Aleksandr Lukaşenko Ukrainanyň prezidenti Wladimir Zelenskiniň ultimatumyndan soň, Belarusyň Orsýetiň Ukrainadaky urşuna çekilmezligini üpjün etmek üçin inçe ýoldan barýar, ultimatumda Ukrainanyň harby ýa-da gizlin hereketlerine yşarat edilýär.
1994-nji ýylda ilkinji gezek prezident saýlanandan bäri onlarça ýyllap Belarusy berk dolandyran Lukaşenko, 2022-nji ýylda rus güýçleri Ukraina doly möçberli çozuşyny başlanda, öz ýurdunyň rus güýçleri üçin toplanmak meýdançasy hökmünde ulanylmagyna rugsat beripdi.
Emma ol geçen ýyllarda Orsýeti goldaýan berk beýanatlary eden hem bolsa, Belarusyň bitarap, söweşsiz statusyny saklamaga synanyşdy. Zelenskiniň ultimatumy onuň bu pozisiýasyna basyş edýär.
"Lukaşenko özüniň ejizdigine düşünýär. Ukraina bolsa güýç pozisiýasyndan gürleýär" diýip, Krakowda ýerleşýän Kosciuszko institutynyň direktory Wadim Možeýko aýtdy.
"Ukraina Lukaşenko ýaly diktatorlar bilen gürleşmeli dili tapdy" diýip, ol 22-nji iýunda "Current Time" proýektine aýtdy.
Zelenskiý näme diýdi?
19-njy iýunda geçirilen metbugat maslahatynda çykyş eden Zelenskiý Orsýetiň Ukrainadaky nyşanalara raketalaryny gönükdirmek üçin Belarusdaky signal stansiýalaryny ulanýandygyny öňe sürdi.
"[Lukaşenkonyň] uruşda bolmak islemeýändigini aýtmagynyň manysy näme? Goý, ol bu enjamy aýyrsyn, goý, ony öçürsin. Meniň pikirimçe, bir hepde oňa muny etmek üçin ýeterlik bolar" diýip, ol sözüniň üstüne goşdy: "Eger ol muny etmese, biz ederis".
Zelenskiý soňra sosial mediada eden ýazgysynda we telewideniýede beren interwýusynda herekete çagyryşyny we çäre görülmese, netijeleriň gizlin howpuny gaýtalady.
Şol bir interwýuda, 21-nji iýunda, ol öz habaryna Lukaşenkodan hiç hili jogap almandygyny, şeýle hem onuň bu mesele boýunça açyk beýanat bermekden saklanandygyny aýtdy.
Ýewroatlantik işleri agentligine ýolbaşçylyk edýän öňki belarus diplomaty Waleriý Kawaleuski Azatlyk Radiosynyň Belarus gullugyna beren interwýusynda bu dymyşlygyň Lukaşenkonyň uzak möhletli syýasatyny şöhlelendirýändigini aýtdy.
"Bu, Belarus hökümetini we sürgündäki demokratik oppozisiýany birleşdirýän az sanly maksatlaryň biri: harby gapma-garşylykdan gaça durmak we Belarusyň konflikte gönüden-göni gatnaşyjy bolmagynyň öňüni almak" - diýdi ol aýtdy.
"Belarus režimi diňe soňky günlerde däl, eýsem soňky birnäçe aýyň dowamynda belli bir derejede yzygiderli çemeleşmegini dowam etdirýär. Kiýewiň Minskä gönükdirilen dartgynly we gapma-garşylykly beýanatlary köp babatda jogapsyz galdy, bu bolsa ýagdaýyň has-da çylşyrymlaşmagynyň öňüni almaga kömek etdi" diýip, Kawaleuski sözüniň üstüne goşdy.
Možeýko Lukaşenkonyň "uruş islemeýändigi" bilen ylalaşdy we munuň içerki syýasy basyşlar bilen baglanyşyklydygyny sözüne goşdy.
"Sebäp Putiniň ýa-da Lukaşenkonyň (urşa isleginiň) ýoklugy däl-de, urşa girmegiň Belarus jemgyýetinde meşhur däldigi. Esasy faktor şu: diktator däl-de, Belarus jemgyýeti" diýip, ol aýtdy.
"Lukaşenko köp babatda munuň özi üçin öz janyna kast etmek senariýasy bolup biljekdigine düşünýär."
Lukaşenkonyň durnuksyz ýagdaýy
Lukaşenko onlarça ýyllap awtoritar dolandyryş döwründe halk nägileliginiň köp tolkunlaryndan aman galdy, ýöne belki-de 2020-nji ýyldaky prezident saýlawlarynda şeýle bolmady.
Ol ýeňiji diýlip yglan edilende, diňe Putiniň kömegi bilen basylyp ýatyrylan ýurt derejesinde görlüp-eşidilmedik köpçülikleýin protestlere sebäp boldy.
