Gyrgyzystanda sud "Şumkar" atly oppozision hereketiniň materiallaryny, şeýle hem onuň bilen baglanyşykly şahslaryň işjeňligini "ekstremistik" diýip yglan etdi. Olaryň arasynda prezident Sadyr Japarowy tankytlaýanlar hem bar. Bu babatda Gyrgyzystan ýeke-täk mysal däldir. Täjigistanda, Gazagystanda, Özbegistanda, Russiýada we Belarusda "ekstremizm" diýen at indi diňe bir radikal ýaragly toparlara däl, eýsem oppozisiýa wekillerine, žurnalistlere, hukuk goraýjylara we sosial ulgamlaryň adaty ulanyjylaryna hem ýygy-ýygydan dakylýar. Näme üçin şeýle bolýar? "Ekstremistik gurama" diýen düşünje nämäni aňladýar we oňa gatnaşygy bolanlar üçin nähili netijeleri döredýär?
Sud haýsydyr bir guramany "ekstremistik" diýip yglan edende, bu diňe bir şol guramanyň işiniň gadagan edilmegi bilen çäklenmeýär. Şol topar bilen hyzmatdaşlyk eden, onuň materiallaryny ýaýradan, köpçüligiň öňünde goldaw bildiren ýa-da hatda sosial ulgamlarda diňe teswir galdyran şahslar hem howp astyna düşüp bilerler.
Merkezi Aziýa ýurtlarynda, şeýle hem Russiýada we Belarusda "ekstremizm" adalgasy diňe bir zorluk bilen baglanyşykly ýagdaýlarda däl, eýsem has giňişleýin manyda ulanylýar. Oppozisiýa syýasatçylary, žurnalistler, blogerler we hukuk goraýjylar köplenç häkimiýetleriň üns merkezine düşýärler, häkimiýetler bolsa olaryň işjeňligini konstitusion gurluşa howp salmak, separatizm ýa-da häkimiýeti basyp almaga synanyşmak bilen baglanyşdyrýarlar.
Gyrgyzystan: Garaşsyz metbugatyň gadagan edilmegi, şol sanda 'Şumkar' işi
12-nji oktýabrda Bişkek şäheriniň Oktýabr etrap sudy "Şumkar" oppozisiýa hereketiniň maglumatlaryny, şeýle hem onuň bilen baglanyşykly şahslaryň işjeňligini ekstremistik diýip yglan etdi. Kazyýetiň kararynda ady agzalanlaryň arasynda syýasy synçy Aýdar Raýew, daşky gurşawy goraýjy Samat Kuşbek, "Kumtor" altyn känini işläp bejerýän kompaniýanyň öňki daşarky dolandyryjysy Tengiz Bolturuk we bloger Syrgak Kenjebaýew bar. Daşary ýurtlarda bolan döwründe bu şahslar dürli ýollar bilen prezident Sadyr Japarowy tankyt edipdiler. 13-nji oktýabrda Syrgak Kenjebaýew saklanyp, Gyrgyzystana getirildi we derňew tussaglygyndaky izolýatora ýerleşdirildi.
Içeri işler ministrliginiň maglumatyna görä, ol internetde köpçülikleýin tolgunyşyklara çagyryşlary ýaýradypdyr, munuň esasy maksady bolsa häkimiýeti basyp almak bolupdyr. Şeýle hem, oňa aldawçylyk, hilegärlik bilen baglanyşykly aýyplamalar bildirilýär.
Köp adam üçin bu bir alamat boldy. Gyrgyzystanda häzirki wagtda "ekstremist" diýen at diňe bir radikal pikirleri ýaýradýanlara ýa-da eline ýarag alýanlara däl, eýsem häkimiýeti tankytlaýan adaty adamlara hem dakylýar.
2025-nji ýylda kazyýet "Temirov Live", "Kloop" we "Ait, ait dese" ýaly derňew žurnalistikasy bilen meşgullanýan neşirleriň materiallaryny ekstremist diýip yglan etdi.
