2022-nji ýylyň 18-nji oktýabrynda, Russiýanyň Ukraina garşy giň gerimli urşy başlanmagyna takmynan sekiz aý dolanda, ýokary derejeli rus harby ofiseri Russiýada öýündäki aýalyna hem-de birnäçe tanyşlaryna ençeme habar iberdi.
Şol wagt polkownik bolan Roman Demurçiýew, 42-nji Gwardiýa motorly tüpeňçi diwiziýasynyň serkerdesi hökmünde, esgerleriniň Ukrainadaky bir “berk nokady” basyp alyp, dört harby ýesiri ele salandygyny öwünip gürrüň berdi.
Aýaly Aleksandra iberen hatynda, birnäçe garaýyp, metal turbadan asylyp duran adam gulaklaryna meňzeýän suraty hem goşdy.
“Olar bilen soň näme edýärsiň?” diýip, Aleksandra ýazdy.
Soňky ýylda general-maýor derejesine göterilen Demurçiýew: “Olardan gülzarlyk edip, sowgat bererin” diýip, jogap berdi.
“Piwo üçin doňuz gulagy ýaly” diýip, aýaly jogap berdi.
“Hawa” diýip, Roman jogap berdi.
Ganly, elhenç mazmunly gürrüňler we ýokary derejeli rus harby ofiseriniň ähtimal uruş jenaýatlaryna degişli subutnamalar Demurçiewiň iberip we kabul edipdir diýlip hasap edilýän üç ýyllyk aragatnaşyklarynda ýüze çykýar. Bu maglumatlar tekst we sesli habarlar, suratlar hem-de wideolardan ybaratdyr.
Bu materiallar — onlarça habar we degişli beýleki maglumatlar — Azat Ýewropa/Azatlyk Radiosynyň Ukrain gullugynyň derňew bölümi bolan Shemalar žurnalistlerine Ukrain harby gullugynda hyzmat edýän bir adam tarapyndan berildi. Azat Ýewropa/Azatlyk Radiosy onuň şahsyýetini we maglumatlaryň nähili düşendigini äşgär etmezlige razy boldy.
Shemalar ABŞ-daky sud-laboratoriýalary we Germaniýadaky maglumat barlagçylary bilen bilelikde hat alyşmalaryň hakykylygyny tassyklady.
Rus generalynyň hat-habarlary barada Shemalar tarapyndan taýýarlanan asyl dokumental filmi GÖRÜŇ. Programma ukrain dilindedir we iňlisçe subtitrler bilen berilýär.
Azat Ýewropa/Azatlyk Radiosynyň habarçylary maglumatlardaky köp sanly seneleri we wakalary Ukrainanyň Üçünji Armiýa Korpusynyň esgerleriniň beren maglumatlary bilen hem deňeşdirip tassyklady. Bu korpusyň bölümleri Demurçiýewiň ýolbaşçylygyndaky güýçlere garşy söweşipdir we häzirki wagtda hem söweşýär.
Telefon arkaly Azat Ýewropa/Azatlyk Radiosy tarapyndan ýüz tutulanda, 49 ýaşly Demurçiýew harby ýesirlere edilen çemeleşme barada soralanda telefony goýdy.
Russiýanyň Goranmak ministrligi harby ýesirlere çemeleşme syýasaty baradaky soraglara jogap bermedi.
“Gulaklara degmediňmi?”
Russiýanyň Ukrainadaky urşy 24-nji fewralda dördünji ýylyna gadam basdy. Bu döwürde rus bölümleri tarapyndan uruş jenaýatlarynyň edilendigi barada giňden aýyplamalar we köp sanly subutnamalar ýüze çykdy.
Iň belli mysallaryň biri Ukrainanyň paýtagty Kiýewiň demirgazygyndaky Buça şäherinde boldy. Rus güýçleri şäheri bir aýdan gowrak wagtlap basyp aldy.
Rus goşunlary yzyna çekilenden soň, ýaşaýjylar köplenç parahat ilatdan bolan onlarça jesedi tapdylar. Olaryň köpüsi gysgaça jezalandyrma ýa-da gynamalara sezewar edilen ýaly görünýärdi; jesetler köçelerde ýa-da ýerzeminlerde toplanyp ýatyrdy.
Azat Ýewropa/Azatlyk Radiosy Buçada galdyrylan harby ýazgylary we sosial ulgam maglumatlaryny deňeşdirip, parahat ilatyň öldürilmegine gatnaşan 234-nji Pskow polkunyň birnäçe agzasyny anyklady.
