Daşkent tarapyndan gözlenýänleriň sanawyna girizilen Özbegistanyň Daşary zähmet migrasiýasy boýunça agentliginiň öňki işgäri agentligiň ýolbaşçylaryny korrupsiýada aýyplady. Mundan öň Baş prokuratura özbegistanlylary Günorta Koreýa işe ibermek üçin bikanun shemanyň ýüze çykarylandygyny habar berdi. Soňky wakalar we beýanatlar raýatlary daşary ýurtlara işe ugratmak boýunça ulgamyň netijeliligi baradaky jedelleri güýçlendirýär.
36 ýaşly Azizbek Toştemirow 2025-nji ýylyň martynda Özbegistanyň Daşary zähmet migrasiýasy boýunça agentliginiň Günorta Koreýadaky wekilhanasynyň başlygy wezipesinden boşadyldy. Munuň sebäbi onuň eden kanun bozmalarydy.
Bir ýyldan gowrak wagt geçensoň, 2026-njy ýylyň maý aýynda onuň galplyk aýyplamalary esasynda Interpol tarapyndan gözlenýänleriň sanawyna girizilendigi yglan edildi.
Ondan öň Baş prokuraturanyň ýanyndaky Ykdysady jenaýatlara garşy göreşmek departamenti özbegistanly raýatlary Günorta Koreýa işe ibermek bilen baglanyşykly korrupsiýa shemasynyň ýüze çykarylandygyny habar berdi. Agentligiň maglumatyna görä, Daşary Zähmet migrasiýasy boýunça agentligiň, hususy iş bilen üpjünçilik agentlikleriniň we beýlekileriň öňki işgärleri daşary ýurtlarda işe ýerleşdirmegi wada berip, 35 raýatdan 263 500 dollar alypdyrlar.
Derňewçiler olaryň resmi töleglerden başga-da, özbeklerden Günorta Koreýa ibermek üçin galp ýol bilen 7000 dollardan 12000 dollara çenli pul ýygnadylar diýip, pikir edýärler. Jemi ýygnalan puluň tas 90 million dollara golaý bolmagy mümkin diýlip çaklanylýar.
Häzirki wagtda bu wakalaryň Azizbek Toştemirowyň işi bilen baglanyşyklydygy ýa-da baglanyşykly däldigi belli däl.
Mermer sygyr eti we kuwwatlandyryjy dermanlar
Toştemirowyň gözlenýändigi baradaky habarlardan soň, Toştemirowa degişli bolmagy mümkin bolan "Koreýa 24 sagat" ("Koreýa 24 soat") Telegram kanalynda beýanat peýda boldy, onda onuň awtory ähli aýyplamalary "zakaz edilen" diýip atlandyrdy we adamlary olara ynanmazlyga çagyrdy.
Soňra Azatlyk Radiosynyň Özbek gullugy - Ozodlik "Koreýa 24 sagat" Telegram kanalynyň Azizbek Toştemirowa degişlidigini tassyklady.
Toştemirow Daşary ýurt zähmet migrasiýasy agentliginiň başlygy Behzod Musaýewiň Baş prokuratura tarapyndan açylan korrupsiýa shemasynyň esasy peýda alyjylarynyň biri bolandygyny öňe sürdi.
Mundan başga-da, Toştemirow bu işe beýleki agentlik ýolbaşçylarynyň hem gatnaşýandygyny öňe sürýän birnäçe materiallary çap etdi.
Şeýle hem, ol Günorta Koreýa işe ýerleşdiriljek dalaşgärleri saýlamak we hususy iş agentlikleri bilen hyzmatdaşlyk etmek baradaky kararlaryň resmi däl ýagdaýda ara alnyp maslahatlaşylandygyny we kabul edilendigini öňe sürdi.
Soňra ol ses ýazgylaryny, hat alyşmalaryň skrinşotlaryny we beýleki materiallary çap etdi, olarda Behzod Musaýewiň we agentligiň öňki başlygy Afzal Irmatowyň korrupsiýa işleri bilen baglanyşyklydygyny öňe sürülýär. Has takygy, Toştemirow Günorta Koreýada işleýän wagtynda, her iki hepdede Özbegistana 10 kilogram gymmat Wagyu sygyr etini ibermeli bolandygyny öňe sürdi (bu ýokary hilli ýapon etiniň bir kilogramynyň bahasy 2500 dollara ýetýär - Red.). Subutnama hökmünde ol agentligiň direktory Behzod Musaýewiň sesi eşidilýän ses ýazgysyny çap etdi.