Wenada ýerleşýän "Freedom for Eurasia" (Ýewraziýa üçin azatlyk) atly adam hukuklary guramasynyň ýolbaşçysy Leýla Seýitbek, şeýle kararlaryň diňe bir neşirleriň awtorlaryny jezalandyrmak üçin däl, eýsem olaryň okyjylarynyň maglumata elýeterliligini çäklendirmek maksady bilen kabul edilýändigine ynanýar.
"Bu Gyrgyzystanyň metbugatyň ekstremistdigini yglan eden we kazyýetiň karary bilen olaryň onlaýn neşir edilmegini gadagan eden, materiallaryna haýsydyr bir reaksiýa bildirmegi ýa-da başga bir görnüşde paýlanmagyny gadagan eden ilkinji ýagdaýlar boldy" - diýip, ol 2025-nji ýylyň oktýabr aýynda kabul edilen karar barada aýtdy. "Bu ýerde maksat diňe bu materiallary öndürýän döredijileri jezalandyrmak däl, eýsem olary tomaşaçylardan aýyrmakdygy görkezildi”.
Materiallaryň ekstremist hökmünde ykrar edilmegi diňe bir olaryň awtorlarynyň ýagdaýyny üýtgetmeýär. Şeýle hem neşirleri ýaýratmagy dowam etdirýän ýa-da olaryň işini köpçülikde goldaýan adamlar üçin hem töwekgelçilik döredýär. Baktybek Moldaliýew ekstremist materiallary ýaýratmakda aýyplanyp, Gyrgyzystanda sud edilýär. Habar beriş serişdeleriniň habaryna görä, munuň sebäbi "Kloopyň" sosial ulgamlarda paýlaşan neşirleri bilen bagly. Moldaliýew tussaglykda we aýyplamalary boýun almaýar.
Ekstremizm näme we bu düşünje näme üçin jedelli?
Halkara hukugynda ähli döwletlere degişli ekstremizmiň ýeke-täk uniwersal kesgitlemesi ýok. Şol bir wagtyň özünde, dürli ýurtlaryň milli kanunçylygynda bir guramanyň ýa-da adamyň işiniň ekstremist hökmünde ykrar edilip bilinmegine üçin öz ölçegleri bar.
Ýewropa Geňeşiniň Mejlisiniň 2003-nji ýyldaky karary ekstremizmi parlament demokratiýasynyň ýörelgelerini aç-açan ýa-da gizlin ret edýän we köplenç çydamsyzlyga, ksenofobiýa, anti-semitizme we aşa milletçilige esaslanýan syýasy işiň bir görnüşi hasaplaýar.
Şeýle-de bolsa, postsowet giňişligindäki ýurtlarda kanun çykaryjy kesgitlemeler we ekstremistlere garşy kadalary ulanmak tejribesi ep-esli üýtgeýär. Käbir hadysalarda diňe bir zorluga ýa-da häkimiýeti zorluk bilen ele geçirmäge çagyryşlar däl, eýsem syýasy hereketleriň, internet neşirleriniň we jemgyýetçilik işleriniň beýleki görnüşleri hem bar. Leila Seýitbekiň pikiriçe, ekstremizme garşy göreş modeli sebitdäki beýleki döwletleriň çemeleşmesine täsir eden şeýle tejribäniň ýaýramagynda Russiýa möhüm rol oýnady.
"Bu modeliň binagäri, elbetde, Russiýa. Sebäbi olar diňe bir öz kanunlary bilen çäklenmän, sebitimizdäki ýurtlary şeýle amaly nusga, ýagny tejribe bilen üpjün edýärler. Ony nähili ulanmalydygyny iş ýüzünde görkezýärler" - diýip, adam hukuklaryny goraýjy aktiwist aýdýar.
Leila Seýitbek 2001-nji ýyldaky Şanhaý konwensiýasyna-da ünsi çekýär, üç howp diýlip atlandyrylýan terrorçylyga, separatizme we ekstremizme garşy göreşmek üçin çemeleşme kesgitlenýär. Seýitbekiň pikiriçe, bu düşünje Merkezi Aziýa sebitiniň ýurtlarynyň ýolbaşçylary tarapyndan kabul edilen şablon boldy.
Ynsan hukuklaryny goraýjylaryň görkezýän meselesi, ekstremizm düşünjesine giňden seredilende, bu diňe bir zorluk bilen baglanyşykly guramalara däl, eýsem häkimiýetleriň syýasy garşydaşlaryna-da degişlidir.
