Sepleriň elýeterliligi

Soňky habar

Türkmenistan

Illýustrasiýa suraty

Aşgabatda amerikan dollarynyň “gara bazardaky” nyrhy gaýtadan gymmatlap, 1-nji aprelde onuň bahasy 19 manatdan hem aşdy.

“Geçen hepdäniň başyna çenli 1 dollar 18 manat 10-20 teňňeden satyn alnan bolsa, şondan soň 18 manat 40-60 teňňeden satyn alnyp başlandy. 31-nji martdan başlap dollaryň bahasy ýene ýokarlandy. Söwdegärler 100-200 dollary 18 manat 80-90 teňňeden satyn alýarlar. Eger 300 dollardan ýokary bolsa, ony ortaça 19 manat 10-20 teňňeden satyn alýarlar” diýip, Azatlyk Radiosynyň paýtagtdaky habarçysy 1-nji aprelde gürrüň berdi.

Habarçy geçen hepdäniň ikinji ýarymynda tutuş şäher boýunça söwdegärleriň dollary tas satmandygyny, diňe satyn alandygyny aýdyp, şu günler-de ony köplenç satmajak bolýandyklaryny belleýär.

“Aşgabatda 1 dollary 19 manat 30 teňňeden satyn almaga taýýar adamlar bar. Ýöne olar hem dollary aňsatlyk bilen satyn alyp bilenoklar” diýip, habarçy aýtdy.

Azatlygyň habarçysy bilen söhbetdeş bolan dollar söwdegärleriniň ençemesi dollaryň gymmatlamagyna – resmi taýdan tassyklanmadyk, ýöne inkär hem edilmeýän – iki faktyň sebäp bolýandygyny aýdýarlar.

“Birinjiden, indi gara bazara gözegçiligiň güýçlendiriljekdigi barada gürrüňler bar. Şonuň üçin dollary satmak we satyn almak juda kynlaşjakmyşyn – bu diňe il içinde ýaýradylýan gürrüňmi ýa-da hakykatmy belli däl. Ikinjiden, her niçigem bolsa, öň ýurduň daşyndan dollar getirilýärdi. Şol hem azaldy. Bazara dollar gelmese, ol gyt zada öwrülýär. Şeýlelikde, bahasy gymmatlaýar” diýip, paýtagtyň “Älemgoşar” bazarynyň golaýynda dollaryň “gara” söwdasy bilen meşgullanýan paýtagtly anonim şertde Azatlygyň habarçysyna gürrüň berdi.

Habarçynyň sözlerine görä, ýurtda amerikan dollarynyň “gara bazardaky” nyrhynyň gymmatlamagy mundan iki hepde çemesi ozal başlandy. Şonda Daşoguzda 1 dollaryň bahasy 19 manat 50 teňňä ýetdi.

Şeýle-de, 30-njy martda Azatlyk Radiosynyň Aşgabatdaky beýleki bir habarçysy hem paýtagtyň käbir künjeginde 1 amerikan dollarynyň “gara bazardaky” bahasynyň 18 manat 90 teňňä ýetendigini habar beripdi.

2015-nji ýylyň ýanwaryndan bäri Türkmenistanyň Merkezi banky nagt görnüşinde satyn alyp bolmaýan dollaryň resmi kursuny 3 manat 50 teňňe möçberinde saklap galýan mahaly, türkmen häkimiýetleri onuň “gara bazardaky” nyrhynyň bäş esseden hem köp ýokarlanmagy barada hiç zat aýtman gelýärler.

Türkmenistanyň döwlet mediasy galp dollar söwdasy bilen baglylykda tutulandygy aýdylýan adamlaryň aglap “toba edýän” pursatlaryny wagtal-wagtal görkezse-de, ýerli synçylaryň we ýaşaýjylaryň, şeýle-de Azatlygyň ýurt içindäki habarçylarynyň ençemesi dollaryň “gara bazardaky” söwdasynyň aç-açan diýen ýaly amala aşyrylýandygyny aýdýarlar.