Azat Ýewropa/Azatlyk Radiosynyň tarapyndan ele geçirilen hat-habarlara görä, kesilen gulaklar baradaky gürrüň Demurçiýewiň başga bir harby ofiser bilen hat alyşmagyndan başlanýar. Ol bu haty köp ýyllardan bäri tanaýan tanyşy Igor Timofeýewa, 36-njy Armiýanyň birinji orunbasar serkerdesine iberipdir.
“Çagalyk döwrümizdäki ýaly gulaklara degmediňmi?” diýip, Timofeýew jogap berýär.
Timofeýewyň näme manyda aýdandygy anyk däl.
Şeýle-de bolsa, ol hem, Demurçiýew hem 2000-nji ýyllarda Çeçenistanda, Russiýanyň bu sebitini haraba öwren çaknyşyk döwründe söweşipdi.
Demurçiýew soňra şol mowzuk boýunça aýaly bilen aýratyn söhbetdeşlik açdy. Aleksandra hem gulaklaryň suraty barada jogap ýazanda Çeçenistana salgylanan ýaly görünýär:
“Men muny diňe Çeçen döwrüniň hekaýalarydyr öýdýärdim. Görseň, hakykat eken” diýip, ýazdy.
Russiýa güýçleri öň hem ýesirleriň gulaklaryny kesmekde aýyplanypdy.
1990-njy ýyllardaky Birinji Çeçen urşy döwründe žurnalistler we adam hukuklaryny goraýjylar rus goşunlarynyň ýasalan şikesler barada birnäçe hasabatlary dokumentleşdiripdiler. 2000–2001-nji ýyllarda ikinji konflikt döwründe Human Rights Watch we “Memorial” topary deriniň sogrulmagy, döwülen süňkler, kesilen barmaklar we gulaklar ýaly agyr şikesli jesetleri beýan edipdi.
Rus metbugaty çeçen söweşijileri tarapyndan hem şuňa meňzeş hereketleriň amala aşyrylandygyny habar beripdi.
2022-nji ýylda Shemalar ukrain aňtaw gullugy tarapyndan ele geçirilen rus esgerleriniň jaň ýazgylaryny hem ele alypdy. Bir ýazgyda bir esger: “Ol geplemez. Gulagyny kesdiler” diýendigi eşidilýär.
Demurçiýew 2024-nji ýylyň ahyrynda hem gulak kesmek baradaky meseläni ýene bir gezek agzap geçýär. Ol muny Waleriý Nepop diýlip tanadylan aragatnaşyk şahsyna iberen sesli habarynda aýdýar.
Azat Ýewropa/Azatlyk Radiosy Nepopyň Russiýanyň esasy içerki aňtaw gullugy bolan Federal howpsuzlyk gullugynyň (FSB) bilen bagly ofiser bolmagynyň ähtimaldygyny anyklap bildi.
“Sen ajaýyp guramanyň ýolbaşçysy, bu meniň arzuwym” diýip, Demurçiýewiň aýdýandygy eşidilýär. “Wah, hatda gulaklary hem kesipsiň. Emma biziň ýaşymyzda beýle zatlary indi özümiz etmeýäris; biz diňe buýruk berýäris.”
Syçanlar we generallar
Demurçiýew tarapyndan iberilen ýa-da alnan materiallaryň käbiri onuň kärdeşleriniň arasynda gara, ýetginjekçe we köplenç sadistik degişmeleri görkezýär.
2023-nji ýylyň dekabrynda iberilen wideoda diri syçan aýaklaryndan daňylyp, haçlanan ýaly görkezilýär; rus sesi syçany “sorag edýär” we oňa çilim hödürleýär.
Bu wideony 49-njy birleşdirilen goşunynyň serkerdesi general-leýtenant Mihail Kosobokow iberipdir. Demurçiýew oňa ýylgyryş emojisi bilen jogap beripdir.
Aýratyn bir habarda Demurçiýew rus dilindäki mem iberipdir: “Hezil bolsa, bu uruş jenaýaty däl.”
Başga bir hat alyşmalar tapgyrynda, FSB bilen bagly harby aňtaw ofiseri bolup görünýän we ady Roman diýlip görkezilen bir adam bilen ýazyşanda, Demurçiýew öz gözegçiligindäki ukrain tussagy barada näme etmelidigini soraýar.
2023-nji ýylyň oktýabryndaky habarlarynda ol şeýle ýazýar: “Mende bir tussag bar… Ony saňa sowgat edip bilerin. Ol çukurda otyr… Näme edeli — ýok etmeli ýa-da saňa berelimi?”