Özbegistan: basyş astyndaky oppozisiýa
Özbegistanyň häkimiýetleri Merkezi Aziýada ilkinji bolup syýasy garşydaşlaryny jemgyýetçilik durmuşyndan kowdy. 1990-njy ýyllaryň başynda "Erk" we "Birlik" oppozision partiýalary kanuny syýasy prosesiň daşynda galdylar. Guramalaryň özleri ekstremist diýlip kesgitlenmedik hem bolsa, ýolbaşçylary we tarapdarlary soňky ýyllarda ekstremizm we terrorçylyk bilen baglanyşykly jenaýat jogapkärçiligine çekildi.
2024-nji ýylda Özbegistanyň Ýokary kazyýeti "Alga, Karakalpakstan" hereketini ekstremistik gurama diýip yglan etdi. Bu topar 2022-nji ýylyň iýul aýynda Nukusda bolup geçen wakalar bilen baglanyşdyryldy, şol wagt Daşkent tarapyndan teklip edilen konstitusion düzedişlere garşy geçirilen köpçülikleýin nägilelik çäreleri çaknyşyklara öwrülipdi. Teklip edilen düzedişler Garagalpagystany giň awtonomiýasyndan, şeýle-de referendum arkaly Özbegistandan bölünip aýrylmak hukugyndan mahrum edýärdi.
Nägilelik çäreleri rehimsizlik bilen basylyp ýatyryldy we netijede 20-den gowrak adam öldi.
Soňra häkimiýetler nägilelik hereketine gatnaşanlary we ony gurnaýjylary ýurduň konstitusion gurluşyna hem-de çäk bitewüligine garşy gönükdirilen hereketleri amala aşyrmakda aýypladylar.
"Soňra Nukusda bolup geçen wakalar üçin 'Alga, Karakalpakstan' topary günäkärlendi, emma bilermenleriň — şeýle-de meniň öz pikirimçe — bu protestler bilen olaryň hiç hili dahly ýokdy. Bu düýbünden öz-özünden dörän, parahatçylykly protestidi. Şeýle-de bolsa, häkimiýetler 'Alga, Karakalpakstan' toparyny separatizmi wagyz etmekde we konstitusion gurluşa howp salmakda aýypladylar" diýip, Leýla Seýitbek belleýär.
Täjigistan: Ähli syýasy hereketleriň gadagan edilmegi
Täjigistanda ekstremizme garşy kanunçylyk syýasy oppozisiýany yzarlamak üçin bir gurala öwrüldi.
2014-nji ýylda häkimiýetler "Topar 24" atly oppozisiýa hereketini ekstremistik diýip yglan etdiler. 2015-nji ýylda bolsa, Täjigistanyň Ýokary kazyýeti Täjigistanyň "Yslam gaýtadan galkynyş partiýasyny" terrorçylykly gurama diýip yglan etdi we onuň işjeňligini gadagan etdi.
Bu guramalar gadagan edilenden soň, olaryň wekilleri we tarapdarlary jenaýat jogapkärçiligine çekildiler. Şeýle hem, hukuk goraýjylaryň habar bermegine görä, oppozisiýa wekilleriniň garyndaşlaryna, şeýle-de häkimiýetler tarapyndan gadagan edilen toparlar bilen baglanyşygy bar diýlip hasaplanýan şahslara basyş edildi.
"Bu, tutuş bir oppozisiýa hereketiniň düýbünden gadagan edilmegini görkezýän, aýratyn berk mysaldyr. Häkimiýetler olara 'ekstremistler' we 'terrorçylar' diýip at dakmak bilen çäklenmän, has aňryk gidip, olaryň garyndaşlaryny, kärdeşlerini we olar bilen nähilidir bir baglanyşygy bolan islendik adamlary nyşana aldylar" diýip, Leýla Seýitbek aýdýar.
Soňra “Pamir Daily News” we “Nowy Tajikistan 2” atly garaşsyz habar beriş serişdeleri Täjigistanda gadagan edilen guramalaryň we serişdeleriň sanawyna goşuldy.