Toştemirow şeýle hem Günorta Koreýadaky wekilhananyň başlygy bolup işlän wagtynda diňe agentligiň direktory üçin däl, eýsem onuň maşgala agzalary üçin hem şahsy buýruklary ýerine ýetirmeli bolandygyny öňe sürýär.
Öňki işgäriň sözlerine görä, Musaýewiň maşgalasy oňa Özbegistana spirtli içgileri, kosmetika serişdelerini, atyrlary, erkekleriň güýjüni ýokarlandyrýan serişdeleri we gymmat bahaly harytlary ibermegi yzygiderli tabşyrypdyr.
“Ozodlik” heniz bu aýdylýanlaryň dogrulygyny tassyklap bilmedi. Žurnalistleriň Toştemirow bilen gönüden-göni habarlaşmak synanyşyklary başa barmady.
20-nji iýunda Daşarky zähmet migrasiýasy agentligi Toştemirowyň aýdanlaryna jogap berip, olary “esassyz” diýip atlandyrdy:
“Soňky döwürde käbir Telegram kanallary we beýleki internet çeşmeleri Migrasiýa Agentliginiň ýolbaşçylary we işgärleri barada nädogry, tassyklanmadyk we birtaraplaýyn düşündirilen maglumatlary ýaýradýar. Ygtyýarly hukuk goraýjy edaralar bu faktlar boýunça kanunda bellenilen tertipde derňew we sorag işlerini geçirýärler. Bu derňewleriň netijelerine esaslanyp, ähli işlere hukuk bahasy berler.”
Korrupsiýa dawalarynyň merkezinde
Toştemirowyň käbir aýdanlaryna düýbünden esassyz diýip bolmaýar.
Has takygy, Toştemirowyň agzan Daşary iş migrasiýa agentliginiň öňki başlygy Afzal Irmatow 2022-2023-nji ýyllar aralygynda Günorta Koreýa iş üçin gidýän migrant işçilerden gymmat tölegleri ýygnamakda aýyplandy. 2024-nji ýylyň ýazynda Daşkent şäheriniň Ýunusabad etrap jenaýat sudy ony galplyk we pul ýuwmak aýyplamalary bilen sekiz ýyl türme tussaglygyna höküm etdi.
Şeýle-de bolsa, 2024-nji ýylyň iýul aýynda Daşkent şäher sudunyň jenaýat işleri boýunça bölümi apellyasiýa boýunça hökümi ýatyrdy. Irmatow 243-nji madda ("Jenaýat girdejilerini kanunlaşdyrmak") boýunça günäsiz tapyldy - sud hiç hili jenaýat işiniň bolmandygyny anyklady. Türme jezasynyň ýerine oňa 180 million sum (takmynan 15 000 dollar) jerime salyndy we migrasiýa pudagynda üç ýyl işlemek gadagan edildi. Sud Irmatowyň deslapky tussaglygynda geçiren 576 güni jezasyndan aýyrdy we jerime 93,6 million suma (takmynan 8 000 dollar) çenli azaldyldy. Ol sudda boşadyldy.
2025-nji ýylyň aprelinde kassasiýa sudy ahyrsoňy jenaýat işini ýatyrdy we Irmatowy ähli aýyplamalar boýunça günäsiz diýip tapdy.
Toştemirowyň agzan migrasiýa agentliginiň başga bir ýokary derejeli işgäri Behzod Musaýew öň korrupsiýa dawalarynda aýyplanypdy.
2010–2011-nji ýyllarda Behzod Musaýew Döwlet Salgyt Komitetiniň başlygynyň birinji orunbasary bolup işledi we näbelli sebäplere görä wezipesinden boşadyldy. Şol wagt Özbegistanyň Içeri işler ministrliginiň Musaýewi ykdysady jenaýatlarda şübhelenýänleriň sanawyna goşandygy barada habarlar peýda boldy, ýöne bu maglumat resmi taýdan hiç haçan tassyklanmady.
