Dört ýyl mundan ozal, Gazagystan raýatlara parlamente dalaşgär bolmak mümkinçiligini berdi. Görünişi ýaly, bu uzak wagt dowam etmedi. 23-nji awgustda ýurt täze bir öýli parlamentini - ilkinji Kurultaýy saýlar. Oňa deputatlaryň hiç biri gönüden-göni saýlap bolmaýar.
Öň we häzir
Gazagystanda 23-nji awgustda geçirilmegi meýilleşdirilen parlament saýlawlary täze Konstitusiýa laýyklykda ilkinji ses berişlik bolar. Baş kanun 15-nji martda geçirilen umumymilli referendumda kabul edildi we 1-nji iýulda güýje girdi.
Netijede, 148 orunlyk öňki iki palataly parlament — Senat we Mejlis — öz işini bes etdi. Onuň ýerine 145 deputatdan ybarat Kurultaý dörediler.
Saýlawçylar üçin iň möhüm üýtgeşiklik parlamentiň ady ýa-da deputatlaryň sany däl. Orun alyp boljak prinsip üýtgedi. Kurultaýyň ähli 145 deputaty indi diňe partiýa sanawyndan saýlanýar. Bir mandatly saýlaw okruglary indi ýok.
Gazagstanda 1995-nji ýyldan bäri bir mandatly sistema hereket edýär. 1999-njy ýylda ol garyşyk sistema öwrüldi: käbir deputatlar partiýa sanawyndan, beýlekileri bolsa bir mandatly dalaşgärler hökmünde saýlandy. 2007-nji ýylda saýlaw okruglary ilkinji gezek ýatyryldy we saýlawlar doly proporsional boldy.
2022-nji ýylyň ýanwar aýyndaky wakalardan soň, garyşykly sistema syýasy özgertmeleriň çäginde dikeldildi. Bu sistema boýunça saýlawlar 2023-nji ýylda geçirildi.
Şunuň bilen synag tamamlandy.
PaperLab garaşsyz ylmy-barlag merkeziniň başlygy, gazak sosiology Serik Beýsembaýew, jemgyýetiň özgerişlik talaplaryna jogap hökmünde - ilaty ynandyrmak we syýasy sistemanyň kanunylygyny berkitmek üçin bir mandatly dalaşgärleriň girizilendigine ynanýar. Emma reforma garaşylmadyk täsir etdi: gönüden-göni saýlanan deputatlar öz syýasy kanunylyk çeşmesine eýe boldular we has garaşsyz boldular.
"Parlamentiň esasy wezipesi hünär ussatlygy däl-de, wekilçilikdir. Parlament raýatlaryň bähbitlerini wekilçilik edýän adamlar bilen doldurylmaly. Kim ygtyýarlylygy we haýsy ölçegler boýunça kesgitläp biler? "Meniň pikirimçe, olar majoritar ulgamy girizende, sebitlerden saýlanan deputatlaryň, hatda öz partiýasynyň içinde-de has uly özbaşdaklyga eýe bolandygyna düşündiler. Sebäbi saýlawçylaryň seslerini duýýan deputat başgaça deputatdyr. Olary gözegçilikde saklamak has kyn" diýip, sosiolog aýdýar.
Emma öňki bir mandatly deputatlaryň arasynda bu modelden ýüz öwürmegi goldanlar hem bar. Olaryň delili, deputatyň garaşsyzlygynyň olaryň netijeliligini kepillendirmeýändigi; aslynda, meseleleriň çeşmesine öwrülip biljekdigi.
"Bir mandatly ulgamda işläp başlanymda, partiýa agzasy bolan kärdeşlerimiň öndürijiliginiň has ýokarydygyna aýdyň düşündim. Elbetde, hünärmen ýurist hökmünde men kanunçylygy nädip taýýarlamalydygyny bilýärin. Emma ony ýazmak bir zat, onuň kabul edilmegini üpjün etmek bolsa düýbünden başga zat. Eger bir fraksiýanyň deputaty öz taslamasyny kabul etdirip bilmese, onuň partiýa boýunça egindeş agzalary kabul etdirip bilerler. Biz, bir mandatly deputatlar bolsa, ähli zady ýeke özümiz etmeli bolýarys" diýip, 2023-nji ýylda bir mandatly saýlaw okrugyndan Mejlisde orun alan Abzal Kuspan aýdýar.
"Bir mandatly sistema partiýa gatnaşygy bolmadyk deputatlaryň üçünji taraplardan goldaw alyp bilmek howpuny döretdi. Mysal üçin, adaty bolmadyk dini hereketleriň wekillerinden ýa-da separatistik pikirleriň tarapdarlaryndan. Ýa-da diňe belli bir toparyň bähbitlerini milletiň bähbitlerinden ýokary goýýanlardan. Muňa ýol berlip bolmaz" diýip, 2023-nji ýylda öz saýlaw okrugynda ýeňiş gazanan bir mandatly deputat Ýermurat Bapi tassyklaýar.
