasynda 2014-nji ýylda protestleriň bolaýmagy mümkin ýurtlaryň sanawy çap edildi. Bu sanawda Türkmenistan ýokary töwekgellikli ýurtlaryň hatarynda ýerleşdirilipdir. Siziň pikiriňizçe, 2014-nji ýylda Türkmenistanda protestleriň bolmagy mümkinmi?
Ý. Bunstra: Meniň pikirimçe, Türkmenistanda sosial durnuksyzlygyň bolmagy üçin hemişe degerli sebäpler bar. Sebäbi Türkmenistan güýçli awtoritar döwlet. Meniň pikirimçe, sosial durnuksyzlygyň haçan döräp biljekdigini öňünden çaklamak kyn.

Hususan-da, 2013-nji ýylyň noýabr-dekabr aýlarynda Ukrainada bolan wakalardan soň, muny çaklamak kyn. Sebäbi hiç kim Ukrainada şeýle protestleriň boljagyna garaşmaýardy. Şeýle wakanyň Türkmenistanda haçan boljagyny öňünden çaklamak has-da kyn.
Meniň görşümçe, “The Economist” websahypasy ykdysadyýetden, ykdysady problemalardan, şonuň bilen birlikde demokratiýanyň ýetmezçiliginden we hökümetdäki korrupsiýa ýaly şuňa meňzeş zatlardan örän lapykeç bolan we gaharalanan adamlaryň arasynda güýçli arabaglanyşyk goýupdyr.

Türkmenistan barada aýdanymyzda, ýurtda demokratiýa ýiti ýetmezçilik edýär we ol örän awtoritar döwlet. Şeýle-de ýurtda korrupsiýa güýçli. Bu hem türkmen halkynyň närazy bolmagy bolmagy üçin ýeterlik sebäplerdir. Türkmenistanda diňe ykdysadyýet uly problema däl. Sebäbi Türkmenistana gaz eksportyndan uly girdeji girýär. Şonuň üçin Türkmenistanda 2014-nji ýylda protestleriň bolmak ähtimallygyny öňünden çaklamak örän kyn.

Ýos Bunstra
Ýos Bunstra
Azatlyk Radiosy: Käbir ekspertler Türkmenistanda protestleriň bolmagyna garaşmak gaty kyn diýýärler. Ýaňy siz hem muny aýtdyňyz. Türkmenistanda protestleriň bolmagyna garaşmak näme üçin gaty kyn? Muny has anygrak gürrüň beräýseňiz?
Ý. Bunstra: Munuň esasy sebäbi biz Türkmenistan barada gaty az zat bilýaris. Ol örän ýapyk we [daşky dünýäden] üzňeleşdirilen ýurt. Türkmenistanda daşary ýurda syýahat edip bilýän adam o diýen köp däl. Şeýle-de Türkmenistanda maglumat berip biljek erkin raýat jemgyýetçilik guramalary ýok.

Şeýlelikde Türkmenistanda nämeleriň bolup geçýändigi barada bizde o diýen maglumat ýok. Bu hem [agzalan ýagdaýy döredýän] iň esasy sebäpdir.
Ikinji sebäp hem Türkmenistanda orta gatlakdaky ilatyň ýetmezçilik etmegi. Ýurtda güýçli protestleriň geçirilmegi üçin orta gatlakdaky ilatyň köp bolmagy zerur. Türkmenistanyň ilatynyň köpüsi bolsa garyp gatlaga degişli. Emma ilatyň ujypsyzja bölegi, ýagny elita gatlagy bolsa aşa baý.

Ýokary bilimli we daşary ýurtlara syýahat edip, dünýäde we ýurtda nämäniň bolup geçýändiginden habarly ýaş nesliň we orta gatlagyň ýoklugy ýurtda protestleriň geçirilmegine çäklendirme döredýär. Ýöne her niçigem bolsa, bu ähtimallygy düýbünden aradan aýryp bolmaz.
Azatlyk Radiosy: Türkmenistanda protest geçirilse, bu nähili görnüşde amala aşyrylar?
Ý. Bunstra: Meniň pikirimçe, Türkmenistan örän awtoritar döwlet bolany üçin, eger-de ýurta protestler bolsa, dolandyryjylar we howpsuzlyk güýçleri örän ýowuz hereket ederler. Meniň pikirimçe, Türkmenistanda köpçülikleýin durnuksyzlyk bolsa, bu ýagdaý ýowuzlyklaryň döremegine sebäp bolup biler.
Şeýle protestler diňe Türkmenistanda däl, hatda Özbegistanda, Täjigistanda, Gazagystanda hem döräp biler. Bu ýurtlarda protestler geçirilse-de, bu demokratiýanyň ýetmezçiligi we korrupsiýa meseleleri sebäpli bolup biler we dolandyryjylar protestçilere garşy basyş edip, ýowuz hereketleri ulanarlar.
Meniň pikirimçe, Türkmenistanda protestleriň bolmak mümkinçiligini öňünden çaklamak örän kyn. Ýöne muňa garamazdan, ertir ýa ýene bäş ýyldan, ýa-da 20 ýyldan sosial durnuksyzlyk bolar. Sebäbi türkmen halky hem dowam edýän ýokary derejedäki korrupsiýany, demokratiýanyň we kanunçylygyň ýetmezçiligini hemişelik kabul etmez.
Şeýlelikde, belli bir pursatda bir zatlar bolup geçer. Şol gün gelende-de, häkimiýetdäkileriň protestlere görä uýgunlaşyp-uýgunlaşmajakdygyny ýa-da ýowuzlyklaryň bolup-bolmajakdygyny göreris. Men häkimiýetdäkiler ýagdaýa uýgunlaşyp, [ýowuzlyklaryň öňünden gaçyp], zerur reformalary geçirerler diýip umyt edýärin.
Türkmenistanyň Demokratiýa we adam hukuklary boýunça institutyndaky maslahat, Aşgabat.
Türkmenistanyň Demokratiýa we adam hukuklary boýunça milli institutynyň ýolbaşçysy çalşyryldy. Resmi maglumatlara görä, G.Berdimuhamedow prezidentiň ýanyndaky bu edara Amandurdy Arabowy belläp, Ýazdursun Gurbannazarowany işden boşadypdyr.