Şawkat Mirziýow 2016-njy ýylda häkimiýete geleninden soň, Behzod Musaýew daşary ýurtdan Özbegistana gaýdyp geldi we derrew ýokary wezipelere eýe boldy. 2018-nji ýylyň martynda ol öňki wezipesinde, Döwlet Salgyt Komitetiniň başlygynyň birinji orunbasary wezipesine gaýdyp geldi we şol ýylyň dekabrynda agentligiň başlygy boldy. 2020-nji ýylda Mirziýow Musaýewi wise-premýer wezipesine belledi. Bir ýyl soň Musaýew Saglygy goraýyş ministrliginiň başlygy boldy, şondan bir ýyl soň bolsa Özbegistanyň Iş bilen üpjünçilik we garyplygy azaltmak ministri boldy.
Özbegistanda çagalaryň etilen glikol zäherli maddasyny öz içine alýandygy anyklanan üsgülewüge garşy hindi siropy "Dok-1 Max" bilen köpçülikleýin zäherlenmegi Musaýewiň Saglygy goraýyş ministrliginde işlän döwründe boldy. "Dok-1 Max" dermany bilen baglanyşykly betbagtçylyk 68 çaganyň ölümine sebäp boldy.
Saglygy goraýyş ministrliginiň bir bölegi bolan Özbegistanyň Derman Agentliginiň we Dermanlary Ekspertiza Merkeziniň ýolbaşçylary korrupsiýada aýyplandylar. Resmileriň import edijiden hil gözegçiligi bolmazdan oňa sertifikat berendigi üçin 33 000 dollar para alandygy habar berildi.
Şeýle-de bolsa, Musaýew lukmançylyk işgärleriniň we jogapkär resmileriň sirop sebäpli bolan ölüm wakalaryny ministrligiň ýolbaşçylaryndan uzak wagtlap gizläp gelendigini açyk aýtdy.
Derman senagatynyň birnäçe ýolbaşçylary we jogapkär importçylar tussag edilip, türme tussaglygyna höküm edildi. Bu dawanyň arasynda Behzod Musaýew 2022-nji ýylyň dekabrynda Saglygy goraýyş ministri wezipesinden boşadyldy.
2024-nji ýylyň sentýabr aýyndan bäri Musaýew Daşary migrasiýa agentligine ýolbaşçylyk edýär.
'Howadan' girdeji alýan biznes
Ozodlik Radiosynyň kanun goraýjy edaralardaky çeşmeleriniň maglumatyna görä, Günorta Koreýada özbegistanly raýatlaryň işe ýerleşdirilmegi bilen baglanyşykly diýilýän korrupsiýa shemasy Döwlet howpsuzlyk gullugynyň ýokary derejeli resmileriniň howandarlygynda ýa-da gözegçiligi astynda amala aşyrylan bolmagy mümkin.
Çeşmeler jenaýat derňewiniň çäginde howpsuzlyk gullugynyň birnäçe işgäriniň tussag edilendigini öňe sürýärler. Ozodligiň çeşmesiniň maglumatyna görä, Günorta Koreýada özbegistanlylaryň işe ýerleşdirilmegi bilen baglanyşykly korrupsiýa shemasyndan ýeten zyýan Baş prokuratura tarapyndan yglan edilen möçberden ep-esli köp.
"90 million dollar azaldylyp görkezilen sandyr. Günorta Koreýa işlemäge iberilen her bir adamdan 10 müň dollar alnypdyr. Özbegistandan Koreýa ýylda ortaça 4 müň adam iberilipdir. Her birinden şeýle mukdarda pul alnypdyr. Bu diňe Günorta Koreýada iş bilen üpjünçilik barada aýan edilen zatlar. Özbekleri beýleki ýurtlara ibermek bilen bagly ýagdaý hem şuňa meňzeş. Häzirki wagtda Polşa işlemäge iberilen özbekleri ugratmak bilen bagly ýagdaý hem şeýle. Gysgaça aýdylanda, bu uly möçberli korrupsiýa shemasy" diýip, kanun goraýjy edaralardaky çeşme aýdýar.
Daşary ýurt zähmet migrasiýasy agentligi tarapyndan 15 müň dollar para berip, Günorta Koreýa işlemäge iberilen Samarkandyň ýaşaýjysy korrupsiýa shemasynyň gowy ornaşandygyny aýdýar.
