ABŞ-nyň prezidenti Donald Tramp bilen Hytaýyň lideri Si Szinpiniň arasynda uzak wagtlap garaşylan duşuşyk 14-15-nji maýda Pekinde geçiriler, sebäbi Tramp Waşingtonyň Eýran bilen uruş sebäpli başda aprel aýyna bellenen sammiti yza süýşürmegi haýyş edendigini aýtdy.
Pekinde geçiriljek sammit iki lideriň 2025-nji ýylyň oktýabr aýynda Günorta Koreýada duşuşmagyndan soň we ýanwar aýynda Wenesuelada ABŞ-nyň üstünlikli harby hereketlerinden hem-de fewral aýynyň ahyrynda ABŞ-Ysraýyl hüjümlerinden başlanan Eýran bilen uruşdan soň geçiriler. Tramp bilen Si Szinpiniň duşuşygy Pekin bilen Waşingtonyň arasyndaky dowam edýän söwda we ykdysady jedellere ünsi jemlemek üçin niýetlenen bolsa-da, Amerikanyň Hytaýyň iki hyzmatdaşyna garşy hereketleri duşuşyga täze geosyýasy äheň goşýar.
Eýrandaky urşuň geljekki sammite nähili täsir etjekdigine has gowy düşünmek üçin Azatlyk Radiosy Hytaýa ünsi çeken ABŞ-nyň öňki ýokary derejeli resmisi Dennis Wilder bilen söhbetdeş boldy.
Wilder häzir Jorjtaun uniwersitetinde baş ylmy işgär. Ol ozal Milli Howpsuzlyk Geňeşinde Hytaý boýunça müdir we prezident Jorj Buşuň döwründe Gündogar Aziýa işleri boýunça baş direktor bolup işledi. Şeýle hem, ol öňki prezident Barak Obamanyň ýanynda Prezidentiň Gündelik Gysgaça Maglumatlarynyň baş redaktory we Merkezi Razwedka Gullugynyň Gündogar Aziýa we Ýuwaş okean boýunça bölüminiň direktorynyň orunbasary bolup işledi.
Azatlyk Radiosy: ABŞ-nyň prezidenti Donald Tramp 14-15-nji maýda Pekinde Hytaýyň lideri Si Szinpin bilen duşuşjakdygyny aýtdy. Bu, Eýrandaky uruş sebäpli aprel aýynda geçirilmegi meýilleşdirilen öňki sammitiň yza süýşürilmeginden soň belli boldy. Urşuň dowam etmegi bu sammite çenli diplomatiýanyň dinamikasyny nähili üýtgeder?
Dennis Wilder: Iki tarap hem yza süýşürilmegiň zerurdygyna düşündi. Prezidentiň urşuň ortasynda - Pekine gidip, dabaraly ýagdaýda meýdançada million adamyň ony garşylamagy - onuň betbagtçylygyň bolup biljek mahaly gitmegi abraýyna gaty erbet täsir edip bilerdi.
Urşuň dowam edýän mahaly, hytaýlylar üçin hem şeýle dinamika bar. Hytaýly söhbetdeşlerimden dörän täsir, olar Trampyň gitmezlik karary üçin rahatlandylar, sebäbi olar biziň olaryň Eýrandaky dostuny urýandygymyza ynanýarlar. Şonuň üçin bu Si Szinpin üçin hem gowy görünmeýär.
Emma iki tarap hem bu duşuşygy hakykatdanam isleýär we söwda urşundaky arakesmäniň hemişelik bolmagyna höwes bildirýär.
Eýrandaky uruş babatda hytaýly söhbetdeşler bilen gürleşenimde meni haýran galdyran zat - bolup geçýän zatlara olaryň uzakdan seredýän garaýşy. Wenesuela prezident Nikolas Maduronyň sebitleýin meselesini çözmek boýunça amerikan synanyşygy hökmünde seretmegiň ýerine, olar muny biziň Wenesuelany özlerinden alýandygymyz hökmünde görýärler.
Şeýle hem, olar Panama basyşyny [Redaktoryň belligi: Panamanyň Ýokary kazyýeti ýanwar aýynda Gonkongda ýerleşýän kompaniýanyň Panama kanalynyň iki ujunda iki strategik porty dolandyrmak üçin berlen ygtyýarnama şertleriniň ýurduň konstitusiýasyny bozýandygy barada karar çykardy] Birleşen Ştatlaryň olaryň Günbatar ýarym şaryndaky täsirini elinden almaga basyşy hökmünde görýärler.
Eýranda olar muny hytaýly hyzmatdaşyny yzarlaýandygymyz hökmünde görýärler we indi olar Kuba edilýän basyşy hem şoňa meňzedýärler. Olaryň nukdaýnazaryndan, häzirki wagtda uly paranoýa bar.
