Merkezi Aziýada garry ene-atalara ideg etmek mukaddes borç hasaplanýar, garrylar öýlerine bolsa henizem ynamsyzlyk we ýazgarmak bilen seredilýär. Emma sebitiň ilaty barha garrap barýar. Demensiýa, Alsgeýmer keseli we insultyň netijeleri bolsa ýakyn garyndaşlardan gije-gündiz ideg etmegi talap edýär. Näme üçin maşgalalar bu agyr jogapkärçilik bilen ýeke galýarlar, ruhy tükenişi nähili ýeňip geçýärler we näme üçin, kömege mätäç bolsalar-da, ýakynlaryny ýöriteleşdirilen edaralara ynanyp bilmeýärler – bu barada Azatlyk Aziýanyň makalasynda gürrüň edilýär.
Merkezi Aziýada garry ene-atalara ideg etmek mukaddes borç hasaplanýar. Bu ýerde garrylygy maşgalanyň arasynda garşylamak adaty hasaplanýar, ýörite edaralarda däl. Ene-atany garrylar öýüne tabşyrmak, jemgyýetde aýdylmadyk bir ylalaşygy bozmak we jemgyýetçilik ýazgarmasyna uçramak diýmekdir.
Şol bir wagtyň özünde, sebitiň ilaty kem-kemden garrap barýar. Demensiýa, Alsgeýmer keseli we insultlaryň netijeleri garry adamlary özbaşdaklykdan mahrum edýär, hemişelik idege mätäç adamlaryň sany bolsa artýar. Sebitiň köp ýurtlarynda ýöriteleşdirilen merkezler, goldaw hyzmatlary we uzak möhletli ideg maksatnamalary ýa ýeterlik däl, ýa-da köp maşgalalar üçin elýeterli däl. Käwagt bolsa olara ýönekeý ynamsyzlyk bildirilýär.
Netijede, garyndaşlar keseliň öňünde ýeke galýarlar — taýýarlyksyz, hünärmen kömeginden mahrum we köplenç hatda gysgaça dynç almaga hem mümkinçiliksiz.
«Meniň kiçi wagtym ol hem meniň üçin ähli zady gurban edipdi»
«Iň gorkunç zat – ýakyn adamyň ýanyňda ýaly görünse-de, onuň eýýäm ýokdugyny duýmakdyr» diýip, Duşanbeden 45 ýaşly Malika aýdýar.
Bir wagtlar onuň ejesi meşhur inženerdi. Häzir bolsa 74 ýaşly aýal demensiýadan ejir çekýär: käwagt gyzyny tanamaýar, käwagt bolsa eýýäm aradan çykan garyndaşlaryny gözleýär.
Ilkibaşda Malika işini, maşgalasyny we ejesine ideg etmegi utgaşdyrmaga synanyşdy. Emma kesel güýçlenýärdi we garry aýala barha köp üns gerek bolýardy.
Malikanyň adamsy aýalynyň özüni doly ejesine ideg etmäge bagyşlamak baradaky kararyny goldamady. Jedeller köpelýärdi. Ahyrynda Malika ejesiniň ýanyna göçdi. Birnäçe wagtdan soň olaryň nikasy bozuldy. Uniwersitet talyby bolan iki ogly kakalary bilen galdylar we häzir dynç günleri ejelerini hem mamalaryny görmäge gelýärler.
Malikanyň her säheri birmeňzeş başlanýar: arlyk (pampers) çalyşmak, ýuwunmaga kömek etmek, naharlamak, derman içmäge yrmak. Işe gitmezden öň ol giriş gapysyny gulplaýar. Malikanyň işleýän hassahanasy öýden iki duralga uzaklykda ýerleşýär, şonuň üçin ol günortan arakesmesinde öýe dolanyp gelip, ejesini naharlap we geýindirip gidýär.
Işden soň bolsa ikinji tapgyr başlanýar: kir ýuwmak, öýi arassalamak, dermanlar we ideg.