"Maňa 8 müň dollar tölesem, üç aýdan alty aýa çenli garaşmaly boljakdygymy aýtdylar. Şeýle hem, '15 müň dollar töleseň, bir aýyň içinde E7 wizasyny alarys' diýdiler." Men töleg etdim we hakykatdanam wizany bir aýyň içinde aldym. Olaryň Samarkantda Abdumurod atly wekili bar. Men onuň bilen gepleşik geçirmeli boldum. 15 müň dollar tölänleriň hemmesi synagdan geçdi. Tölemeýänleriň synagdan geçip bilmeýändigi köpden bäri belli" diýip, Günorta Koreýada işleýän samarkantly migrant işçi aýdýar.
Öň Daşary ýurt zähmet migrasiýasy agentliginde bölüm müdiri bolup işlän çeşme samarkantly ýaşaýjynyň beren maglumatyny tassyklady.
"Olaryň her sebitde öz adamlary bar. Koreýa işlemäge gidýänler öz jetonlaryny alan badyna, agentligiň wekilleri olara jaň edip, olardan pul ýygnaýardylar. Bu howadan girdeji gazanýan biznes. Bu dawa migrasiýa agentligindäki korrupsiýany ýok etmez. Köp ýokary derejeli ýolbaşçylary eýýäm türmä basdylar we olaryň ornuny tutanlar bu tejribäni dowam etdirerler" diýip, agentligiň öňki işgäri aýdýar.
Döwlet daşary ýurtdaky raýatlary üçin iş gözlemelimi?
Ýewropa ýurtlaryna işlemäge gitmek synanyşygy başa barmadyk käbir özbek raýatlary Daşarky zähmet migrasiýasy guramasynyň üsti bilen daşary ýurtda iş tapmakdaky kynçylyklar barada Azatlyk Aziýa gürrüň berdiler. Redaksiýa bu şikaýatlara düşündiriş bermek haýyşy bilen agentligiň metbugat gullugyna ýüz tutdy, ýöne jogap alyp bilmedi.
Käbir hukuk goraýjy aktiwistler hem Daşarky zähmet migrasiýasy gullugynyň içindäki korrupsiýa barada aýdýarlar.
Köp ýyl bäri Merkezi Aziýa ýurtlaryndan zähmet migrantlaryny goramak bilen meşgullanýan Walentina Çupik, Azatlyk Radiosy bilen geçirilen söhbetdeşlikde özbek raýatlaryny döwlet edaralary arkaly işe almak meselesinde korrupsiýanyň birnäçe ýyl bäri bardygyny öňe sürýär.
"Ýüzlerçe we müňlerçe adam satyldy. Olar gurluşyk meýdançalaryna, guşçylyk fermalaryna, balyk konserwasiýa zawodlaryna, Wolgograd sebitindäki ýyladyşhanalara, Wladiwostok şäheriniň golaýyndaky doňuz ýataklaryna, Angarskadaky degirmenlere satyldy. Bir wagtyň özünde 500-den az adam satyn alsaňyz, adaty bahasy 350 dollar. Bir wagtyň özünde 500-den köp adam satyn alsaňyz - 250 dollar. Bu Özbegistandan Russiýa baranlara degişli" diýip, Çupik aýtdy.
Ynsan hukuklaryny goraýjynyň pikiriçe, ol şeýle bahalary Russiýadaky kärhanalary üçin iş gözleýän iş berijilerden alypdyr.
"Olar: 'Adamlary hakyna tutmak üçin agentlige, nagt görnüde pul tölemeris' diýýärdiler. Daşarky zähmet migrasiýa gullugy olary iberdi. Para gönüden-göni Daşkentde alnypdyr, gullar üçin pul alypdyrlar. Işçä: 'Aýlygyňyz 70-den 120 müň rubla çenli bolar' diýilýär. Ol: 'Bolýar' diýýär. Agentlik bilen şertnama baglaşýar we ony iş beriji diýlip, atlandyrylýana tabşyrýarlar. Şertnamada oňa Russiýada bellenen iň pes aýlykdan kem bolmadyk zähmet hakynyň beriljegi, ýaşaýyş jaý we azyk bilen üpjün ediljekdigi aýdylýar. Ol Russiýa gelende, Russiýada iň pes aýlygyň aýda 17 müň rubldygyny, 70 ýa-da 120 müň däldigini bilip galýar. Ýorgan-düşek, çatmada ýatyp turmagy we iýmiti üçin pul 17 müňden aýrylýar. Adamlaryň pasportlary ellerinden alynýar we olar günde 15-18 sagat işlemäge mejbur edilýär. Hatda adamlaryň günde 22 sagat işleýän hadysalary hem bardy! Göni manyda olar hemme ýerde bir tabak çorba üçin işleýärler!” diýip, adam hukuklaryny goraýjy aýdýar.
