Merkezi Aziýa ýurtlarynyň ykdysadyýeti çalt ösýär we olaryň liderleri öz sanlary bilen öwünýärler. Şeýle-de bolsa, jemi içerki önümçiligiň (JIÖ) artmagy hemişe ilatyň durmuş ýagdaýynyň gowulanmagyna getirmeýär we adamlaryň has gowy durmuşda ýaşamagyna kömek etmeýär. Bu ösüşi durnukly we jemgyýet üçin peýdaly etmegiň bir usuly innowasiýa arkaly amala aşyrylýar: ýeri suwarmagyň täze usullaryndan başlap, insult alamatlaryny has çalt anyklamaga kömek edýän tehnologiýalara çenli. Innowasion telekeçilik näme we ol Merkezi Aziýada barmy?
Ösüş özgerişden näme bilen tapawutlanýar?
Girdejisini artdyran adamy göz öňüne getiriň: öň ol aýda 500 dollar gazanýardy, indi bolsa 800 dollar gazanýar. Belki, ol täze iş tapandyr, belki has köp haryt öndürip başlandyr ýa-da diňe daşary ýurtlardan pul alandyr. Aslynda, ol has köp gazandy. Bu ykdysady ösüş.
Emma kimdir biri täze bir zat öwrenendigi üçin has köp gazanyp başlan bolsa, bu näme bolar? Bu ykdysady ösüşdir.
Şol bir logika milli ykdysadyýetlere hem degişlidir. Olar şu ýyl has köp nebiti ýa-da altyny has ýokary bahadan satyp bilendikleri üçin ýa-da ýurduň daşary ýurt maýa goýumlaryny özüne çekendigi üçin ýa-da syýahatçylaryň gelmeginiň artmagy sebäpli ösüp bilerler. Emma şeýle ösüş howply: haryt bahalary üýtgeýär, maýa goýumlary togtadylyp bilner we dünýäniň serhetlerini doly ýapyp biljek täze pandemiýanyň täsiri astyna düşüp biler.
Resmi maglumatlara görä, 2026-njy ýylyň birinji ýarymynda Gazagystanyň hakyky jemi içerki önümi 4,1%, Gyrgyzystanda 11,9% we Özbegistanda 8,5% ösüpdir.
Şeýle-de bolsa, 2026-njy ýylyň awgust aýynda Britaniýanyň Legatum instituty täze Global hal-ýagdaý indeksini çap etdi — bu reýting diňe ykdysadyýeti däl, eýsem saglygy goraýyş, bilim, howpsuzlyk we ýaşaýyş hiliniň beýleki görkezijilerini hem bahalandyrýar.
Ol düýbünden başgaça keşbi görkezýär: Gazagystan 161 ýurduň arasynda 66-njy, Gyrgyzystan 87-nji, Özbegistan 94-nji we Täjigistan 129-njy orny eýeledi. Bu, Merkezi Aziýa ýurtlarynyň jemi içerki önümiň ösüşi boýunça gowy netijeleri görkezýändigini, emma hakyky hal-ýagdaý boýunça global reýtingleriň ortasynda ýa-da aşagynda durýandygyny aňladýar.
Özbek ykdysatçysy Ýuliý Ýusupowyň sözlerine görä, JIÖ görkezijileri hemişe adamlaryň has gowy ýaşaýandygyny görkezmeýär.
"JIÖ-niň ösüşi has köp tank öndürip başlandygyňyz bilen baglanyşykly bolup biler. Has köp tank öndürmek tebigy ýagdaýda adamlaryň ýaşaýyş derejesini ýokarlandyrmaýar. Ýa-da JIÖ maýa goýumlaryny öz içine alýar we maýa goýumlary dürli hilli bolup biler - mysal üçin, döwlet maýa goýumlary gara deşige öwrülip, soňra hiç hili girdeji bermejek pudaklara ýitip gidýär. Emma ol henizem JIÖ-e goşant goşýar we JIÖ resmi taýdan artýar" diýip, Ýuliý Ýusupow aýdýar.