Täze gelen
Häzir parlament saýlawlaryna hasaba alnan diňe ýedi sana syýasy partiýa gatnaşyp biler: "Awyl", "Ak Žol", Gazagystanyň Halk partiýasy, OSDP, "Baýtak", "Respublika" we "Adilet". Olar jemi 545 dalaşgär hödürlediler, şol sanda 172 zenan. Kandidatlaryň ortaça ýaşy 45,4 ýaş.
Häzirki kampaniýada täze gelen "Adilet". Bu partiýanyň esaslandyryjy gurultaýy maý aýynda geçirildi we iýun aýynda hasaba alyndy. Bu, üç ýylyň dowamynda hasaba alnan ilkinji partiýa.
"Adilet" prezident reformalaryny goldaýandygyny yglan etdi. Prezident administrasiýasynyň öňki başlygy Aýbek Dadebaý onuň başlygy boldy. Onuň ýolbaşçylygynda hökümetiň, işewürleriň we döwlet pudagynyň wekilleri, şol sanda prezidentiň gyz dogany Dana Medeuowa bar.
Emma iň möhüm zat partiýanyň hasaba alynmagyndan iki hepde soň boldy. Öňki iň uly syýasy güýç bolan AMANAT, öňki "Nur Otan" "Adilet" bilen birleşmek kararyna geldi. Şeýlelikde, onlarça ýyllap ýurduň syýasy meýdanynda agalyk eden partiýa öz işini bes etdi.
Partiýasyz agzalar we köpçülikleýin habar beriş serişdeleri
Partiýa bileti bolmadyk adamlar üçin düzgünler düýpli üýtgedi. 2023-nji ýylda olar zerur resminamalary ýygnap, özbaşdak gatnaşyp, okrugda ýeňiş gazanmaga synanyşyp bilýärdiler. 2026-njy ýylda bu mümkin däl.
Hut şu çäklendirmeleriň töwereginde täze "11M" hereketi peýda boldy. Bu at, onuň düýbüni tutujylarynyň aýtmagyna görä, Gazagystandaky partiýasyz raýatlaryň çaklanylýan sanyny aňladýar. Guramaçylar olary bar bolan partiýalardan daşarda birleşdirmegi we şeýlelik bilen syýasy gün tertibine täsir etmäge synanyşmagy teklip edýärler.
"Esasy maksat, 1-nji iýulda güýje giren Konstitusiýa laýyklykda bu mümkinçilikden mahrum bolan 11 milliondan gowrak raýaty syýasata gaýtaryp getirmekdir. Sebäbi ses bermek ýa-da öz-özüňi hödürlemek mümkinçiligi ýok, ýagny bar bolan bir mandatly saýlaw okruglary ýok boldy. Özüň wezipä dalaş edip bilmersiň, bu bir zat. Ikinjiden, öz halaýan adamyň üçin ses berip bilmersiň, men olara ynanýaryn, olar hünärmen, ýöne hatda partiýa döredip hem bilmeýärler, olary hasaba almaýarlar" diýip, jemgyýetçilik işgäri we öňki Mejlis deputaty Wladimir Dworetskiý aýdýar.
Dalaşgärleri hödürlemek düzgünleri häzirki kampaniýa bilen baglanyşykly ýeke-täk mesele däl. Ses berişlikden bir hepde öň adam hukuklary boýunça Gazagystan we halkara guramalary garaşsyz metbugat wekillerine garşy jenaýat işleri we repressiýalar barada alada bildirdiler. Agzalan žurnalistleriň we bloggerleriň arasynda Dinara Egeubaýeva, Lukpan Ahmedýarow, Aleksandra Alehowa we Azamat Omarow bar.
Adam hukuklaryny goraýjylar özleriniň jenaýat jogapkärçiligine çekilmeginiň sebäbini saýlaw kampaniýasy döwründe ýurtda söz azatlygynyň ýagdaýy bilen baglanyşdyrdylar. Şondan soň Gazagystanyň Medeniýet we maglumat ministri beýanat ýaýratdy. Aida Balaýewa köpçülikleýin habar beriş serişdeleriniň işine esassyz çäklendirmeleriň kabul ederliksizdigini yglan etdi, ýöne şol bir wagtyň özünde redaksiýa işgärlerini maglumaty barlamaga we kanuna laýyk getirmäge çagyrdy. Ministr şeýle hem öz edarasynyň žurnalistleriň hasaplaryny ýapýandygy baradaky aýyplamalary ret etdi.
"Medeniýet we maglumat ministrligi köpçülikleýin habar beriş serişdeleriniň we žurnalistleriň hasaplaryny ýapmaýar. Mundan başga-da, döwletiň şeýle hereketlere ýa-da söz we pikir azatlygynyň çäklendirilmegine gyzyklanmasy ýok" diýip, Balaýewa aýtdy.