Halkara ekspertleriniň birnäçesi dünýäde energiýa serişdeleriniň bahalarynyň arzanlamagy bilen, Türkmenistanyň ykdysadyýetiniň gowşandygyny aýdýar.

Geçen ýyl ýurtda ilata 25 ýyldan gowrak wagt ýeňillikli bahadan ýa-da mugt berlen elektrik energiýasy, gaz we suw tölegli edildi. Şeýle-de, azyk harytlarynyň gymmatlamagy bilen bir hatarda, ýurtda un, çörek, şeker, ösümlik ýagy we ýumurtga ýaly önümleriň gytçylygy dowam edýär.

Maglumat üçin aýtsak, 2018-nji ýylyň iýun aýynda Aşgabatda we Daşoguzda dollaryň “gara bazardaky” bahasy resmi kursdan tas sekiz esse gymmatlap, 27 manada ýetipdi.

Illýustrasiýa. Türkmenistanyň ilkinji prezidenti Saparmyrat Nyýazow döwlet resmilerinden garamagyndakylaryň "üç arkasyny" barlamagy aç-açan talap edipdi

Türkmenistanda häkimiýetler döwlet edaralarynda işleýän ýa-da olara işe ýerleşmekçi bolýan raýatlardan “üç arka” baradaky maglumatlary talap etmäge dowam edýär.

Azatlyk Radiosynyň paýtagtly habarçysy Türkmenistanda raýatlardan olaryň eje-kakalary, ene-atalary we baba-mamalary baradaky maglumatlar boýunça edilýän talaplar barada Aşgabatdan giňişleýin habar berýär.

Ol howpsuzlyk ýagdaýlary sebäpli “üç arka” maglumatlary boýunça talaby güýçlendirýän agzalýan döwlet edarasynyň adyny agzamakdan saklanýar. Ýöne edaranyň işgärleriniň birnäçesiniň Azatlygyň habarçysyna gürrüň bermegine görä, häkimiýetler işgärlerden özleriniň “üç arkasy” baradaky maglumatlary täzelemegi, üýtgeşmeler bolan bolsa olary maglumata täzeden girizmegi soraýar.

“Hamala, üç arka maglumatlary üýtgäp durýan ýaly” diýip, atlandyrylmazlyk şertinde çykyş eden býujet işgäri habarça aýdýar.

Her ýyl täzelenýän maglumatnama we ondaky soraglar

Onuň sözlerine görä, “üç arka” baradaky maglumatlar käbir döwlet edaralarynda her ýyl täzelenip durýar.

Türkmenistanda häkimiýetleriň döwlet edarasyna işe girýän, ýa-da ol ýerde öňden bäri işleýän, ýokary okuw jaýyna girýän, ýa-da döwletiň “wajyp” hasaplaýan çärelerine gatnaşýan raýatlardan olaryň “üç arkasy” barada maglumat talap etmek tejribeleri eýýäm onýyllyklaryň dowamynda saklanyp galýar.

Eýsem, bu maglumatlarda nämeler soralýar!? Azatlyk Radiosynyň arhiwinde soralýan maglumatnamanyň nusgasy bar.

Maglumatnamanyň nusgasy
Maglumatnamanyň nusgasy

Ondan mälim bolşuna görä, maglumatnamada, “ejeň kim, kakaň kim, eneň kim, ataň kim, babaň kim, mamaň kim, olar haçan doglan, ölen bolsa haçan ölen, sud jogapkärçiligine çekilenmi, çekilmedikmi, nirede ýaşaýar!?” ýaly soraglar berilýär.

"Sanly üç arka"

Habarçynyň soňky maglumatlaryna görä, häkimiýetler bu ugurda edýän talaplaryny, döwlet metbugatynyň dili bilen aýdylanda, indi sanly ulgama geçirip başlady. “Mundan beýläk, bu maglumatnamalary fleşka geçirip, ony soralýan ýerine fleşkada tabşyrmaly” diýip, habarçy 1-nji aprelde gürrüň berdi.

“Doldurylýan maglumatlarda ata-babalaryň ýaşan salgysy hem soralýar” diýip, ol sözüne goşýar.