Walentina Çupik şübheli shemalara garşy göreşmek üçin şeýle köpçülikleýin iş berijileriň öňüni almak zerur diýip, ynanýar.
"Döwletiň işi daşary ýurtlardaky raýatlary üçin iş gözlemek däl - bu, aç-açan, adam söwdasyna we korrupsiýa getirýär - eýsem, onuň borjy zähmet migrasiýasyna gidýän raýatlaryna gitmezden öň bilim bermek we kynçylyk çekýänlere barýan ýurtlaryndaky wekilhanalary arkaly kömek bermekdir. Agentligiň funksiýalary maslahat beriji edara hökmünde berjaý edilmeli. Onuň ýuristleri bolmaly. Gyzgyn liniýa döredilip bilner. Bilim bermegi guramak ýeterlikdir. Hökümete degişli däl guramalar hem muny edip bilerler; kynçylykdan nädip çykmalydygy we kömek üçin nirä ýüz tutmalydygy barada amaly okuw geçirilmelidir. Bu agentligiň hünärmenleri konsullyklarda ýerleşdirilmeli we zähmet migranty kynçylyga düşse, hakyky kömek bermeli" diýip, Walentina Çupik aýdýar.
Edaranyň özi "daşary ýurtlardaky raýatlaryň işiniň guramalaşdyrylmagyny gowulandyrmaga ýardam berýändigini" aýdýar.
Şeýle-de bolsa, döwlet edarasynyň içinde korrupsiýa baradaky birnäçe habar Özbegistanyň zähmet migrasiýasyny dolandyrmak ulgamynda çynlakaý içerki kynçylyklaryň bardygyny görkezip biler diýip, Fransiýada ýerleşýän Merkezi Aziýada Adam Hukuklary Assosiasiýasynyň başlygy Nadežda Ataýewa aýdýar.
"Mümkin bolan düzgün bozmalar baradaky maglumatlar jemgyýetçilikde ara alnyp maslahat edilýän tema öwrülende, bu ýaşyrmak üçin esas bolmaly däl-de, şikaýatçylaryň barlanmagy, hukuk taýdan baha berilmegi we olaryň goralmagy üçin esas bolup hyzmat etmelidir. Şonuň üçin jenaýatlar baradaky habarlary gözden geçirmek üçin Özbegistan Respublikasynyň Jenaýat iş ýörediş kodeksiniň "Media habarlary" baradaky 327-nji maddasyna laýyklykda ýa-da kanuny taýdan bellenen beýleki tertiplere görä esaslar bar. Şeýle barlag çap edilen materiallaryň, ses ýazgylarynyň, iş ýörediş resminamalarynyň, şaýatlyklaryň, mümkin bolan maliýe akymlarynyň we beýleki subutnamalaryň hukuk taýdan baha berilmegini öz içine almalydyr" diýip, Ataýewa pikir edýär.
Şeýle-de bolsa, raýatlaryň kanun goraýjy edaralara bolan ynamsyzlygy adalaty dikeltmekde garaşsyz päsgelçilik döredýär diýip, ol sözüni dowam etdirýär.
"Pida bolanlar şikaýatlaryň peýdasyzlygyndan, basyşdan ýa-da ýaramaz netijelerden gorkup, derňewe gatnaşmakdan ýüz öwürýärler". "Şonuň üçin döwlet diňe bir aýyplamalaryň derňelmegini däl, eýsem şikaýatçylaryň goragyny, pidalaryň zyýan çeken tarap hökmünde ykrar edilmegini, zyýanyň möçberiniň kesgitlenmegini we olaryň öwezini dolmak üçin çäreleriň görülmegini üpjün etmelidir". Derňew toplumlaýyn, bitarap bolmaly we diňe bir aýry-aýry jenaýatçylary däl, eýsem, zähmet migrasiýasy pudagynda ulgamlaýyn korrupsiýa we galplyk işleriniň ösmegine goşant goşup biljek mümkin bolan guramaçylary, howandarlary we resmileri hem öz içine almaly" diýip, Nadežda Ataýewa jemleýär.