Maýa goýumlary Merkezi Aziýanyň ykdysadyýetleriniň möhüm bölegidir. Emma bu sebitde umumy aýratynlyk hem bar, bu nebit, gaz, metallar we altyn ýaly haryt eksportynyň möhüm orny bilen bagly. Şeýle ýurtlar "golland keseli" diýlip atlandyrylýan ýagdaýa sezewar bolýarlar: ýokary eksport girdejileri milli walýutany güýçlendirýär, ýerli önüm öndürijileriň import bilen bäsleşmegini we önümlerini daşary ýurtlara satmagyny kynlaşdyrýar. Netijede, çig mal bilen bagly bolmadyk pudaklar ösüşini bes edýär.
Innowasion telekeçilik näme?
Şonuň üçin diňe JIÖ-niň näçe ösüş gazanandygyna däl, eýsem oňa nämeleriň goşant goşandygyna hem seretmek möhümdir. Bu ýerde indiki sorag ýüze çykýar: ösüşiň täze çeşmelerini näme döredip biler?
Massaçusets Tehnologiýa institutynyň Innowasiýa we telekeçilik merkeziniň ylmy direktory Şamil Ibragimow ösüşiň netijesinde döredilen baýlygy jemgyýetde paýlamagyň iň netijeli mehanizmleriniň biriniň innowasiýa telekeçilikdigini pikir edýär.
Innowasiýa hökman dünýä möçberinde oýlap tapyş diýmek däl. Käwagt ol diňe bar bolan önümi has çalt, arzan ýa-da has gowy etmegiň täze usulydyr. Meşhur mysallaryň biri awtoulaglaryň konweýer önümçiligini girizen amerikan Ford korporasiýasydyr. Bu awtoulaglary millionlarça adam üçin elýeterli bolan köpçülikleýin bazar harydyna öwürmäge kömek etdi. Şonuň ýaly-da, ştrih-kodyň oýlap tapylyşy - haryt bolmasa-da, tutuş bölek söwda pudagyny özgerden ýönekeý çözgüt boldy. Häzirki wagtda Merkezi Aziýada şeýle meşhur bolan QR kod tölegi hem şoňa meňzeş mysaldyr.
"Eger siz tikin maşynlaryny ýasamagy öwrenen bolsaňyz - bu ilki bilen tikin pudagynda pul gazanmagyň, maşynlary satyn alyp başlamagyň, soňra olary nädip abatlamagy öwrenmegiň, olaryň nähili işleýändigine düşünmegiň we soňra olary özbaşdak ýygnamagyň we satmagyň netijesidir - bu bilim size tikin maşynlaryny diňe ýasamakdan has köp zady etmäge mümkinçilik berýär, eýsem olara täze funksiýalary goşmaga, olary kompýuterlere birikdirmäge we ş.m." diýip, Şamil Ibragimow düşündirýär.
Bu hatda adaty pudaklara hem degişlidir. Ýuliý Ýusupow dünýäde iň uly nebit gorlaryna eýe bolan we şol bir wagtyň özünde çuňňur ykdysady krizisiň ortasynda galýan Wenesuelanyň mysalyny getirýär. Günbatar sanksiýalary sebäpli Karakas häzirki zaman tehnologiýasyna elýeterliligini ýitirdi, onsuz ýurt öz nebitini doly çykaryp we gaýtadan işläp bilmeýär.
"Ol ýerdäki nebit agyr, ony çykarmak we gaýtadan işlemek kyn (...) Bu nebiti çykarmak we gaýtadan işlemek üçin, hatda nebit pudagynda hem innowasiýa gerek. Innowasiýa pudagy tebigy serişdeleri gazyp çykaryjy senagatyň has giň görnüşli alternatiwasy diýlende, görşüňiz ýaly, bu ýerde bir nýuans bar: ol alternatiwa däl, bu häzirki zaman postindustrial ykdysadyýetiniň özeni" diýip, Ýusupow aýdýar.
'Onlarça million dollarlyk oýun'
Merkezi Aziýada hakykatdanam täze tehnologiýalaryň döredilmeginiň mysallary eýýäm bar. Gazagystanyň MOST holding kompaniýasynyň baş direktory we maýadar Pawel Koktyşew bularyň käbiri barada gürrüň berýär.