Elbetde, ABŞ-nyň Milli Howpsuzlyk Strategiýasynda Günbatar ýarym şaryna has köp üns berilýär we käbir amerikanlar munuň hakykatdanam Hytaý bilen baglanyşyklydygyny aýdýarlar. Ýöne köpümiz hakykatda şeýle pikir etmeýäris; bu ikinji derejeli mesele. Şeýle-de bolsa, Si Szinpin bu barada pikir eder; ol ABŞ-nyň näme edýändigini seljermäge synanyşar.
Tramp hakykatdanam Hytaýy Günbatar ýarym şaryndan çykarmak we onuň halkara täsirini çäklendirmek üçin örän akylly strategiýa ulanýarmy? Meniň pikirimçe, bu sammitiň öň göz öňünde tutulmadyk täze bir aýratynlygy bolar.
Azatlyk Radiosy: Bu käbir täze dinamikalar sammitde nähili duýlup biler? Wenesuela we Eýran bilen bagly ýagdaýlardan öň, bu duşuşygyň söwda babatda örän agyr boljakdygy we üpjünçilik zynjyrlaryna, möhüm minerallara we şuňa meňzeş meselelere gönükdiriljekdigi barada pikir edilýärdi. Emma olaryň üstüne täze geosyýasy kölege goşuldy. Bularyň hemmesi söwda gepleşiklerinden öňe çykyp bilermi?
Waýlder: Tramp henizem hytaýlylar bilen uly we gelşikli şertnama gözleýär.
Men söwda urşuny geçen ýyl ringe çykyp, biri-birini uran iki agyr agramly boksçy bilen deňeşdirýärin. Olaryň ikisi hem ýaralandy, ýöne hiç biri şikes almady. Ýylyň ahyrynda Tramp ýeterlik urgy edendigini we söweşi bes etmegiň wagty ýetdi diýen netijä geldi . Meniň pikirimçe, hytaýlylar hem şeýle pikir edýärler.
Söwda babatda, munuň uly täsiri bolar diýip, pikir etmeýärin. 500 sany "Boing" uçarynyň satyn alynmagyna degişli şertnama eýýäm bar, ol Pekinde soňky gol çekişlige garaşýar. Şertnama doly togtadyldy. Şeýle hem ABŞ-nyň Hytaýa soja eksporty we belki-de ABŞ-a has köp maýa goýum meselesi bar. ABŞ-nyň Gazna sekretary Skott Bessentiň muny göz öňünde tutýandygy aýdylýar.
Hytaý tarapyndan Tramp eýýäm olaryň isleýän zatlarynyň käbirini etdi, mysal üçin, "Nwidia"-nyň H200 çipleri barada karar kabul etdi [Redaktoryň belligi: H200, emeli intellekti okatmagy çaltlaşdyrmak üçin ýörite döredilen örän güýçli çipdir, ABŞ-nyň Hytaýa çäklendirilen eksporty 2026-njy ýylda bölekleýin ýeňilleşdirildi].
Soňra Taýwan bilen bagly gyzykly soragy bar. Tramp nämä taýyn? Waşingtonyň Taýwanyň garaşsyzlygyny goldamak babatynda bildiren garşylygy barada aýdylarmy? Meniň pikirimçe, eger ol dogry ylalaşygy tapsa, taýýar bolar. Emma ýene-de, bu onuň administrasiýasynda we Kapitoliýde uly howsala döredýär, sebäbi ol muny ýönekeý semantika hasaplasa-da, Taýwandaky adamlar muňa şeýle garamaýarlar we bu täsir ýetirýär.
Eger ABŞ-nyň Döwlet sekretary Marko Rubio şol ýerde bolsa, Hytaýyň daşary işler ministri Wang Ýi häzirki wagtda ABŞ-nyň strategik taýdan ileri tutýan ugurlary barada soramaga synanyşar. Kuba hem uly sorag bolar. Birleşen Ştatlar Kuba bilen göreşermi? Hytaýyň Kubada ägirt uly aňtaw maglumatlaryny toplaýan ýerleri bar we olar häzirki wagtda Kubanyň esasy goldawçysy bolup durýarlar, ruslar bolsa yza çekilýärler. Olar muny gönüden-göni sorarlarmy ýa-da ýokmy bilmeýärin, ýöne olar gytaklaýyn bolsa-da bilmek isleýärler: Bu indiki zarba bolarmy?
Azatlyk Radiosy: Siz öňki amerikan we hytaý liderleriniň arasyndaky bu duşuşyklaryň köpüsine gatnaşdyňyz we öň we soň nämeleriň bolýandygyny bilýärsiňiz. Ak Tam şu ýylyň ahyrynda Si-ni ABŞ-da garşylamagy meýilleşdirýändigini aýtdy. Munuň haçan boljakdygy belli däl, ýöne bu öňümizdäki sammit bilen indiki sammitiň aralygynda ABŞ-nyň syýasat tarapynda nämeleriň bolup biljekdigi barada käbir maglumatlary berip bilersiňizmi?
Waýlder: Trampyň administrasiýasy muny meniň işlän administrasiýalarymdan tapawutly edýär. Emma Trampyň muny etmek usuly onuň başynda kimdir birini jogapkär goýmakdan ybarat bolup, häzirki ýagdaýda, bu ilçi Bessent bolar - şonuň üçin möhüm gepleşikler onuň we [Hytaýyň wise-premýeri] He Lifen bilen arasynda geçirilýär.
