Eger Gazagystanyň ýakynda eden teklibi, ýagny Birleşen Ştatlar bilen parahatçylyk ylalaşygynyň çäginde Eýranyň uran goruny Ulba metallurgiýa zawodynda saklamak boýunça teklip Tähran tarapyndan kabul edilse, bu sowet döwründäki desgada ýokary derejeli ýadro materiallarynyň elden-ele geçirilmeginiň ilkinji gezegi bolmaz...
1993-nji ýylda häzirki wagtda Oskemen diýlip atlandyrylýan, demirgazyk-gündogardaky Ust-Kamenogorsk şäherindäki metallurgiýa zawodynyň direktory Witaliý Mette täze garaşsyz Gazagystanda işe başlan ýaş amerikan diplomaty Andy Webere ýüzlendi.
Mette, onlarça ýadro raketasy üçin ýeterlik bolan 600 kilogram ýokary derejede baýlaşdyrylan urany satmagy teklip etdi.
Senagatçynyň aýtmagyna görä, uran 1981-nji ýylda sowet ýadro suwasty gämisi taslamasy tamamlanandan bäri onuň zawodynda tozan ýygnap ýatyr. Moskwa hüjüm suwasty gämilerini ýangyç bilen üpjün etmek üçin öndürilen urany ýatdan çykarypdyr we Kremliň indi bu zawoda ygtyýary ýokdy.
Şol wagtlar Eýranyň agentleri "Orta Aziýanyň ähli ýerinde" sowet döwründe öndürilen ýadro materiallaryny gözläp ýörendigi sebäpli, Weber Metteniň teklibini dessine Waşingtona ýetiripdi.
Ak Tamyň resmileri uran meselesi barada Gazagystanyň prezidenti Nursultan Nazarbaýewe aýdanlarynda, ol sowet ýaraglary synagdan geçirilende öz ýurdunyň köp bölegini zäherlän materiallaryň ABŞ tarapyndan alnyp gidilmegine hiç hili garşylyk görkezmedi.
Weber we ABŞ-dan iberilen ýadro boýunça bilermen Ust-Kamenogorsk şäherine bardylar we Ulba metallurgiýa zawodyndaky gadymy görnüşli gulp bilen gulplanan bina alnyp baryldy, ol ýerde metal bölejikleri bilen doldurylan gaplar saklanýardy.
Weber soňra fabrika işçisiniň taýajyk görnüşli metal bölegini pyçak bilen gyrandygyny we onuň ýyldyrym ýaly ýalpyldap durandygyny suratlandyrdy. “Gözlerim ýyldyrady, sebäbi elimde şu metal bölegi bardy” diýip, Weber soňra ýatlady, “Men onuň bomba materialydygyny bilýärdim”. Ýokary derejede baýlaşdyrylan uran polada meňzeýär, ýöne örän agyr. Ýadro materialynyň sabyn bölegi ýaly bölegi takmynan 3 kilogram agramda bolar.
Synaglar materialyň 90 göteriminiň uran-235 bolandygyny tassyklandan soň, bu habar Waşingtona “tonna kerpiç ýaly” ýetdi.
1994-nji ýylyň oktýabr aýynyň başynda 31 sany tehniki işgärlerden we hünärmenlerden ybarat amerikan topary urany gaplamak we alyp gitmek üçin gizlin operasiýany geçirmek maksady bilen Ust-Kamenogorsk şäherine geldi. “Sapfir” proýekti dowam edýärdi.
Howanyň barha ýaramazlaşmagy bilen, topar bir aýa golaý wagtlap, 581 kilogram urany Gazagystandan uçurmak üçin taýýarlandy we ony 448 sany metal çeleklerine gaplamak işini berk gizlinlik şertlerinde amala aşyrdy.
Eýranyň urany satyn alyp biljekdigi baradaky howatyrlanmalar, Gazagystanyň zawodynda Tähran üçin taýýarlanyp goýlan, emma ugradylmadyk beriliý gutularynyň tapylmagy bilen subut edildi. Bu metal ýadro söweş ýaraglarynyň bir bölegi hökmünde ulanylyp bilner.
18-nji noýabrda iş tamamlandy we üç sany Amerikan ulag uçary ýadro materiallary we ony gaplan topar bilen howa göterildi.
Gizlin hasabatda "Sapfir" taslamasynyň belli bir derejede oňat geçendigi, diňe käbir hadysalaryň taraplaryň ikisinde-de ýakymsyz täsir galdyrandygy bellendi.
Zawodyň bir işgäri amerikanlara “aşa gaharly” diýlip häsiýetlendirildi. ABŞ-nyň toparynyň saglyk problemasy bolan bir agzasy spirtli içgileri içip, otagyny “gusuk we peşew” bilen hapalady. Ol adam "hyzmatkärlere arassalamak üçin" hapasyny taşlap gitdi.
ABŞ-a geleninden soň, material "saklamak we ýok etmek" üçin Tennessi ştatyndaky bir zawoda geçirildi. Gazagystana bu uran üçin onlarça million dollaryň tölenendigi çak edilýär, ýöne onuň anyk mukdary hiç haçan tassyklanmady.
Bu söwdany ýola goýan zawod müdiri Mette 1994-nji ýylyň oktýabr aýynda Gazagystanyň premýer-ministriniň orunbasary wezipesine bellendi.