Talyban hökümeti aýallar üçin has berk geýim koduny zorluk bilen girizýärkä, Owganystanyň ululygy boýunça üçünji şäherini gorky gurşap aldy.
Günbatardaky Herat şäherinde Talybanyň ahlak polisiýasynyň agzalary iýun aýynyň başynda çykarylan täze direktiwany bozmakda aýyplap, aýallary tussag etdiler we hatda köpçüligiň öňünde urdular.
Bu buýruk zenanlaryň berk yslamçy toparyň "dogry hijap" diýip atlandyrýan zadyny dakynmazdan jemgyýetçilik ýerlerinde görünmegini gadagan edýär. Bu buýrugy ýerine ýetirmedik zenanlar, şol sanda ýüzlerini görkezýän ýa-da makiýaž edýän aýallar jeza çärelerine duçar bolarlar diýlip, direktiwada aýdylýar.
"Heratdaky zenanlar eýýäm hijap dakynýardylar" diýip, şäherdäki bir zenan jezadan gorkýandygy sebäpli adyny aýtmazlyk şerti bilen Azatlyk Radiosynyň "Azadi" radiosyna gürrüň berdi. Ol zenanlaryň başyny hem boýnuny örtýän yslam baş ýaglygyny dakynandygyny belläp: "Emma indi Talyban zenanlaryň ýüz maskasyny dakynmagyny we ýüzlerini örtmegini hem talap edýär" diýdi.
Birleşen Milletler Guramasynyň maglumatlaryna görä, Talybanyň howpsuzlyk güýçleri direktiwa çykarylandan soňky ilkinji hepdede azyndan 30 zenany tussag edipdir.
Çäklendirmeler 9-njy iýunda Heratda Talyban güýçleri tarapyndan zorluk bilen dargadylan seýrek jemgyýetçilik protestlerine sebäp boldy. BMG-niň maglumatyna görä, demonstrasiýada azyndan iki adam öldi we 20-den gowrak adam ýaralandy.
Başyna tüpeň bilen uruldy
Talybanyň geýim kodeksini zorluk bilen berjaý etmegi Heratdaky aýallaryň arasynda howatyrlanmany artdyrdy. Käbirleri öýlerinden çykmaga gorkýarlar, daşary çykanlar bolsa ekstremist toparyň gazabyna sezewar bolmakdan howatyr edýärler.
Talybanyň ahlak polisiýasynyň agzalary köçelerde, bazarlarda we jemgyýetçilik jaýlarynyň girelgelerinde aýallary yzygiderli saklap, barlaýarlar. Bu barada Azatlyk Radiosyna birnäçe aýal aýtdy.
"Hatda kadaly örtülenler hem käwagt saklanyp, sorag edilýär" diýip, Heratdaky bir aýal Azatlyk Radiosynyň "Azadi" radiosyna aýtdy.
Şäherli başga bir aýal Talybanyň öz düşünjelerini ýaýratmak üçin ýerli metjitlerde öz ruhanylarynyň bardygyny aýtdy.
"Bir buýruga boýun egmeýänleri tussag etmek üçin aýal ofiserleriň iberilendigi aýdylýar" diýip, ol aýtdy. "Şeýle hem, maşgala agzalary ýa-da başgalar goşulyşmaga synanyşsa, olaryň hem tussag ediljekdigi duýduryldy".
Topar öz haýbatlaryny ýerine ýetirdi.
Heratyň Jadae Abresham sebitinde Talybanyň ahlak polisiýasy ýakynda köçede bir aýaly tussag etdi. Onuň garyndaşlary içeri girmäge synanyşanda, polisiýa işgärleri olary hem tussag etdiler diýip, şaýat Azatlyk Radiosyna gürrüň berdi.
Şäheriň başga bir sebiti bolan Hwaja Kallada talybanlar iki ýaş gyz hijaply bolsa-da, olary tussag etmäge synanyşdylar diýip, şaýat aýtdy.
"Aýallaryň biri jedelleşende, ofiserler onuň kellesine tüpeňiň sapy bilen urdular we gan akmagyna sebäp boldular. Ol golaýdaky hassahana äkidildi, ýöne ahlak polisiýasy onuň yzyndan içeri girdi we lukmanlara ony bejermezligi tabşyrdy" diýip, şaýat Azatlyk Radiosyna aýtdy. "Soňra ofiserler ony henizem gan akýan bolsa-da alyp gitdiler".
Ýerli ýaşaýjylar Eýran bilen serhediň golaýynda ýerleşýän, takmynan 1 million ilatly Herat şäheriniň dymandygyny aýdýarlar, sebäbi köp aýal öýünde galýar.
"Heratdaky aýallar we gyzlar üçin örän agyr günler geldi" diýip, başga bir aýal aýtdy. "Şäher dymdy. Ýaş aýallar öýlerinden çykmaga gaty gorkýarlar".
Yslamyň ekstremal görnüşi
Talibanyň uruşdan ejir çeken 40 million töweregi ilatly ýurtda yslamyň ekstremal görnüşini ornaşdyrmak synanyşyklarynyň esasy agramy aýallara düşdi.
Bu topar zenanlary jemgyýetçilik durmuşyndan giň derejede aýyrdy we olaryň daşky keşbine, hereket azatlygyna, işlemek we okamak hukugyna berk çäklendirmeleri girizdi.
2024-nji ýylda Talyban zenanlaryň jemgyýetçilik ýerlerinde ýüzlerini we bedenlerini doly örtmegini talap edýän ahlak kanuny kabul etdi. Şeýle-de bolsa, toparyň kanunlarynyň ýerine ýetirilmegi ýurt boýunça tapawutlandy we köplenç ýerli Talyban liderleriniň ygtyýaryna berildi.
Köp owgan zenanlary hijap atynýarlar. Mundan başga-da, käbir zenanlar ýüzüniň aşagyny we agzyny ýapmak üçin ýüz maskasyny dakynýarlar. Beýleki zenanlar saçyny, bedenini we ýüzüniň köp bölegini örtýän burka ýa-da yslam abaya donuny we nikap atynýarlar. Soňkusy Pars aýlagyndaky arap ýurtlarynda giňden ýaýran.
Owgan zenanlary, esasanam şäher ýerlerinde ýaşaýan zenanlar, burkany we nikaby owgan medeniýetine ýat hasaplaýarlar.
Talyban 2021-nji ýylda häkimiýete gaýdyp gelmezden öň, köp zenanlar diňe saçlaryny gizleýän giň baş örtüklerini atynýardylar.