Eýran 13-nji maýda iki adamy jezalandyrdy, bu ýagdaý ýurtda ABŞ we Ysraýyl bilen uruş başlanaly bäri bat alan syýasy sebäpden tussag edilenleri asyp öldürmek kampaniýasynyň gowşamaýandygyny görkezýär.
Kiberhowpsuzlyk we tor boýunça hünärmen Ehsan Afraşteh, Tähranyň esasy duşmany bolan Ysraýylyň peýdasyna içalyçylyk etmekde aýyplanyp, günüň başynda asylyp öldürildi.
Giç agşama çenli ýanwardaky köpçülikleýin protestlere gatnaşan Mohammad Abbasi, Tähranyň golaýyndaky Malard şäherinde howpsuzlyk işgärini öldürmekde aýyplanyp, Gezel Hesar türmesinde jezalandyryldy.
ABŞ-da ýerleşýän HRANA hukuk guramasyna görä, Abbasiniň maşgalasy türmä çagyrylypdyr. Maşgalanyň sözlerine görä, olara sapar etmek barda habar berlipdir, ýöne derwezäniň öňünde yzyna gaýtarylypdyr. Soňra olar Mohammad Abbasiniň jezalandyrylandygyny telefon arkaly bilipdir.
ABŞ we Britaniýa tarapyndan ýyllarboýy terrorçylyk guramasy hasaplanýan sürgünlikdäki eýran oppozisiýa topary bolan "Mujahedin-e Halk Guramasy" (MEK) 14-nji maýda ýaýradan beýanatynda, Abbasini öz agzasy hasaplaýandygyny aýtdy.
Eýranyň kazyýet ulgamynyň “Mizan” habar agentligi Abbasini MEK bilen baglanyşdyrmady we onuň asylmagyny “kysas” diýip atlandyrdy, bu yslam düşünjesi pidanyň maşgalasynyň haýyşy boýunça amala aşyrylýan jezalandyryşdyr.
Yslam respublikasy onuň sud diňlenişiginiň wideolaryny çap etdi, onda ol 8-9-njy ýanwarda köpçülikleýin protestleriň iň ýokary derejesinde howpsuzlyk güýçleriniň bir agzasyny öldürmekde aýyplanýar.
Dekabryň ahyrynda Eýranyň ruhany hökümdarlaryna garşy hepdelerboýy ýurt boýunça geçirilen demonstrasiýalar başlanypdy. Häkimiýetler birnäçe müň protestçiniň ölümine sebäp bolan garşylykly hereket bilen jogap berdiler.
Afraştehiň işi barada Azatlyk Radiosynyň Farda gullugyna gürrüň beren iki çeşme, ol Türkiýä sapar edende daşary ýurt aňtaw gullugynyň oňa ýüzlenendigini aýtdylar. Ol öýüne gaýdyp gelmezden öň Eýranyň aňtaw ministrligine habar beripdir, ýöne Ymam Homeýni halkara aeroportunda tussag edilip, dessine türmä geçirilipdir.
HRANA ozal Afraştehiň tussaglykda bolanda boýun almalarynyň “galplaşdyrylandygyny”, onuň aýyplamalary ret edendigini, maşgalasynyň emläginiň ele salnandygyny we garyndaşlarynyň gözegçilik astyna alnandygyny habar beripdi.
Hukuk toparlary we maşgala ýakyn çeşmeler Afraştehiň işi yslam respublikasynyň howpsuzlyk wehimlerini aradan aýyrmak üçin mejbury boýun almalary we uruş döwründäki sudlary ulanýandygyny görkezýär diýýärler.
"Syýasy arassalaýyş"
Bu jezalandyrmalar 18-nji martdan bäri ABŞ-nyň we Ysraýylyň Eýrana bomba hüjümlerini edip başlamagyndan birnäçe hepde soň ýurduň tussaglary dardan asmak boýunça güýçlendiren kampaniýanyň iň soňkusydyr.
Şondan bäri Eýranda azyndan 29 adamyň syýasy sebäpden jezalandyrylandygy belli boldy. Olar üç giň kategoriýa bölünýär: ýanwar aýynda köpçülikleýin demonstrasiýalara gatnaşan we moharebeh ýa-da "Hudaýa garşy duşmançylyk" bilen baglylykda aýyplanan protestçiler; ýaragly gozgalaňda günäli tapylan MEK agzalary ýa-da agzadygy güman edilýänler; we CIA ýa-da Ysraýylyň aňtaw gullugy Mossad üçin içalyçylykda günäli tapylanlar.
Hukuk guramalary jezalandyrylanlaryň sud proseslerini ýazgardylar. Aprel aýynda Osloda ýerleşýän Eýrandaky Adam Hukuklary Merkezi sud prosesleriniň köpüsiniň "gynamalar, mejbury boýun almalar we kanuny düzgünleriň düýbünden berjaý edilmezligi" bilen alamatlanandygyny aýtdy.
Adam hukuklarynyň bozulmalaryny dokumentleşdirýän daşary ýurtlarda ýerleşýän "Eýranyň Adam Hukuklary Gözegçisi" topary jezalandyrmalaryň depginini uruş döwrüniň şertlerindäki "syýasy arassalaýyş" hökmünde häsiýetlendirdi.
"Režimiň ileri tutýan ugry daşarky uruş däl-de, içerki basyşdyr" diýlip, aprel aýyndaky beýanatda urşuň ilkinji alty hepdesinde syýasy jezalandyrmalaryň sanynyň 2025-nji ýylyň jemi sanyndan geçip gidendigi bellendi.
Geçen aý BMG-niň Adam Hukuklary boýunça Baş müdiri Wolker Türk Eýrany "ölüm jezasyny ulanmaga moratorium girizmäge" we "bikanun tussag edilenleri" boşatmaga çagyrdy.
"Men çaknyşyklaryň eýýäm agyr bolan täsirlerinden başga-da, Eýran halkynyň hukuklarynyň häkimiýetler tarapyndan berk we rehimsiz usullar bilen ellerinden alynmagyna haýran galýaryn" diýip, ol aýtdy.
Eýran dünýäde iň köp jeza berýän ýurtlaryň biri bolup, ýylda ýüzlerçe adamy asyp öldürýär. Olaryň köpüsi neşe serişdeleri bilen baglanyşykly jenaýatlarda we adam öldürmekde aýyplanýar.