Şeýle ýagdaýlarda, gadagançylygyň netijeleri degişli guramalaryň işinden has uzaga ýaýrap biler. Eger häkimiýetler şeýle gurama bilen islendik gatnaşygy şübhe bildirmek üçin esas hökmünde görseler, onda diňe bir onuň agzalary däl, eýsem olaryň hünär we şahsy toparlaryndaky şahslar hem howp astyna düşýärler.
Gazagystan: Oppozisiýa bilen baglanyşykly jenaýat işleri
Gazagystanda gadagan edilen iň belli oppozisiýa toparlarynyň arasynda, häzirki wagtda Ýewropada ýaşaýan, öňki bankir we häkimiýeti tankytlaýan Muhtar Ablýazow bilen baglanyşykly bolan "Gazagystanyň demokratik saýlawy" (GDS) hem-de resmi Astananyň GDS-iň "öwrülen görnüşi" diýip häsiýetlendiren "Köşe partiýasy" hereketi bar. Astana şäherindäki kazyýet 2018-nji ýylda GDS-i, 2020-nji ýylda bolsa "Köşe partiýasyny" ekstremistik gurama diýip yglan etdi.
Bu hereketlere gadaganlyk girizilenden soň, olaryň aktiwistlerini, şeýle hem derňewçileriň olaryň işine gatnaşdy diýip, hasaplan şahslary jenaýat jogapkärçiligine çekdiler. Kanun goraýjy edaralar sosial media ýazgylaryny, interwýulary, jemgyýetçilik beýanatlaryny we gadagan edilen guramalar bilen baglanyşygyny barladylar.
Žurnalistler, aktiwistler we adaty internet ulanyjylary üçin bu näbellilik gurşawyny döredýär: jemgyýetçilik beýanaty ýa-da maglumatyň ýaýradylmagy häkimiýetler tarapyndan diňe syýasy garaýşyň beýany hökmünde däl, eýsem gadagan edilen gurama bilen gatnaşygyň subutnamasy hökmünde kabul edilip bilner.
2024-nji ýylda "Ne Deidi" atly YouTube kanalynyň döredijisi, žurnalist Duman Muhammetkarim ýedi ýyl möhlet bilen azatlykdan mahrum edildi. Ol "ekstremizmi maliýeleşdirmek" we gadagan edilen gurama — takyk aýdylanda Gazagystanyň Demokratik Saýlawy guramasyna (DWK) "gatnaşmakda" aýyplandy. Muhammetkarime garşy gozgalan jenaýat işi, onuň Muhtar Ablýazow bilen geçiren wideo söhbetdeşligine esaslanýardy, şol söhbetdeşlikde ol oppozisiýa wekiline pul serişdelerini geçirmek baradaky jikme-jiklikleri beýan edipdi. Ablýazow öz watandaşlaryndan, Gazagystanyň häkimiýetleri tarapyndan Günbataryň sudlarynda oňa garşy gozgalan işler boýunça özüni goramak üçin zerur bolan hukuk çykdajylaryny tölemäge kömek sorapdy.
Muhammetkarim özüne bildirilen aýyplamalary ret edýär we DWK bilen hiç hili arabaglanyşygynyň ýokdugyny öňe sürýär. Häzirki wagtda ol türmede saklanýar, aklawçysynyň we ene-atasynyň aýtmagyna görä, agyr şertlerde ýaşaýar; adam hukuklaryny goraýjylar tarapyndan syýasy tussag hasaplanýan bu žurnalist, hatda öz janyna kast etmäge hem synanyşypdyr.
Muhammetkarim bilen birmeňzeş aýyplamalara sezewar edilen dünýäniň iň uly çöllerini ýeke özi ylgap geçmegi bilen tanalýan meşhur ultramarafonçy Marat Žylanbaýew hem şoňa meňzeş möhlet bilen türme tussaglygyna höküm edildi. Ol hem DWK bilen gatnaşygynyň bardygynda aýyplandy.
Russiýa: Ekstremist aýyplamasy we tarapdarlaryň yzarlanmagy
Russiýada ekstremizme garşy kanunçylygyň syýasy oppozisiýa garşy ulanylmagynyň iň aýdyň mysallaryndan biri, Alekseý Nawalnynyň guramalary bilen baglanyşykly ýagdaýdyr.