"Bu ýerasty baýlyklary ulanmakda, buraw proseslerinde we köne ykdysadyýetiň sanlylaşdyrylmagynda innowasiýalara eýe bolan Dolon kompaniýasydyr. Meşhur Cerebra taslamasy hem bar, bu insulty çalt anyklamak we degişlilikde bejergini üýtgetmek ulgamydyr. Bu dünýäde öz segmentinde iň gowy önümleriň biridir" diýip, Koktyşew aýdýar.
Bu tehnologiýalary döredijiler Merkezi Aziýadan gelip çykýar. Emma olaryň kompaniýalarynyň köpüsi ABŞ-da ýa-da beýleki günbatar ýurtlarynda ýerleşýär: sebitde maýa goýumlary, laboratoriýalar we şeýle taslamalaryň giň möçberli ösüşi üçin zerur şertler ýok.
Şeýle bir wakany gyrgyzystanly Asel Sartbaýewa hem gürrüň berýär, ol "sowuk zynjyr" diýlip atlandyrylýan düzgüne berk eýermezden, waksinalary saklamagy we daşamagy üýtgedip biljek tehnologiýany işläp düzdi. Onuň kompaniýasy Beýik Britaniýada ýerleşýär, şonuň üçin taslamany gyrgyz diýip atlandyryp bolmaz.
"Bu bir ýa-da iki million dollarlyk oýun däl; bu on millionlarça dollarlyk oýun. Gazagystanyň ýylda takmynan 50 million dollar goşmaça maliýeleşdirmä mätäçligi bar. Özbegistana hem şoňa meňzeş zat gerek" diýip, Koktyşew aýdýar.
'Biz hiç haçan ylmy täjirçilik edip bilmedik'
Şamil Ibragimowyň sözlerine görä, ABŞ ylma we ylmy barlaglara jemi içerki önümiň 3,4% -ni harçlaýar, Ysraýyl bolsa tas 6% -ni harçlaýar. Merkezi Aziýada bu sanlar has pes. Massaçusets Tehnologiýa Institutynyň maglumatyna görä, Gyrgyzystanda ylmy-barlaglara we ylmy işlere sarp edilýän çykdajylar jemi içerki önümiň 0,08% -ni, Gazagystanda 0,13% -ni we Özbegistanda 0,16% -ni düzýär.
Sebitdäki ýagdaý birmeňzeş - bölünip berilýän maliýe serişdeler hemme ýerde deň derejede az. Bu betbagtçylykly ýagdaý. Ylym üçin az pul berilýär. Alymlaryň oýlap tapan az sanly açyşlary bolsa, hakyky işe öwrülmän, ulanylman galýar.
"Biz nähili bolsa-da öňki Sowet Soýuzynyň bir bölegidik we biziň hemişe örän gowy, güýçli ylmy bazamyz bardy. Emma biz ylmy hiç haçan, hatda sowet döwründen bäri, täjirçilik bilen baglap bilmedik, sebäbi ykdysadyýet meýilnamalaşdyrylan we merkezleşdirilendi, döwlet bolsa ylmy barlaglaryň ýeke-täk sarp edijisi boldy, bazaryň bu prosesde hiç hili orny ýokdy. Bizde henizem täjirçilik etmek mehanizmi ýok" diýip, Ibragimow aýdýar.
Ideýany ösüşden biznese geçirmäge kömek edýän gurallaryň biri - töwekgelçilikli maýa goýumlarydyr. Bu ýerde Gazagystan goňşularyndan ep-esli öňde barýar. Massaçusets Tehnologiýa institutynyň gözlegine görä, 2023-nji ýylda Gazagystanda töwekgelçilikli maýa goýum şertnamalarynyň umumy möçberi 80 million dollara, Gyrgyzystanda 1,1 million dollara we Özbegistanda 6,3 million dollara deň bolupdyr.
