Gyrgyz goýunlarynyň täze tohumy Merkezi Aziýada uly gyzyklanma döredýär we bu tohumdaky goçlar örän gymmat bahadan satylýar.
"Araşan" tohumy 2021-nji ýylyň aprel aýynda Gyrgyzystanda resmi taýdan hasaba alyndy. Şondan bäri ägirt goçlaryň suratlarynyň sosial mediada giňden ýaýramagy bilen, olaryň bahalary örän ýokarlandy.
2023-nji ýylda "Araşan" tohumyndan bolan bir sany goç 150000 ABŞ dollaryna satyldy we şondan bäri bahalaryň ýokarlanandygy habar berilýär.
Aprel aýyndaky goýun ýarmarkasynda "Araşan" tohumyndan bolan ýaş goça 500 000 ABŞ dollary möçberinde "baha kesildi". Şeýle-de, 19-njy sentýabrda Bişkegiň golaýynda geçirilen çäreden soň, Gyrgyzystanda ösdürilip ýetişdirilen "Araşan" tohumly guzynyň ýakynda gazagystanly bir maldarçy tarapyndan 1 million ABŞ dollaryna satyn alnandygy barada habarlar peýda boldy.
"Bir million dollara satylan guzynyň ady Antibiotik" diýip, gyrgyzystanly goýun fermeri Ulan Atabaýew Azat Ýewropa/Azatlyk Radiosyna (AÝ/AR) beren interwýusynda bu söwda gatnaşygy bolan maldarlary tanaýandygyny hem aýtdy.
Gymmat bahaly guzyny satyn alan gazagystanly müşderi AÝ/AR-nyň soraglaryny bir aklawça ugratdy. Aklawçy bolsa diňe "'Antibiotik' guzusy maldarçy Kuanyş Myktybaýewe ep-esli möçberdäki pula satyldy" diýmek bilen çäklendi.
Gyrgyz goýun ösdürip ýetişdirýänleriň jemgyýetçilik birleşiginiň başlygy Mirlan Satybekow Azat Ýewropa/Azatlyk Radiosyna beren interwýusynda "Araşan" tohumynyň gymmatynyň onuň ululygyndan, çalt ulalmagyndan we Gyrgyzystanyň berk howa we tebigy şertlerinde ýaşamak üçin zerur bolan çydamlylygyndan gelip çykýandygyny aýtdy.
"Mundan başga-da, olar örän owadan goýunlar" diýip, Satybekow aýtdy.
Gymmat bahaly "Araşan" goç tohumlary aýdyň "rim şekili", uzyn gulaklary we ýag bilen doldurylan ägirt uly, sallanyp duran guýruklary bilen tapawutlanýar.
Bu goýunlar et üçin ösdürilip ýetişdirilýär we goýun hem-de guzy eti Merkezi Aziýanyň iýmitiniň esasy önümleri hasaplanýar.
Satybekow Azatlyk Ýewropa/Azatlyk Radiosyna beren maglumatynda "Araşan" goçlarynyň indiki nesil goýun sürüleriniň möçberini we bazar bahalaryny artdyrmak üçin "gowylandyryjylar" hökmünde ulanylýandygyny aýtdy. Daýhanlar öz goýunlaryny jübütleşdirmek üçin meşhur "Araşan" goçlarynyň eýelerine uly möçberde töleg töleýärler. Mundan başga-da, meşhur atalar tarapyndan öndürilen ýaş goçlary beýleki maldarlara örän gymmat bahadan satyp bolýar.
Şu ýylyň başynda gazagystanly maldar Myktybaýew jemi 275000 ABŞ dollaryna satylandygy öňe sürülýän iki sany "Araşan" goçunyň wideoýazgysyny paýlaşdy.
Käbir gyrgyz kommentatorlary, internetde adamlaryň töwekgelçilikli karz alyp, ýa-da awtoulaglaryny we öýlerini satyp, "Araşan" goçlaryny satyn alýandygy baradaky habarlardan soň ýüze çykan diskussiýalaryň arasynda, bu haýwanlar bilen baglanyşykly spekulýatiw tolgunmany Ponzi shemasy maýa goýum galplygynyň bir görnüşi bolup, onda öňki maýadarlara tölegler hakyky girdejiden däl-de, täze maýadarlardan alnan serişdeler arkaly amala aşyrylýar. bilen deňeşdirdiler.
Bu tohumçylyk mallary üçin tölenýän örän ýokary bahalardan tapawutlylykda, orta hilli uly Araşan goýunlarynyň bahasy adaty goýun etiniň bazar bahasyna baglydyr. Ýetişen Araşan goýny soýlanyndan soň, ondan alynýan takmynan 50–60 kilogramlyk et häzirki bazar bahalary boýunça birnäçe ýüz dollarlyk goýun etini emele getirýär.
"Araşan" goýunlarynyň tohumy 1970-nji ýyllarda Gyrgyzystanyň Kant şäherinde geçirilen "tohumçylyk synagynyň" netijesinde ýüze çykdy.
"Sowet döwründe [Kantda] oba hojalyk tehnikalaryny synagdan geçirýän stansiýa bardy we onuň şol wagtky ýolbaşçysy Zubkow atly adamdy" diýip, Satybekow AÝ/AR-na gürrüň berdi.
"Ol Täjigistandan 'Hissar' tohumly tohumçylyk goçlaryny getirdi we olary biziň ýerli et-ýag berýän goýunlarymyz bilen jübütleşdirip başlady" diýip, ol sözüne goşdy.
Häzirki wagtda Gyrgyzystanda takmynan 48000 sany "Araşan" tohumly goýun bar. Bu bolsa, ýurduň takmynan 5,6 milliona barabar bolan umumy goýun sanynyň diňe kiçi bir bölegini emele getirýändir.
"Araşan" tohumyndan bolan goýnuň agramy boýunça rekord derejesi 2026-njy ýylyň iýun aýynda goýuldy. Şonda bir "Araşan" goýnunyň 236 kilograma barabardygy hasaba alyndy. Bu görkeziji, 1991-nji ýylda 247,2 kilogram agramy bilen taryhdaky iň agyr öý goýny hökmünde hasaba alnan ABŞ-daky "Suffolk" tohumyndan bolan goçyň agramyndan biraz ýeňildi.
Gyrgyzystanda etiň gymmatlamagynyň öňüni almak maksady bilen goýun eksportyna girizilen gadagançylygyň arasynda, şu tomus "Araşan" tohumly goýunlar üçin ýeňillik döredildi.
"Bu goýunlar üçin gadagançylyk aýrylaly bäri, soňky iki aýyň dowamynda biz Özbegistana 215 sany "Araşan" goýnuny eksport etdik" diýip, Satybekow aýtdy.
"Russiýa hem gyzyklanma bildirýär, şeýle-de Moldowadan we Gürjistandan hem fermerler geldiler. Olar haýwanlary import etmegiň mümkinçiliklerini öwrenýärler, ýöne häzirki wagtda biz muňa nähili ýetip boljakdygynyň üstünde işleýäris" diýip, ol sözüne goşdy.