Sepleriň elýeterliligi

Soňky habar

Türkmenistan

Azerbaýjanyň Nebit boýunça barlaglar merkeziniň müdiri Ilham Şaban
Türkmenistanyň prezidenti Türki dilli döwletleriň hyzmatdaşlyk geňeşiniň IV sammitinde eden çykyşynda maslahatyň türki dilli döwletleriň özara bähbitli partnýorlygyna täze itergi berjegine ynam bildirdi. G.Berdimuhamedow, hususan-da, energiýa howpsuzlygy we türkmen gazyny halkara bazarlaryna, şol sanda Ýewropa çykarmak boýunça proýektler meselesinde aýratyn durup geçdi. Energiýa meselesi Türkmenistanyň prezidentiniň Türkiýäniň we Azerbaýjanyň prezidentleriniň arasynda 6-njy iýunda geçirilen üç taraplaýyn duşuşygynda hem maslahat edildi. Regional gurama ýurtlaryň energiýa taýdan hyzmatdaşlygyny ösdürmek üçin näme hödürläp biler?

Azatlyk Radiosy bu sowal bilen regional analitik, Azerbaýjanyň Nebit boýunça barlaglar merkeziniň müdiri Ilham Şabana ýüzlendi.

Azatlyk Radiosy: Ilhan Şaban, siziň pikiriňizçe, Türki dilli döwletleriň bileleşigi ýaly regional gurama Türkmenistanyň halkara energiýa hyzmatdaşlygyny ýaýbaňlandyrmagyna ýardam etmäge ukyplymy?

Ilham Şaban: Men bu guramadan belli bir netijä garaşyp bolar diýip pikir edemok. Sebäbi bar zat ikitaraplaýyn derejede çözülýär. Eger biz regional döwletleriň döwlet dolandyrylyşyna garasak, ähli kararlaryň döwlet baştutanlary tarapyndan öňe sürülýändigini we şolar tarapyndan kabul edilýändigini görmek mümkin. Hususan-da, Azerbaýjanyň prezidenti Türkmenistan bilen energiýa hyzmatdaşlygynyň ikitaraplaýyn görnüşde maslahat ediljegini, şeýle-de ministrlikleriň we hojalyk subýektleriniň arasynda duşuşyklaryň dowam etdiriljekdigini mälim edipdi.

Azatlyk Radiosy: Hazarýaka regionyndan Ýewropa gaz akdyrmak boýunça proýektler barada aýdylanda, Siz, Türkmenistanyň we Azerbaýjanyň arasyndaky hyzmatdaşlykda nähili-de bolsa aktiwlik görýärsiňizmi?

Ilham Şaban: Türkiýäniň prezidenti Türkmenistanyň ýa-da Azerbaýjanyň prezidenti bilen duşuşanda ýa-da regional liderler Ýewropanyň resmileri bilen duşuşyk geçirenlerinde, ilkinji nobatda gazgeçirijiler boýunça proýektlere gyzyklanma bildirilýär. Emma ykdysady nukdaýnazardan seredilende, gazgeçiriji proýektlere garanda bu ýurtlar üçin has bähbitli beýleki mümkinçilikler ünsden düşürilýär.

Meniň pikirimçe, meselem, ýurtlaryň arasynda wiza režimi ýatyrylyp, bu ýurtlaryň raýatlarynyň erkin gatnawyna we özara ownuk söwda ýol açylanlygynda, bu gürrüňi edilýän ýurtlara uly girdeji getirerdi. Meselem, Hazar deňziniň üstünden parom gatnawy arkaly ýylda diňe 10 müň adam geçende-de, ýurtlara iňňän uly girdeji getirip bilerdi.

Azatlyk Radiosy: Soňky döwürde Türkmenistanyň we Azerbaýjanyň arasynda Hazar deňzinde 1990-njy ýyllardan bäri saklanyp galýan dawanyň çözgüdi boýunça ýakynlyk barmy?