2021-nji ýylda sud «Korrupsiýa garşy göreş gaznasy» we «Raýatlaryň hukuklaryny goramak gaznasy» guramalaryny we syýasatçynyň sebitdäki edaralaryny ekstremistik guramalar diýip, yglan etdi. Şondan soň, Russiýanyň häkimiýetleri diňe bir bu guramalaryň işgärlerini däl, eýsem olaryň tarapdarlaryny hem yzarlap başladylar.
Alekseý Nawalnyý 2024-nji ýylyň fewralynda, 19 ýyllyk türme jezasyny çekýän wagtynda, tussaglar üçin niýetlenen kolonýada aradan çykdy. Onuň ölümi halkara derejesinde seslenme döretdi we tussaglyk şertleri barada soraglary orta atdy.
Russiýanyň häkimiýetleri ekstremizme garşy kanunçylygy, şol sanda garaşsyz metbugat serişdelerine we hökümeti tankytlaýanlara garşy ulanýarlar. Şeýle hem, "daşary ýurt agenti" we "islenilmeýän gurama" diýen atlary dakmak, şeýle-de internet serişdelerine girişleri petiklemek ýaly usullar ulanylýar. Meselem, "Azat Ýewropa/Azatlyk Radiosy" we "Meduza" ýaly serişdeler bu çäreler sebäpli dürli çäklendirmeler bilen ýüzbe-ýüz boldular. Olaryň hukuk derejesi "ekstremistik gurama" diýlip yglan edilenlerden tapawutlansa-da, netijeleri meňzeş boldy, redaksiýanyň işine, maglumat ýaýratmagyna we bu guramalar bilen hyzmatdaşlyk etmegine degişli çäklendirmeler girizildi.
Belarus: köpçülikleýin yzarlamalar üçin esas hökmündäki ekstremizm
Bilermenler Belarusda hökümeti tankytlaýanlara garşy ekstremizme garşy göreş çäreleriniň giňden ulanylýandygyny belleýärler. Prezident saýlawlaryndan we Aleksandr Lukaşenkonyň gaýtadan saýlanmagyndan soň, 2020-nji ýylda başlan köpçülikleýin nägilelik protestlerinde belarus häkimiýetleri oppozisiýa wekillerine, garaşsyz žurnalistlere, hukuk goraýjylara hem-de jemgyýetçilik işgärlerine garşy yzarlamalary güýçlendirdiler. Ekstremizm baradaky aýyplamalar, girizilen çäklendirmeleri we jenaýat yzarlamalaryny esaslandyrmak üçin ulanylan sebäpleriň hatarynda boldy.
"Belarusyň žurnalistler assosiasiýasynyň" (BAJ) başlygynyň orunbasary Oleg Ageýew, bu mehanizmleriň hiç hili zorlukly hereket etmedik, ýöne internetde häkimiýetlere nägilelik bildiren adamlara gönükdirilendigini aýdýar.
"Howpsuzlyk güýçleriniň wekillerine ýaramayan islendik zorluksyz hereketler — kazyýet arkaly ýa-da, Belarusdaky ýagdaýda bolşy ýaly, diňe KGB-niň ýolbaşçysynyň buýrugy bilen — 'ekstremizm' diýlip yglan edilip bilner we bu awtomatiki usulda kanun jogapkärçiligine getirýär" diýip, Ageýew belleýär.
BAJ-yň wekiliniň sözlerine görä, 2020-nji ýyldaky protestlerden bäri on müňlerçe adam yzarlamalara duçar boldy, ýüz müňlerçe adam bolsa ýurdy terk etmäge mejbur edildi.
Ageýew bu wakalary, ekstremizme garşy kanunçylygyň ulanylmagy arkaly ilata edilýän ulgamlaýyn basyşyň bir görnüşi hökmünde häsiýetlendirýär.
2026-njy ýylyň awgust aýynda Belarusyň ekstremistik toparlarynyň we guramalarynyň sanawynda 377 sany ýazgy bardy. Olardan 368 sanysy Içeri işler ministrligi ýa-da Döwlet howpsuzlyk komiteti (KGB) tarapyndan şeýle diýlip kesgitlendi, şol bir wagtyň özünde diňe dokuzysyna sudlar tarapyndan karar çykaryldy.