Soňra ol şeýle diýýär: “Ony gynamaga wagtymyz bolmady, şonuň üçin maglumatlary ‘ýumşak’ boldy. Emma sende wagt kän — adamlary hakykaty aýtmaga mejbur edýän gurallary ulanyp bilersiň.”
Azat Ýewropa/Azatlyk Radiosy gürrüňi edilýän tussagyň şahsyýetini anyklady: ol Ukrainanyň günortasyndaky Zaporižýa şäherinden bolan 42 ýaşly erkek adamdy. Ol takmynan iki ýyla golaý Russiýanyň tussaglygynda, şol sanda Ukrainadan uzakda ýerleşýän Russiýanyň Altaý sebitindäki bir desgada hem saklanypdy.
2025-nji ýylyň tomsunda ol tussag alyş-çalşygyň çäginde Ukraina gaýtaryldy.
Azat Ýewropa/Azatlyk Radiosynyň habarçylary onuň garyndaşlary arkaly onuň bilen habarlaşdy. Ol beden we ruhy ýagdaýynyň agyrdygyny aýtdy we jikme-jik gürrüň bermekden ýüz öwürdi. Diňe güýçli urulandygyny we elektrik togy bilen gynamalara sezewar edilendigini aýtdy.
“Olardan bölek-bölek edýärlermi?”
Beýleki habarlarda Demurçiýewiň diňe uruş jenaýatlaryna däl, eýsem aç-açan öldürmelere hem gatnaşmagy mümkinligi görkezilýär.
2024-nji ýylyň dekabrynda ol ýylylyk kameraly dron arkaly düşürilen wideony alýar. Kadrdan daşarda bir rus sesi: “Olary bölek-bölek edýärlermi?” diýip soraýar.
“Hawa, pilçe bilen” diýip, başga bir ses jogap berýär.
“Olar biziňkilerimi?” diýip ilkinji ses sorap, küräkli adamlaryň rus esgerleridigini anyklamak isleýär.
“Hawa” diýen jogap gelýär.
“Beý, näme beýle zat!” diýip, birinjisi haýran galyp gygyrýar.
Soňraky habarlarda Demurçiýew wideoda görkezilenleriň öňki tussaglardan ybaratdygyny we üç sany boýun bolan ukrain esgerini sapýor pilçesi bilen öldürendigini ýazýar.
Ol öz serkerdesi, general Oleg Mitýaýewa ýazyp şeýle diýýär: “Men muny saňa habar berdim. Iki tussag berkitmä girip bildi. Ol ýerde üç ukrain bardy,” diýip, ol olary kemsidiji söz bilen atlandyryp ýazýar. “Olary ýesir aldylarda, soň sapýor pilçesi bilen çapyp öldürdiler. Wah, näme wagşylyk. Görýäňmi, olary sapýor pilçesi bilen öldürdiler. Wah.”
Azat Ýewropa/Azatlyk Radiosyn rus goşunlary tarapyndan ýesir alnyp, soňra öldürilen ukrain harby bölüminiň haýsydygyny anyklady. Bu bölüm wakanyň Ukrainanyň gündogar böleginde bolup geçendigini aýtdy, ýöne garyndaşlaryň we diri galanlaryň ruhy ýagdaýyny goramak maksady bilen olaryň atlaryny we bölüminiň adyny aýan etmemekleri haýyş etdi.
Bölüm tarapyndan berlen aňtaw maglumatlaryna görä, Demurçiýewyň wideoda agzan öňki tussaglary anyklamak mümkin boldy. Olar Russiýanyň 20-nji umumy goşunynyň Üçünji diwiziýasynyň düzümindäki 252-nji motorly tüpeňçi polkunyň “Black Mamba” atly bölüminiň agzalarydy.
Soňky hat alyşmalarda Demurçiýew wakanyň jikme-jikliklerini Russiýanyň 20-nji goşunyna ýolbaşçylyk eden general Oleg Mitýaýewa habar berýär. Mitýaýew muňa öwgüli jogap berýär.
“Ol ýeri eýeläp, olary kürekler bilen çapyp öldüren ‘tussaglar’ — Hudaý islese, diri galarlar” diýip, ol aýdýar. “Olary hökman sylaga hödürlemeli. Öňe itekläň, ýuwaş-ýuwaşdan. Tüweleme, gowy iş, dowam ediň, dowam ediň, şol namartlary ezip taşlaň, wah.”
Forum