Käwagt ejesi gyzyna aýdyň nazar bilen seredip, näme üçin şeýle ýadaw görünýändigini soraýar. Şeýle pursatlarda Malika aglamak isleýär. Emma birnäçe minutdan soň ol gürrüňi ýatdan çykarýar. Käte gyzyny zat ogurlamakda günäläp biler ýa-da eýýäm aradan çykan ene-atasyny çagyrmagy talap edýär.
Şu ýyllaryň dowamynda Malikanyň tas öz durmuşy galmady. Ol dostlary bilen duşuşmagyny bes etdi, täze gatnaşyklar gurmak pikirinden ýüz öwürdi. Emma ejesine ideg etmekden ýüz öwürmek pikirini-de kabul etmeýär.
«Meniň kiçi wagtym ol hem meniň üçin edil şeýle ähli zady: ukusyny, rahatlygyny, saglygyny gurban edipdi» diýip, Malika aýdýar.
Malikanyň hekaýasy aýratyn ýagdaý däl. Merkezi Aziýanyň ilaty kem-kemden garrap barýar. Gazagystanda uly ýaşly adamlar ilatyň takmynan 13 göterimini düzýär we soňky ýyllarda olaryň sany ýarym million töweregi artdy. Täjigistanda 60–74 ýaş aralygyndaky ýaşaýjylar ilatyň takmynan 6 göterimini düzýär. Gyrgyzystanda bolsa 65 ýaşdan uly takmynan 440 müň adam ýaşaýar, bu hem ilatyň 6 göterimine deňdir.
Täjigistanda demensiýa bilen kesellän adamlaryň sany barada takyk maglumat ýok. Emma Duşanbedäki «Salomati» jemgyýetçilik guramasynyň psihology Zebo Kadyrowanyň sözlerine görä, diňe olaryň guramasyna her hepde dört-bäş maşgala bu kesel bilen ýüzbe-ýüz bolansoň ýüz tutýar.
Onuň bellemegine görä, ozal işjeň durmuşda bolup, jemgyýetde ýokary orny eýelän adamlaryň ýakynlary üçin bu keseli kabul etmek aýratyn kyn bolýar.
«Köplenç garyndaşlar keseliň alamatlaryny diňe kejirlik ýa-da bilgeşleýin hereket hökmünde kabul edýärler. Şonuň üçin maşgalalara adamyň mertebesini peseltmezden aladalanma, agressiýa we gaýtalanýan soraglara nähili jogap bermelidigini düşündirmek örän möhümdir» diýip, Kadyrowa aýdýar.
Ýagdaýy görüş we eşidiş ukybynyň peselmegi, insultlaryň netijeleri ýaly goşmaça keseller has-da agyrlaşdyrýar. Garry adamlar çaltlyk bilen töweregindäkilere doly garaşly bolup galýarlar, maşgalalar bolsa muňa taýýar bolmaýarlar.
Täjigistanda demensiýa bilen ýaşaýan adamlar üçin infrastruktura tas ýok. Kadyrowanyň sözlerine görä, bar bolan garrylar öýleri we ideg edaralary beýle hassalar üçin uýgunlaşdyrylan däl, hemem maýyplyk resmi taýdan hasaba alynmasa bolsa, olara ýerleşmek köplenç mümkin däl.
Ol mysal hökmünde Günorta Koreýany görkezýär. Ol ýerde keseliň derejesine görä bölünen gündelik merkezler işleýär: käbir hassalar hünärmenler bilen meşgullanýarlar we akyl ukyplaryny saklaýarlar, beýlekiler bolsa lukmanlaryň hemişelik gözegçiliginde bolýarlar. «Demensiýasy bolan adamlara diňe dermanlar däl, eýsem aragatnaşyk, adaty gündelik durmuş we gezelençler hem gerek. Geçmiş, maşgala wakalary we tanyş adamlar baradaky gürrüňler olaryň hakykat bilen baglanyşygyny has uzak saklamaga kömek edýär» diýip, Kadyrowa belleýär.