“Men 1800-nji ýyllarda ýaşan adamyň adresini nireden bileýin, ol wagtlar adres barmydy!?” diýip, bir işgär habarça aýdýar.

Adres: Gara öý nomer 25

Maglumat doldurýan adamyň aýaly oňa işden soralýan maglumatnamada “atasynyň adresi” diýlen ýere “Gara öý nomer 25” diýip ýazmagy maslahat berýär.

Türkmenistanda adamlaryň üç arkasy boýunça maglumatlar ýurduň ilkinji prezidenti Saparmyrat Nyýazow döwründe döwlet baştutany derejesinde jemgyýetçilige açyk görnüşde ýokary wezipeli resmilerden aç-açan talap edilýärdi. Öz döwründe Milli howpsuzlyk ministriniň orunbasaryny wezipä bellände Nyýazow şeýle talap edipdi:

Nyýazow: Ogrulyk gandan geçýär

“Döwletmyrat, seni Milli howpsuzlyk ministriniň orunbasary wezipesine bellejek. Seniň uly wezipäň boljak! Işgärleri seçip saýlap almak, ýolbaşçylary seçip saýlap almak...Şolaryň üç arkasyny barla. Tohumynda ogry bolsa, ata-babasynda ogrular bolsa, ogry bolar. Gandan geçýär. Nädibem bolsa geçýär ganyndan. Şonuň üçin barlaň!” diýip, Nyýazow öz döwründe döwlet telewideniýesinde çykyş edipdi.

Ençeme ýaşaýjynyň Azatlygyň ýerli habarçylaryna gürrüň bermeklerine görä, raýatyň üç arkasynda sud jogapkärçiligine çekilen adam bar bolsa, onuň döwlet edaralarynda işe ýerleşmeginde, ýa-da daşary ýurtlara çykmagynda kynçylyk döredilýär.

Üç arka boýunça doldurylýan maglumatnamalar döwletiň haýsy edarasynyň garamagyna hödürlenýär, olary kim tassyklamaly!? Bu barada häzir dünýäsini täzelän, aşgabatly žurnalist Aşyrguly Baýryýew mundan ozalky ýyllarda Azatlyk Radiosyna şeýle gürrüň beripdi:

Ýörite merkez

“Nyýazowyň görkezmesi bilen girizilen bu talaby amala aşyrmak üçin, Ýörite gulluklaryň bir umumy merkezi döredildi, informasion merkezi. Ol häzirem işläp otyr. Şol merkezde ähli maglumatlar ýygnalyp, soňra-da, eger-de seniň aňryň barlanmaly bolsa, onda şol merkezde seniň dolduran hatyňa möhür basýarlar. ‘Şunuň üç arkasynda hiç hili näsazlyk ýok’ diýip”

Bu günki gün agzalýan merkez baradaky maglumatlary Aşgabatdan tassyklatmak mümkin däl.

"Meritokratiýa"

“Düzüw jemgyýetde adam mertebesi onuň gelip çykyşy ýa-da wezipesi bilen däl-de, bitiren işi bilen kesgitlenilmeli” diýip, ýerli synçy aýdýar. Synçynyň kesgitlemesini günbatar ýurtlary “meritokratiýa” atlandyrýar.

Beýleki tarapdan, Azatlygyň ýerli söhbetdeşleriniň arasynda, edilýän bu talabyň döwletde möhüm wezipeleri "ygtybarly" adamlara ynanmak üçin zerurdygyny öňe sürýänler hem bar.

1-nji aprelde telefon arkaly Aşgabatdan beren gürrüňinde paýtagtly bir ýazyjy agzalýan meseläni Magtymguly Pyragynyň sözleri bilen iki sözde şeýle düşündirdi:

“Gul diýip, ýigidiň aslyny sorma / Hojasy bar belki guluna degmez”

Aryf bolsaň, aslyn sorma ýigidiň / Edebinde, erkanynda bellidir

Ýene-de ýükle

Iň soňky teswirler

New Comments Available
XS
SM
MD
LG