Ageýewiň belleýşi ýaly, Belarusyň tejribesiniň möhüm tarapy, guramany ýa-da şahsy bu sanawlara goşmagyň netijelerine degişli. Onuň sözlerine görä, bu soňra jenaýat işini gozgamagy esli ýeňilleşdirýär.
"Size 'ekstremist' diýlip at dakylandan soň, başga hiç zady subut etmäge zerurlyk galmaýar. Beýleki jenaýat işlerinde — ýa-da syýasy sebäplere görä gozgalan islendik beýleki kazyýet işlerinde — günäkärlemek üçin subutnamalaryň ýygnalmagy we ähli prosessual talaplaryň berjaý edilmegi talap edilýär. Emma 'ekstremizm' bilen baglanyşykly işlerde bularyň hiç biri talap edilmeýär. Kimdir biriniň sizi 'ekstremistleriň' sanawyna goşmagy ýeterlikdir, netijede, sizi jogapkärçilige çekmek prosesi diňe bir formal taýdan, ýagny resmi taýdan düzgünleşdirmekden ybarat bolup galýar" diýip, Oleg Ageýew belleýär.
Ageýew, bu çäklendirmeleriň jemgyýetiň ep-esli bölegine täsir edýän derejä ýetýänçä, şeýle tejribeleriň kem-kemden giňäp biljekdigi barada duýdurýar.
"Munuň garşysyna durup biljek kärdeşlerime maslahatym şudur: ýagdaýyň Belarusdaky derejä ýetmeginiň öňüni almak üçin ähli mümkin bolan tagallalary ediň. Eger 'yza gaýdyp bolmajak sepgide' ýetilse, garşy durmak mümkin bolmaz we ýurduň içinde hiç kim üçin gorag galmaz" diýip, "Belarusyň žurnalistler assosiasiýasynyň" wekili aýdýar.
Näme üçin 'ekstremist' ady diňe bir syýasy garşydaşlara däl, eýsem başgalara hem täsir edýär?
Gyrgyzystan, Özbegistan, Täjigistan, Gazagystan, Russiýa we Belarus ýaly ýurtlardaky anyk ýagdaýlar we hukuk proseduralary dürli-dürli bolsa-da, hukuk goraýjylar umumy bir meselä ünsi çekýärler: bir guramanyň "ekstremist" diýlip yglan edilmegi diňe onuň ýolbaşçylary we agzalary üçin däl, eýsem şol gurama bilen gatnaşygy bolan ýa-da onuň materiallaryny ýaýradan şahslar üçin hem howp döredýär. Mundan başga-da, "ekstremizm" düşünjesiniň giňişleýin düşündirilmegi gadagan edilen guramalar bilen baglanyşygy bolan adamlaryň yzarlanmagy bilen utgaşanda gorky we öz-özüňi çäklendirme ýagdaýyny döredýär.
Ekspertleriň belleýşi ýaly, esasy mesele döwletiň terrorçylyga ýa-da zorluga gönüden-göni çagyryşlara garşy göreşmegi bien bagly däl, bu islendik döwletiň borjudyr, eýsem jemgyýeti goramak bilen garşy syýasy pikirleri basyp ýatyrmagyň arasyndaky çägiň nireden geçýändigine baglydyr. Şonuň üçin hem, diňe bir aýyplamanyň kesgitlenişine däl, eýsem oňa esas beren subutnamalara, sud prosesiniň açyklygyna we şahsyň çykarylan karara garşy şikaýat edip bilmek mümkinçiligine baha bermek örän möhümdir.
Ekstremizm — adamyň durmuşyny düýpgöter üýtgedip biljek agyr aýyplamadyr. Şeýle-de bolsa, bu adalganyň ulanylmagy jemgyýete hakyky howpuň abanýandygyny subut etmeýär. Esasy sorag, döwletiň ony kanuny zorlugyň öňüni almak üçin ýa-da tankytçylaryny dymdyrmak üçin ulanylmagyndadyr.