«Ejemi dikeltmek üçin ýene köp ýyllar gerek bolar»
34 ýaşly Timur Gazagystanyň demirgazyk-günbatarynda ýaşaýar we köp ýyllardan bäri 87 ýaşly enesine ideg etmegiň ejesiniň saglygyny kem-kemden alýandygyny görýär.
Garry aýalda ýürek-damar keselleri, gan basyşynyň duýdansyz ýokarlanmagy we panika tutgaýlary bar. Soňky ýyllarda ol düşekden hem turup bilmeýär.
Esasy ýük Timuryň ejesiniň üstüne düşdi. Ol öz ejesine ideg etmek üçin işinden çykmaga mejbur boldy we doly pensiýa ýaşyna ýetip bilmedi. Garry aýalyň beýleki çagalary dürli şäherlerde ýaşaýarlar we gündelik idege gatnaşyp bilmeýärler.
Maşgala serediji tapmaga synanyşdy, emma ýaşaýan obalarynda bu aňsat bolmady.
«Käbirleri günüň dowamynda telefonda otyrýary, käbirleri bolsa wagtynda nahar bermegi ýatdan çykarýardy. Adamlar iň ýönekeý işleri hem etmek islemeýärdiler» diýip, Timur gürrüň berýär.
Wagtyň geçmegi bilen onuň ejesi mamasy üçin bir wagtda serediji, şepagat uýasy we psiholog boldy. Garry aýal onuň gatnaşygyna doly garaşly bolup, käwagt diňe gyzynyň gapdalynda oturmagy üçin gijäniň ýarysynda hem oýaryp bilýär.
Üznüksiz ukusyzlyk we dartgynlylyk Timuryň ejesiniň saglygyna güýçli täsir etdi.
«Ejem özüne ideg etmegini goýdy, özüni taşlady» diýip, Timur aýdýar.
Ol diňe wagtlaýyn garyndaşlarynyň ýanyna göçüp baranda şeýle idegiň nähili agyr bolup biljekdigine düşündi.
«Men ukysyz ýaşamaga taýýar däldim. Işleýäň, ünsüňi jemlemäge synanyşýaň, emma her bäş minutdan bir ýere ylgap, bir zat getirmeli ýa-da alyp gitmeli bolýar. Mamama hemişe biriniň gapdalynda bolmagy gerek. Adamyň goňşy otagda bolmagy hem ýeterlik däl» diýip, ol gürrüň berýär.
Ýaş ýigidiň sözlerine görä, keseliň we üzňeligiň geçen ýyllary mamasynyň daş-töweregindäki dünýäni kabul edişini düýpli üýtgedipdir.
«Bu akyldan azaşanlyk däl. Adam kem-kemden başga bir hakykatda ýaşap başlaýar» diýip, ol aýdýar.
Oňa iň agyr düşýän zatlaryň biri hem öz ejesiniň näderejede çalt garrandygyny görmekdir.
Timuryň gyzy dünýä inende, ejesi agtygy bilen tanyşmak üçin onuň ýanyna baryp bilmedi: mamasy başga hiç kimiň ýanynda galmaga razy bolmady.
«Men düşünýärin, bir gün mamam aradan çykar. Ýöne şondan soň ejemi dikeltmek üçin ýene köp ýyllar gerek bolar diýip pikir edýärin» diýip, Timur belleýär.
Timuryň maşgalasynda mamasyny internata ýa-da garrylar öýüne ýerleşdirmek meselesi hiç haçan çynlakaý ara alnyp maslahatlaşylmady.
«Ene-atam üçin bu garry adamlary taşlamak bilen deňeşdirilýär. Hiç kim hünärli ideg ýa-da ol ýerde adamyň beýleki adamlar bilen aragatnaşyk edip biljekdigi barada pikir etmeýär. Hemmeler diňe ol ýerde adamyň ýaşap bilmejekdigini pikir edýär» diýip, Timur aýdýar.