Iki sammitiň arasynda ykdysady meseleler boýunça birnäçe pikir alyşmalaryň boljakdygyna garaşýaryn. Meniň düşünen zadym, hytaýlylaryň lapykeç bolmagyna sebäp bolan zat, Rubionyň olar bilen pikir alyşmalara köp gyzyklanma bildirmeýändigi, ýöne ol milli howpsuzlyk boýunça geňeşçi we döwlet sekretary wezipelerini ýerine ýetirýän adam, şonuň üçin geostrategik meselelerde olar ony çekmek isleýärler.
Häzirlikçe, ol şu wagt hytaýlylar bilen gürleşmek islemeýän ýaly we eger ol yza çekilmegini dowam etdirse, bu olar üçin problema döreder. Munuň özi Pekine habar bolýar. Ol Kuba meselesi bilen şeýle bir baglanyşykly welin, olar onuň planlarynyň bardygyny we hytaýlylar bilen bu barada gürleşmek islemeýändigi üçin yza çekilýändigini pikir edip bilerler.
Öňki administrasiýalarda Döwlet departamenti, Pentagon we hemmeler soňky netijeleri maslahat edip, teklipleri Ak Tama iberýärdi, soňra Ak Tamda men ýaly adamlar olary toplap, prezidente hödürleýärdi. Munuň ýerine häzirki administrasiýada bularyň hemmesi Owal kabinetinde bolup geçýär. Bu prezidenti öz operatiw edarasyna öwürýär we munuň özi hemmesini çaklap bolmajak derejä ýetirýär.
Azatlyk Radiosy: Bu çaklap bolmajak hereketler Eýrandaky harby çäreler bilen bilelikde gepleşiklerde ABŞ üçin peýdaly bolup bilermi?
Waýlder: Bu Trampa birneme artykmaçlyk berýär, sebäbi ol Hytaýa barýan Air Force One uçarynda karar edip bilýär.
Nwidia baradaky kararyň Günorta Koreýanyň Pusan şäherinde, Tramp bilen Si duşuşmazdan öň (2025-nji ýylyň oktýabr aýynda) bolandygyny ýatlap bolar, şol ýerde ["Nwidia"-nyň baş direktory] Jensen Huang prezidentiň bilen gepleşip bildi we eksport çäklendirmelerini ýeňilleşdirmek barada şol ýerde karar kabul edildi.
Hakyky syýasat prosesi ýok we şonuň üçin syýasat prosesi bolmazdan, Trampyň uly hereket azatlygy bar. Hytaýly söhbetdeşleriň biri maňa şeýle diýdi: dünýäde iň çaklanylýan lider biziňki we ol dünýäde iň çaklap bolmajak lider bilen gatnaşyk edýär we bu bir geň gatnaşyk. Tramp daşdan göräýmäge Si bilen düşünişýän ýaly. Siniň Tramp barada näme pikir edýändigini, hatda çaklamaga-da howlukmaýaryn.
Azatlyk Radiosy: Munuň beýleki tarapy näme? Hytaýlylaryň häzirki wagtda özleriniň has amatly ýagdaýdadygyny duýmagy we Eýran bilen uruşdan peýda görmegi üçin mümkinçilik barmy?
Waýlder: Hytaýly söhbetdeşlerim bilen ýakynda geçiren gepleşiklerimden ugur alsak, olar enjamlarymyzyň ýeterlik däldigi üçin olar bir ýerden başga ýere göçürmeli bolýandygymyzy belleýärler. Biz dronlary köp ulanýarys. Biz raketalary - THAAD raketalaryny, Patriot sistemalaryny - köp ulanýarys we olar goranyş senagatymyzyň ýylda näçe sany raketa öndürip biljekdigini anyk bilýärler.
Olar sanlary agzap, "Gündogar Aziýada ätiýaçlykda hiç zat galmaz" diýýärler, şonuň üçin olar muny özleri üçin örän hakyky peýda hökmünde görýärler. Olar şeýle hem - we bu meniň öň aýdanlarymdan tapawutly - olar Günbatar ýarymşaryna üns berilmegi ünsi Gündogar Aziýadan sowmak hökmünde görýärler.
Meniň pikirimçe, Hytaýyň nukdaýnazaryndan, bu ýerde gowy habar bar we bu Birleşen Ştatlaryň Ýakyn Gündogarda konflikte batmagy bilen bagly. Olaryň käbiri eýýäm Wýetnam bilen deňeşdirmäni ulanýarlar we ony batgalyk diýip atlandyrýar, ýöne bu hakykat däl-de, Hytaý tarapyndaky köp adam üçin umytdyr.
Şeýlelik-de hawa, olar hemme zat isleýşleri ýaly bolsa, özleri üçin käbir peýdanyň boljagyna garaşýarlar.
Bu söhbetdeşlik uzynlygy we aýdyňlygy üçin redaktirlendi.