Gyrgyzystanda töwekgelçilikli maýa goýum bazary tas ýok diýen ýaly we Özbegistanda henizem ösýän bolsa-da, Gazagystanda töwekgelçilikli startaplara maýa goýmaga taýýar täze gaznalar bir-biriniň yzyndan peýda bolýar. Koktyşew sebitdäki ýagdaýa optimistik garaýar.
"Merkezi Aziýanyň ähli ýurtlarynda diýen ýaly maýa goýumlary bar. Täjigistanda men bu proporsiýalara geň galýaryn: san taýdan ýokary hilli taslamalar Özbegistana we Gazagystana garanyňda az, ýöne ýokary hilli taslamalaryň paýy has ýokary. Gyrgyzystanda ýagdaý meňzeş - ýeke-täk tapawut ykdysadyýetiň ululygynda we döwletiň bu ugurda ýeterlik serişdeleri gaýtadan paýlamak ukybynda" diýip, maýadar aýdýar.
Şamil Ibragimowyň sözlerine görä, innowasion telekeçiligiň gülläp ösmegi üçin ýurtlar dogry ekoulgamy döretmeli - hökümetiň, korporatiw pudagyň, akademiki edaralaryň, telekeçileriň we maýadarlaryň netijeli özara gatnaşyk edýän ýeri bolmaly. Pawel Koktyşew Merkezi Aziýanyň hem gazna dolandyryş bazaryna mätäçdigini sözüne goşýar.
"Gazna dolandyryjylarynyň wezipesi diňe pul tabşyryp, ony ýatdan çykarmak däl - döwlet, prinsip boýunça, muny dolandyryp biler. Ministriň kimdigine garamazdan, portfeli ýyl-ýyldan usullyk bilen ösdürmeli we maýadarlara girdeji hem telekeçiler üçin ösüş gurallaryny bermeli. Gynansak-da, bu ugurda etmeli işlerimiz henizem köp" diýip, Koktyşew aýdýar.
Ynam esasy walýuta hökmünde
Başga bir faktor bar — edaralara bolan ynam we oýnuň düzgünleriniň öňünden aýdylyp bilinmegidir. Tehnologiýa kompaniýasyny gurmak üçin 10 ýa-da 15 ýyl gerek bolup biler. Maýadarlaryň emläk hukuklarynyň goraljakdygyna, şertnamalaryň işlemegini dowam etdirjekdigine we işewürlik düzgünleriniň üýtgewsiz galjakdygyna düşünmegi möhümdir. Bu bolmasa, maýa goýumyny çalt çykaryp boljak taslamalar has özüne çekiji bolýar.
"Gyrgyzystanda, gynansak-da, siziň biznesiňiziň eliňizden alynmajakdygyna kepillik ýok. Soňky iki ýylyň dowamynda biz Milli howpsuzlyk döwlet komiteti ýaly edaralardan adamlaryň diňe gelip, 30 ýyllap gurlan biznesleri eýeleriniň ellerinden alýandygyny gördük. Siz köp mukdarda pul goýýarsyňyz we soňra kepillik ýok, özüňizi gorap bilmeýärsiňiz. Bularyň hemmesi ykdysadyýetimiziň depginini düýpli gowşatdy" diýip, Şamil Ibragimow aýdýar.
Ösüşden soň näme galýar
Merkezi Aziýa ýurtlarynyň ykdysadyýeti hakykatdanam çalt ösýär. Emma JIÖ görkezijileri esasy soraga jogap bermeýär, bu ösüşden soň näme galýar? Täze tehnologiýa? Halkara bazarynda bäsleşip bilýän kompaniýa? Iş orunlary bolan inženerler we alymlar? Ýa-da haryt bahalarynyň üýtgemegi bilen islendik pursatda ýitip biljek goşmaça girdejimi?
Hakyky ösüş has köp nebitiň, gazyň ýa-da altynyň amatly bahadan satylýan ýerinde däl-de, täze bir zadyň - tehnologiýanyň, önümiň, belli bir meseläni çözmegiň usulynyň peýda bolýan ýerinde başlanýar. Merkezi Aziýada ideýalar bar. Sorag, olara soňra näme bolýanlygynda - olara isleg barmy, olar amaly durmuşa geçirilýärmi we olar sebitde galýarmy?