Timuryň gürrüň beren hekaýasyna meňzeş ýagdaýlary hünärmenler yzygiderli eşidýärler.
Almatydaky Newrozlar we Alsgeýmer keseli bejeriş merkeziniň ýolbaşçysy, lukmançylyk ylymlarynyň kandidaty Žibek Žoldasowanyň sözlerine görä, ilatyň garramagy bilen ýüzbe-ýüz bolan köp ýurtlarda döwlet kem-kemden bu ýüküň bir bölegini öz üstüne alýar we gündelik merkezleri, reabilitasiýa edaralaryny we uzak möhletli ideg hyzmatlaryny döredýär.
Gazagystanda bolsa bu jogapkärçilik henizem esasan maşgalalaryň üstünde galýar.
«Biz ilatyň garrap barýandygyna we zähmete ukyply adamlaryň sanynyň azalýandygyna düşünmelidiris. Bu indi diňe maşgala meselesi däl, eýsem döwletiň ykdysadyýetine degişli mesele hem bolup durýar» diýip, hünärmen aýdýar.
Žoldasowanyň sözlerine görä, internatlara bolan garaýyş kem-kemden üýtgeýär, emma bu tema henizem örän duýgur bolup galýar.
Ol garyndaşy internata ýerleşdirmegiň ondan ýüz öwürmek däldigine ynanýar.
«Siz ýakyn adamyňyza her gün baryp bilersiňiz, onuň bilen gürleşip bilersiňiz, suratlar getirip, geçmişi bilelikde ýatlap bilersiňiz. Bu hem idegiň bir bölegidir» diýip, ol belleýär.
Hünärmeniň sözlerine görä, ýokary hilli edaralar garyndaşlaryň fiziki taýdan özbaşdak üpjün edip bilmeýän idegini üpjün edip bilýärler.
«Ol ýerde psihologlar, bejeriş bedenterbiýe boýunça hünärmenler, massažçylar we lukmançylyk işgärleri işleýärler» diýip, Žoldasowa düşündirýär.
Bu aýratyn hem demensiýasy bolan adamlar üçin möhümdir. Hünärmeniň bellemegine görä, ýaşaýan ýeriniň ýygy-ýygydan üýtgemegi we adaty gurşawyň bozulmagy şeýle hassalar üçin uly stres bolýar.
«Adam töwereginde näme üçin ähli zadyň üýtgändigine düşünmeýär, bu üýtgeşmeleriň sebäbini ýatda saklap bilmeýär. Şonuň üçin onuň ýagdaýy has-da erbetleşip biler» diýip, ol aýdýar.
Žoldasowa aýratyn-da ýyllarboýy garry adamlara ideg edýän garyndaşlaryň ýagdaýyna üns berýär.
Onuň sözlerine görä, köp adam dowamly ýadawlyk, ruhy tükenme we günäkärlik duýgusy bilen ýüzbe-ýüz bolýar. Ýagdaýy jemgyýetçilik basyşy has-da agyrlaşdyrýar. Esasanam birden-bir çaga bolup, şol bir wagtyň özünde işlemeli, öz maşgalasyny üpjün etmeli we garrap barýan ene-atasyna ideg etmeli adamlara has kyn düşýär.
«Käbir adamlar: “Ene-ataňyzy internata nädip berdiňiz?” diýip ýazgarýarlar, ýöne özleri hiç hili kömek etmeýärler. Men olara hemişe iň bolmanda bir hepde gelip özleri seredip görsünler diýýärin. Eger hiç kim gelip kömek etmeýän bolsa, öz ruhy saglygyňyzy goramak üçin şeýle adamlar bilen gatnaşygy çäklendirmäge doly hukugyňyz bar» diýip, Žoldasowa aýdýar.
«Indi mamama bergimi gaýtarmagyň nobaty maňa geldi»
Bişkekli 25 ýaşly Ramis üçin hem internat meselesi hiç wagt gündeme gelmedi.