Bu wezipe çalşygy Demokratiýa we adam hukuklary boýunça institutyň öz wezipelerini berjaý edişine nähili täsir ýetirer?

Azatlyk Radiosy Merkezi Aziýa boýunça analitik, Orsýetiň Bütindünýä taryhy institutynyň Merkezi Aziýa, Kawkaz we Balkanlar boýunça bölüminiň müdiri Artýom Ulunýan bilen söhbetdeş boldy.

Azatlyk Radiosy: Siziň pikiriňizçe, prezidentiň ýanyndaky Demokratiýa we adam hukuklary boýunça edaranyň ýolbaşçysynyň çalyşmagy syýasy-jemgyýetçilik prosesler nukdaýnazaryndan nämäni aňladyp biler?

Artýom Ulunýan: Bu ädimler Türkmenistanyň ýolbaşçylarynyň halkara sahnasynda öz abraýyny gowulandyrmak isleýänliginden habar berýär. Häzirki wagtda dünýäde Merkezi Aziýa dartgynlylyk taýdan iň uly howp astyndaky regionlaryň biri hökmünde garalýandygyny unutmaly däl.

Şeýle-de bu çärä ýurtda geçen ýylyň dowamynda bolan syýasy öwrülişikleriň düzüminde garamak hem mümkin. Türkmenistanyň parlamenti indi iki sany syýasy partiýanyň wekillerinden ybarat. Şeýlelikde türkmen režimi demokratik gymmatlyklara eýerýändigini görkezmäge borçly edarada amala aşyran üýtgeşikligi bilen özüniň käbir zabun taraplaryny gowşatmaga çalyşýandygyny görkezmekçi bolýandyr diýip hasap edýärin.

Azatlyk Radiosy: Iş ýüzünde üýtgeşiklikler bolar diýip pikir edýärsiňizmi?

Artýom Ulunýan: Çynlakaý aýdylanda, üýtgeşikliklere garaşmaly däl diýip pikir edýärin, sebäbi özgerişiň bolmagy üçin Türkmenistanda we tutuş Merkezi Aziýada syýasy-jemgýyetçilik hem ykdysadyýet taýdan çynlakaý reformalar geçirilmeli.

Iň agyr mesele-de bar bolan hojalyk we gumanitar problemalary çözmek ugrunda iş alyp barmaga ukyply kadrlar potensialy bolmaly. Şonuň üçin men Türkmenistanda bolup geçýän zatlary signal ýa-da imitasiýa hökmünde kabul edýärin.

Azatlyk Radiosy: Siz kadrlar problemasyny agzadyňyz. Siziň pikiriňizçe, bu häkimiýet başyndaky adamlaryň ukybyndaky kemçilikler bilen baglymy ýa-da sistemadaky problemalar bilen?

Artýom Ulunýan: Bu sistemanyň kemçiligi. Kadrlaryň gysyp çykarylmagy, kadrlaryň taýýarlanyş sistemasynyň gowşamagy, kadrlaryň garramagy häzirki ýagdaýa getirdi. Syýasy töwekgelçilikler ýaş we başarnykly kadrlaryň sistema ornaşmagyna päsgel berdi. Häkimiýetler bolsa [uzak wagtyň dowamynda] diňe özüne loýal we ýakyn adamlary daşyna ýygnamak bilen meşgullandy.

Bu problema diňe bir Türkmenistan bilen çäklenmän Merkezi Aziýanyň ähli ýurtlaryna-da häsiýetli. Ýurduň syýasy sistemasynyň erkinleşmegi üçin belli bir gymmatlyklara daýanýan, bilimli we giň dünýägaraýyşly adamlaryň häkimiýetiň düzümine gelmegi zerur.

Türkmenistanda bolsa demokratiýa tarap üýtgeşikligiň bolmagy üçin [hökümetiň düzüminde] adam hukuklary boýunça, kanunçylyk hem gumanitar taýdan halkara standartlaryna laýyklykda jogap bermäge ukyply adamlaryň bolmagy zerur. Umuman aýdylanda, Türkmenistanyň Demokratiýa we adam hukuklary boýunça instituty ýaly edaralaryň wekilleri hiç bolmanda propaganda [maksatlary] üçin demokratiýa ýokary derejede ýykgyn edýändigini görkezmäge çalyşmaly. Emma häzirki wagtda [bu meselede ýurtda] hatda sowet döwri bilen deňeşdirilende-de yza gaýdyş emele geldi.

Ýene-de ýükle

Iň soňky teswirler

Iň soňky teswirler
XS
SM
MD
LG