Kreml diňe bir Lukaşenkonyň režimine maliýe goldawyny hödürlemek bilen çäklenmän, eýsem Orsýetiň harby güýçleriniň elýeterli bolup biljekdigini hem duýdurdy we hatda käbir ýerli işgärler protestlere goşulandan soň Belarusyň döwlet kanallaryna telewizion alyp baryjylaryny iberdi.
Bu kömek Lukaşenkonyň protestçileriň köpçülikleýin urlup-ýenjilmegi, müňlerçe adamyň tussag edilmegi we syýasy garşydaşlaryň gynalmagy bilen tamamlanan rehimsiz basyşlara baş goşmagyna getirdi. Bu bolsa Lukaşenkonyň häkimiýeti saklamak üçin Putine öňküden hem has köp bil baglamagyna sebäp boldy.
Bellenilişi ýaly, Lukaşenko 2022-nji ýylyň fewral aýynda rus tanklary Ukraina girende, belarus goşunlaryny herekete ibermek baradaky çagyryşlara garşylyk görkezse-de, Orsýeti oňlady.
Bu belli bir derejede Lukaşenkonyň onlarça ýyllap öz ýurduny Günbatara açmak we Moskwanyň has ýakynlaşmak boýunça eden basyşyna boýun egmek arasynda yraň atyp gelen ýolunyň dowamydy.
Dron urşy täze kynçylygy döretdi. Rus dronlary howa giňişliginde hereket edýän mahaly, Minsk olary atyp düşürmek, basyp ýatyrmak, goňşularyna duýduryş bermek ýa-da ýokardakylaryň hemmesini etmek üçin Moskwany gaharlandyrman çözmeli boldy.
Zelenskiniň retranslýasiýa stansiýalary baradaky ultimatumy deňagramlylygy has-da kynlaşdyrýar.
"Lukaşenko üçin ýagdaý örän kyn" diýip, Možeýko belledi we Moskwanyň göwnüne degmezden, Ukrainanyň talaplaryny kanagatlandyrmagyň kyndygyny, ýöne ýagdaýy has-da ýitileşdirmegiň we konflikte goşulmak howpunyň öňüni almagyň hem agyrdygyny öňe sürdi.
"Oňa gözüň gider ýaly däl. Oňa aňsat çözgüt ýok. Şonuň üçin ol şu wagta çenli dymdy" diýip, Možeýko sözüniň üstüne goşdy.
Bu dymyşlyk Moskwada hem synagdan geçirilýär. Kremliň metbugat wekili Dmitriý Peskow 22-nji iýunda Putin bilen Lukaşenkonyň "ýakyn geljekde" gürleşjekdigini we "bu we beýleki meseleleri ara alyp maslahatlaşmak üçin gowy mümkinçilik" bardygyny aýtdy.
Dartgynlylygyň öňüni almak
Moskwa Ukrainanyň Belarusa garşy herekete geçmek mümkinçiligini oňlap biler, ol muny Minski konflikte çekmek üçin mümkinçilik hökmünde görýär.
Bu, elbetde, Ikinji Jahan Urşundan bäri Ýewropadaky iň uly ýaragly konfliktde uly dartgynlyk bolar we Waşingtonda ýa-da Ýewropanyň paýtagtlarynda islenilmez.
Trampyň administrasiýasy Lukaşenko bilen gatnaşyklary gowulandyrmaga synanyşdy we ony Putin bilen resmi däl gatnaşyk ýoly hökmünde gördi. Şeýle hem, ol Ukraina harby kömegini kesdi we Orsýet bilen parahatçylyk ylalaşygynyň öwezine Kiýewe ylalaşyk üstünde basyş etmäge synanyşdy. Ukrainanyň Belarusa garşy islendik hereketi Waşington tarapyndan seresapsyz we mümkin agressiw hökmünde ýazgarylyp bilner.
Ýewropa ýurtlary Ukrainanyň berk goldawçylary bolmagynda galýarlar we syýasy, maliýe, harby goldaw berýärler. Emma olar hem Ukrainanyň birtaraplaýyn hüjüminden nägile bolarlar.
"Bu, ähli taraplardan dartgynlylygy azaltmagy, şol sanda Ukrainanyň Belarus territoriýasyna hüjümlerinden gaça durmagyny talap edýär. Şol bir wagtyň özünde, Lukaşenkonyň režiminiň hem belli bir barlyşyklara gitmegi we dron signal infrastrukturasy bilen baglanyşykly aladalara has ýakyndan seretmegi zerur bolup biler" - diýip, Kawaleuski aýtdy.
"Ýewropa Bileleşiginiň we Birleşen Ştatlaryň çaknyşyklaryň giň sebitleýin gapma-garşylyga öwrülmeginiň öňüni almak maksady bilen resmi däl maslahatlara gatnaşmagy mümkin" - diýip, ol sözüne goşdy.