Ilham Şaban: Ýok, men soňky döwürde, Türkmenistanyň we Azerbaýjanyň arasyndaky dawaly ýataklar meselesiniň ýurtlaryň özara hyzmatdaşlygyna uly täsir ýetirmeýär diýip pikir edýärin. Dartgynly döwürler geçmişde galdy. Türkmenistanda Petronas, Dragon Oil we beýleki kompaniýalar nebit çykaryp, Azerbaýjnyň üstünden eksport edýärler. Ýurduň deňizdäki ýataklarynyň baýlygy 30-40 ýyllyk önümçilik üçin mümkinçilik berýär.

Şol bir wagtda-da men Türkmenistanyň regional derejede aktiwliginiň göze ilýändigini aýdyp biljek. Türkmenistan 1990-njy ýyllaryň ortalarynda özüni syýasy taýdan bitarap diýip yglan edipdi. Emma ýakynda Türkmenistanyň Azerbaýjanyň we Türkiýäniň daşary işler ministrleriniň Bakuwda geçiren duşuşygy Türkmenistanyň bitaraplyk statusynyň çäginden çykýan bir hereket boldy. Men muňa, öňki sowet ýurtlarynyň bir bölegi ÝB-gi, beýlekileri Moskwa bilen ylalaşyga gol çekmäge taýýarlyk bildirýärkä, bu regional ýagdaýa özboluşly jogap hökmünde garaýaryn.

Meniň pikirimçe, Türkmenistan hem, bu bölünişikde bir çetde galmaly däldigine duşünip, türki döwletleriň bloguna goşulmak kararyna gelen bolmaly. Men Türkmenistanyň türki dilli döwletler bilen hyzmatdaşlyga bildirýän soňky gyzyklanmasyny hut şu mesele bilen baglanyşdyrýaryn.
Türkmenistanyň öňki nebit-gaz ministri Nazar Söýünow
Türkmenistanyň Ylymlar akademiýasynyň Gün energiýasy instituty dörediler. Onuň düzümine Türkmenistanyň Gün instituty we atmosferanyň fizikasy institutlary girer diýip, ýurtda köpçülige ýetirilen resmi maglumatlarda aýdylýar. 1990-njy ýyllaryň ortalarynda işi togtadylan Gün instituty näme sebäpden ýapylypdy? Azatlyk Radiosy bu temadan şol wagtda Türkmenistanyň hökümet baştutanynyň orunbasary we döwlet geňeşçisi bolan, şol bir wagtda-da nebit-gaz ministri wezipesini ýerine ýetiren Nazar Söýünow bilen söhbetdeş boldy.

Azatlyk Radiosy: Nazar Toýliýewiç, Türkmenistanyň Gün instituty haçan we näme sebäpden ýapylypdy?

Nazar Söýünow: Institut prezident Nyýazow döwründe, 1990-njy ýyllaryň ortalarynda ýapyldy. Onuň ýapylmagy Nyýazowyň institutyň ýolbaşçysy Rejep Baýramowa şahsy garaýşy bilen baglydy. Men muny açyk aýdyp biljek. Şol döwürde prezidentiň ýurduň bilimli, tejribeli, tutanýerli we Turkmenistanyň geljekki ösüşi üçin bähbitli ugurlary teklip edýän adamlara negatiw gatnaşygy ylmyň ösüşine uly zeper ýetiripdi. Şol bir wagtyň özünde-de, ýurt garaşsyz bolan döwründe, onuň maliýe ýagdaýy položitel balanslydy. Şol döwürde bar bolan pullary hiç kime gerek bolmadyk ägirt binalaryň gurluşygyna däl-de, Günüň energiýasyndan peýdalanmak ýaly eýýäm işlenen taýýar proýektlere ýatyryp boljakdy.

Azatlyk Radiosy: Gün instituty nähili iş alyp barýardy?