Ol wagtynyň köp bölegini demensiýadan ejir çekýän 87 ýaşly mamasyna ideg etmäge bagyşlaýar.
Ramis bäş ýaşyndaka onuň ene-atasy aýrylyşypdyr we hut mamasy onuň terbiýesini öz üstüne alypdyr. Häzir olaryň rollary çalşyldy.
Her gün birmeňzeş başlanýar: ýuwunmaga kömek etmek, nahar taýýarlamak, dermanlaryny bermek. Emma iň agyr zat gijelerdir.
Käte birnäçe gezek turup, ony köşeşdirmeli, onuň bilen gürleşmeli bolýar. Käwagt demensiýa sebäpli ol daň atýança uklap bilmeýär, şonda men hem onuň bilen bile gijäni ukusyz geçirýärin» diýip, ol gürrüň berýär.
Bu ideg dostlara, dynç almaga we şahsy durmuşa tas wagt galdyrmaýar. Käte uýalary mamasyny bir ýa-da iki gün alyp gidýärler, şonda ýaş ýigit biraz dynç alyp bilýär. Emma köplenç ol bu işi ýeke özi alyp barýar.
«Käte ejizlik duýgusy peýda bolýar. Sen kömek etmek isleýärsiň, ýöne hemme zadyň özüňe bagly däldigine düşünýärsiň. Käte indi güýjüň galmadyk ýaly bolýar. Emma soňra garry adam üçin iň möhüm zadyň ýakynlarynyň goldawy we söýgüsidigine düşünýärsiň. Hatda diňe gapdalynda bolmak hem olar üçin örän uly ähmiýete eýedir» diýip, ol aýdýar.
Ramisiň özi edýän aladasyny gurbanlyk hökmünde görmeýär.
«Men muny bir wagtlar meniň üçin hem şeýle alada eden adama bolan jogapkärçilik we minnetdarlyk hökmünde görýärin» diýip, ol belleýär.
Şeýle ýagdaý bilen ýüzbe-ýüz bolan maşgalalara näme ýetmeýändigini soranlarynda, ol hiç ikirjiňlenmän şeýle jogap berýär:
«Maglumat, hünärmenler, psihologik goldaw we garry adamlara ideg edýän adamlaryň başdan geçirýän zatlaryna adamçylykly düşünmek ýetmeýär».
Onuň pikirine görä, köp adamlara elýeterli hünärmen maslahatlary, öýde kömek hyzmatlary we gündelik ideg maksatnamalary peýdaly bolardy.
«Hemme kişiniň serediji tutmaga ýa-da hünär kömeginden peýdalanmaga ýagdaýy ýok» diýip, Ramis aýdýar.
Şol bir wagtyň özünde ol ýakyn adamyny garrylar öýüne ýa-da ýöriteleşdirilen merkeze berip bilmejekdigini boýun alýar.
«Ene-atalarymyz, mamalarymyz ähli kynçylyklara garamazdan bizi terbiýelediler. Olar özleri kömege mätäç bolup başlanda, biz hem olary ýeke goýmaly däldiris. Meniň pikirimçe, indi mamama bolan bergimi gaýtarmagyň nobaty maňa geldi».
Ideg — borç hökmünde
Gyrgyzystandan sosial gorag boýunça bilermen we «Babuşka Adoption» gaznasynyň öňki direktory Aýdaý Mambetaliýewanyň sözlerine görä, Merkezi Aziýa ýurtlarynda garry adamyň maşgalasynyň ýanynda ýaşamalydygy baradaky düşünje henizem güýçli.
«Biziň däplerimiz hemişe garry adamlaryň çagalary we agtyklary bilen bile ýaşamagyny göz öňünde tutupdy. Garry adamlaryň özleri üçin hem maşgalanyň ýanynda bolup, ýalňyzlyk duýmazlyk möhümdir» diýip, ol aýdýar.