Bir gün soň, 18-nji awgustda ýene bir meşhur žurnaliste garşy karar kabul edildi. Sud "Orda.kz"-iň öňki baş redaktory Gülnara Bažkenowa hökümi iki ýyl yza süýşürmek şerti bilen sekiz ýyl türme tussaglygyna höküm edildi, Bažkenowa aýyplamalary ret etdi.
Synçylar
Saýlawlara gözegçilik etmek bilen bagly ýagdaý düşnüksiz bolup görünýär. Täze Konstitusiýa boýunça mart aýynda geçirilen referendumdan soň, ýurtda garaşsyz synçylar üçin şertler üýtgedi. 1-nji iýuldan başlap, "Saýlawlar hakyndaky" kanuna girizilen üýtgetmeler gazak guramalarynyň saýlawlara gönüden-göni ýa-da gytaklaýyn baglanyşykly işler üçin daşary ýurtlardan maliýe serişdelerini almagyny gadagan etdi.
Bu düzgün sebäpli, 2016-njy ýyldan bäri garaşsyz gözegçilik işlerini alyp barýan "Erkindik Kanaty" gazak jemgyýetçilik gaznasy bu işden çekilýändigini yglan etdi we garaşsyz gözegçilik bilen meşgullanýan Gazagystanyň Ýaşlar maglumat gullugynyň (ÝYSK) taslamasy bolan "Ýaş Saýlawçylar Ligasy" düşündiriş sorap Merkezi Saýlaw Komissiýasyna ýüz tutdy. Gurama "Ýaş Saýlawçylar Ligasy" taslamasy üçin daşary ýurt grantlaryny ulanmaýandygyny öňe sürýär.
Gazagystanyň günbatar sebitindäki "Žariýa" jemgyýetçilik birleşigi başga bir kynçylyk bilen ýüzbe-ýüz boldy: saýlaw komissiýasy öz düzgünnamasyna üýtgetmeleri girizmegi talap etdi. Olar saýlaw gözegçilikleriniň anyk kesgitlenmändigini öňe sürdüler. "Biziň guramamyz akkreditasiýadan geçdi. Biz bu düzgünnama boýunça Adalat ministrliginde hasaba alyndyk we 2022-nji ýyldan bäri işleýäris" diýip, assosiasiýanyň başlygy Beknur Syražan bu mesele barada Azatlyk Radiosynyň Gazak gullugyna beren interwýusynda aýtdy.
Şol bir wagtyň özünde, beýleki guramalar gözegçilik işlerini dowam etdirýärler. Astanada hasaba alnan we birnäçe ýyl bäri garaşsyz gözegçilik bilen meşgullanýan "Mukalmas" jemgyýetçilik birleşigi täze çäklendirmeleriň oňa täsir etmeýändigini öňe sürýär, sebäbi gurama daşary ýurt ýa-da döwlet tarapyndan maliýeleşdirilmeýär. Ol saýlawlara gözegçilik etmek üçin müňe golaý meýletinçi taýýarlaýar.
Gazagystanyň Merkezi Saýlaw Komissiýasynyň maglumatlaryna görä, jemi 777 halkara synçysy akkreditasiýa edildi: 160 sanysy 42 daşary ýurtdan we 617-si 13 halkara guramalardan.
Şol bir wagtyň özünde, halkara saýlaw gözegçilik missiýalaryny iberýän Ýewropada Howpsuzlyk we Hyzmatdaşlyk Guramasynyň (ÝHHG) Demokratik institutlar we adam hukuklary boýunça edarasy "garaşsyz raýat gözegçiligi üçin giňişligiň daralmagy" barada alada bildirdi. Olar "hukuk taýdan näbellilik, birleşmek azatlygynyň çäklendirilmegi, maliýeleşdirmegiň çäkliligi we administratiw basyş" barada habar berýärler.
Saýlaw güni golaýlap gelýär. 23-nji awgustda gazagystanlylar Gurultaýyň ilkinji agzalaryny saýlarlar. Täze düzgünlere görä, olara doldurylan býulleteni surata düşürmek ýa-da wideo düşürmek ýa-da suratlary internetde ýerleşdirmek gadagandyr. Häkimiýetleriň aýtmagyna görä, bu býulleteniň gizlinliginiň bozulmagynyň we bikanun kampaniýalaryň öňüni alar. Düzgün bozulmalary babatynda takmynan 280 dollar jerime salynýar. Gazagstanly saýlawçylar ýedi partiýanyň birini saýlap ýa-da "ählisine garşy" ses berip bilerler. Öňki parlament saýlawlarynda 248 müňden gowrak adam ses berdi - bu partiýa sanawlarynda ses berenleriň tas 4 göterimi.