Nazar Söýünow: Söwet döwründe adaty bolmadyk energiýa çeşmelerini ulanmak boýunça işlere başlanypdy. Ýagny, Günüň, şemalyň, deňizleriň tolkunlarynyň energiýasyny, hatda hojalyk taşlandylaryny hem energiýa çeşmesi hökmünde ulanmagyň mümkinçilikleri geňden öwrenilip başlanypdy. Türkmenistanda ýylyň 294 güni güneşli bolansoň, Günüň energiýasyndan peýdalanmak örän amatly diýen karara gelindi we bu ugurdan iş alnyp baryldy.

Gün instituty şäherlerde we oba ýerlerinde ýaşaýyş jaýlary Günüň energiýasy bilen ýagtyltmak we ýylatmak, gök-önümleri ýetişdirmek üçin teplisalary ýylatmak maksadyny göz öňünde tutupdy. Oba hojalygynda miweleri, gawundyr-üzümi kak etmek üçin hem Günüň şöhlesini peýdalanmak göz öňünde tutulýardy. Günüň energiýasyny köp ugurlardan ulanmak göz öňünde tutulýardy. Oba hojalygyna uly üns berilýärdi. Meselem, Gün institutynda täze oba diýen ýörite programma bardy. Bu programma Türkmenistanyň oba ýaşaýjysynyň durmuşyny doly özgertmäge we döwre laýyk derejä çykarmaga gönükdirilendi.

Azatlyk Radiosy: Agzalan ylmy açyşlar, öwrenmeler durmuşa geçirildimi?

Nazar Söýünow: Elbetde, synaglar geçirilipdi. Biz Moskwada Gosplan, ýagny Döwlet plany diýilýän baş edarada ýörite sergi-de geçiripdik. Men Aşgabadyň Elektro-tehniki zawodynda günden işleýän batareýleri öndürmek boýunça Sowet Soýuzynyň elektrifikasiýa ministrliginden perman hem getiripdim. Önümçilik üçin zerur kalsiý we beýleki tebigy serişdeler Garagumda ýeterlikdi. Biz Günüň energiýasyny senagatda, oba hojalygynda we şahsy hojalyklarda ulanmagyň mümkinçilikleri boýunça Türkiýede hem ýörite sergi geçiripdik. Köp ugurlardan köp iş edilipdi.

Azatlyk Radiosy: Synag edilen açyşlaryň giň derejede durmuşa geçirilmegine näme päsgel berdi?

Nazar Söýünow: Munuň üçin maýa goýumlar gerekdi. Sowet döwründe bolsa pul Sowet Soýuzynyň döwlet plany atly baş edarasy tarapyndan paýlanýardy. Biziň ýurdumyz walýutada girdeji getirýän önümleri öndürýän respublika bolan bolsa-da, merkezden berilýän pula doly garaşlydy we dotasion respublika hasaplanýardy. Her sapar täze proýekt üçin merkezden pul soramaly bolýardy.

Azatlyk Radiosy: Türkmenistanda Gün institutynyň alyp barýan ylmy işlerini iş ýüzünde görüp bolýardymy?

Nazar Soýünow: Bekrewe diýen ýerde Gün institutynyň bazasy işleýärdi. Bu ýerde oba hojalyk önümlerini gaýtadan işlemek we binalary ýylatmak üçin ýörite synag enjamlary durýardy.

Azatlyk Radiosy: Nazar Toýliýewiç, Siz Türkmenistanda Günüň energiýasyna degişli edaranyň gaýtadan işläp başlamagyna nähili garaýarsyňyz?

Nazar Soýünow: Men muny zerurlyk diýip hasap edýärin. Sebäbi uglewodorod resurslar näçe köp bolsa-da, iru-giç gutarýar. Meselem, gaz ýatagynyň ulanylyş möhleti 55 ýyl diýip hasaplanýar, nebitiňki 25 ýyl. Gün energiýasy bolsy hemişelik diýen ýaly. Türkmenistanda ýylyň dowamynda 294 gün güneşlidir we bu ugurdan ýurdy ABŞ-nyň Florida ştaty bilen deňeşdirmek mümkin.

Ýene-de ýükle

Iň soňky teswirler

Iň soňky teswirler
XS
SM
MD
LG