Emma bu düşünjäniň aňyrsynda köplenç agyr gündelik hakykat gizlenýär.
«Ähli zat ahyrynda pula gelip direýär. Derman satyn almaly, idegi üpjün etmeli, garry garyndaşyna seredýän adamyň özi hem durmuş serişdesiz galmaly däl» diýip, Mambetaliýewa belleýär.
Onuň sözlerine görä, zähmet migrasiýasy ýagdaýy has-da kynlaşdyrýar. Gyrgyzystanyň ýüz müňlerçe ýaşaýjysy daşary ýurtlarda işleýär, emma garry adamlara ideg etmek baradaky jemgyýetçilik garaýyş öňküligine galýar. Çagalar gazanç etmek üçin daşary ýurda gidip, ene-atalaryna maliýe taýdan kömek etseler-de, töwerekdäkiler olaryň garrylary taşlandygyny aýdyp bilýärler.
Şol bir wagtyň özünde garrylar öýleri we internatlar meselesi Gyrgyzystanda hem köp derejede tabu tema bolup galýar. Şeýle karary kabul eden maşgalalaryň köpüsi garyndaşynyň internatda ýaşaýandygyny başgalara aýtmazlygy makul bilýärler. Adamlar ýene-de ýazgarylmakdan gorkýarlar.
Soňky ýyllarda Bişkekde we beýleki şäherlerde garry adamlara ideg edýän hususy edaralar peýda bolup başlady. Emma bu ugruň ösüşi gözegçilik ulgamynyň emele gelişinden has çalt döreýär.
«Isleg artýar, sebäbi ilat garrap barýar. Emma psihologik ýa-da psihiatrik hyzmatlary hödürleýän hususy internatlar üçin işiň anyk standartlary tas ýok» diýip, hünärmen aýdýar.
Goldawy biri-birinden gözlemek
Ýöriteleşdirilen edaralara ynamsyzlyk diňe Gyrgyzystanda däl. Sebitiň ähli ýerinde garyndaşlar ýaşy we keselleri sebäpli özlerini gorap bilmeýän adamlara äsgermezçilik edilmeginden ýa-da zalymlyk edilmeginden gorkýarlar.
Bu gorkular hakyky wakalar bilen hem güýçlenýär. 2023-nji ýylda Gazagystanda kazyýet 22 ýaşly lukmançylyk talybyny bäş ýyla golaý möhlet bilen azatlykdan mahrum etdi. Ol hospisde sanitar bolup işleýän wagty näsaglary, olaryň arasynda demensiýasy bolan hassalary hem yzygiderli urupdyr. Şeýle hassalar özlerini gorap ýa-da bolup geçen zatlar barada gürrüň berip bilmändirler.
Şeýle ýagdaýlaryň fonunda soňky ýyllarda rus dilli internetde demensiýasy bolan adamlaryň garyndaşlary üçin özara goldaw toparlary çalt ösýär.
Telegramdaky iň uly toparlaryň biri «Alsgeýmer we demensiýa hassalarynyň garyndaşlary üçin kömek toparydyr». Agzalaryň köpüsi Russiýada ýaşaýar, emma topara Gazagystandan, Gyrgyzystandan, Belarusdan we beýleki ýurtlardan hem maşgalalar gatnaşýar.
Bu ýerde adamlar kyn ýagdaýlary ara alyp maslahatlaşýarlar, lukmanlaryň we seredijileriň aragatnaşyk maglumatlaryny paýlaşýarlar, dermanlar barada maslahat berýärler, ukusyz gijeler, ruhy tükenme we dowamly günäkärlik duýgusy barada gürrüň berýärler.
Köp adamlar üçin şeýle jemgyýetler, kem-kemden ýadyny, özbaşdaklygyny we daşky dünýä bilen baglanyşygyny ýitirýän ýakyn adama ýyllarboýy ideg etmegiň nämäni aňladýandygyny düşündirmeli bolmaýan ýeke-täk ýer bolup durýar.