Merkezi Aziýa ýurtlarynda sowet terrory baradaky pikir alyşmalar onýyllyklaryň geçmegine garamazdan syýasy taýdan duýgur we çäkli bolmagynda galýar. Bilermenler muny häzirki syýasy ulgamlaryň tebigaty, şeýle hem öňki sowet respublikalarynda geçmişiň täzeden düşündirilmegine duýgur bolan Moskwanyň basyşy bilen baglanyşdyrýarlar.
Gazagystan: ALŽIR-den Kantara
Gazagystanda Staliniň repressiýalarynyň ýatlamasy sebitdäki iň ulgamlaýyn ýatlamalaryň biridir. 31-nji maý milli matam güni — syýasy repressiýalaryň we açlygyň pidalary ýatlanýar. Häkimiýetler bu senäni diňe 1937-1938-nji ýyllaryň Beýik terrory we milli intelligensiýanyň ýok edilmegi bilen däl, eýsem çöllerde köpçülikleýin açlyga (Aşarşylyk) getiren kollektiwleşdirme, şeýle hem halklaryň deportasiýa edilmegi we GULAG lagerleri bilen baglanyşdyrýarlar.
Gazagystan diňe öz elitasyna garşy repressiýalaryň ýeri bolmady, eýsem lagerleriň we ýörite sürgünlik ýerleriniň merkezi hem boldy. Karlag, ALŽIR (Watan dönükleriň aýallary üçin Akmola lageri) we sowet jezalandyryş ulgamynyň beýleki elementleri şu ýerde ýerleşýärdi. Şonuň üçin Gazagystanyň ösen muzeý we ýadygärlik infrastrukturasy bar: Dolinkadaky Karlag, Astananyň golaýyndaky ALŽIR muzeýi we Çimkentdäki syýasy repressiýalaryň pidalarynyň muzeýi. Ýewropanyň ýatlama we raýdaşlyk bileleşigi Gazagystany repressiýalar muzeýleriniň Gulag we deportasiýalaryň taryhy bilen baglanyşygy bolan ýurt hökmünde aýratyn häsiýetlendirýär.
Şeýle-de bolsa, bilermenler bu giň ýadygärlik infrastrukturasyna garamazdan, Gazagystandaky sowet terrory baradaky pikir alyşmalaryň çäkli bolmagynda galýandygyna ynanýarlar.
Gazagystanly syýasatşynas Dimaş Alžanow Staliniň Gazagystandaky we beýleki Merkezi Aziýa ýurtlaryndaky repressiýalaryna bolan garaýyşlaryň içerki syýasy çäklendirmeler bilen bir hatarda Orsýetiň ýatlama syýasatynyň täsiri bilen hem kesgitlenýändigini belleýär. Onuň sözlerine görä, Moskwanyň Ukrainadaky Golodomoryň täzeden düşündirilmegine görkezen reaksiýasy postsowet ýurtlarynyň sowet geçmişini gaýtadan gözden geçirmek synanyşyklaryna Kremliň nähili duýgurdygynyň aýdyň mysaly boldy.
"Meniň pikirimçe, bu belli bir derejede Gazagystanyň kontekstinde - Aşarşylyk we beýleki repressiýalar döwründe ejir çeken pidalar babatynda bu temanyň ara alnyp maslahatlaşylmagyna we ösdürilmegine päsgel berýän ýa-da päsgel berip biljek potensial faktorlaryň biridir" diýip, Alžanow aýdýar.
Şeýle-de bolsa, syýasatşynas repressiýalaryň doly ara alnyp maslahatlaşylmagynyň esasy päsgelçiligi hökmünde daşarky basyşdan has köp içerki syýasy gurşawy görkezýär. Dimaş Alžanowyň sözlerine görä, döwlet özüni simwoliki ädimler - ýadygärlikler we ýatlama günleri bilen çäklendirýär, ýöne pajygaly wakanyň doly jemgyýetçilik we akademiki düşünilmegi üçin şertleri döredip bilmeýär.
"Akademiki toparlaryň hem dürli gyzyklanma toparlarynyň hem ýatlamany dikeltmek, bolan wakalary jikme-jik modelleşdirmek, muzeýleri döretmek, şol döwrüň wakalaryny dokumentleşdirmek we syýasy senzurasyz olara has adalatly, has açyk baha bermek üçin şeýle mümkinçiligi ýok" diýip, ol pikir edýär.
Alžanow ýagdaýyň geljekde üýtgäp biljegine ynanýar.
"Beýleki ýurtlardan görýäris, käbir liberallaşmalar bolup, jemgyýet hakykaty anyklamakda we baha bermekde has erkin bolansoň, ol muny ýuwaş-ýuwaşdan edýär. Belki, bize bu indiki 20-30 ýylyň dowamynda garaşýar. Mundan başga-da, Gazagystan belli bir derejede repressiýalara meňzeş syýasy wakalary başdan geçirdi. Bularyň arasynda 1986-njy ýyldaky Jeltoksanda, 2011-nji ýylda Žanaozende protestçileriň atylmagy we 2022-nji ýylyň ýanwarynda protestçileriň oka tutulmagy" diýip, syýasatşynas aýdýar.
Resmi Astana ýurtda senzuranyň we syýasy taýdan yzarlamalaryň bardygyny inkär edýär. Prezident Kasym-Jomart Tokaýew 2024-nji ýylda döwlet gazetine beren interwýusynda Gazagystanda "raýatlaryň syýasy garaýyşlary üçin yzarlanyp biljek ýekeje perman, ýekeje kanun we başga bir kadalaşdyryjy resminama ýok" diýdi. Geçen ýyl, 31-nji maýda ALŽIR muzeýine baryp görende, Tokaýew watandaşlaryny "hemişe geçmişde ýaşamazlyga" çagyrdy. "Bize taryhyň giň, panorama görnüşi gerek. Biz özümizi pida mentalitetinden azat etmeli, sebäbi yzygiderli yza seretmek ejizligiň alamatydyr" - diýip, ol aýtdy.
Özbegistan: Erksizlik dowam edýär
Özbegistan milli intelligensiýanyň, jadidleriň (XX asyryň başlaryndaky yslam aň-bilim hereketiniň agzalary - red.) we antisowet garşylygynyň wekilleriniň töwereginde ýatlama syýasatyny döretdi. Açlyga we lagerlere uly üns berýän Gazagystandan tapawutlylykda, Özbegistanda bilim işgärleriniň, reformatorlaryň we milli galkynyş ideýasy bilen baglanyşykly adamlaryň ýok edilmegine üns berilýär. Bu bolsa repressiýa ýatlamasyny garaşsyzlyk baradaky gürrüňiň bir bölegine öwürýär: sowet režimi jemgyýeti garaşsyz ösüşe alyp baryp biljekleri basyp ýatyrdy.
Ylmy işgär Azim Malikow SSSR dargalandan soň, Özbegistan häkimiýetleriniň geçmişiň täze düşündirişini - sowet taryhnamasyna alternatiwany işläp düzmäge başlandygyny ýazýar. Repressiýalaryň pidalaryna bagyşlanan täze ýadygärlik seneleri, ýadygärlikler we muzeýler ýurduň ähli ýerinde peýda boldy we sowet geçmişine kolonializm we milli kimligiň basylyp ýatyrylmagy prizmasyndan garalmaga başlandy.
Daşkentdäki "Şahidlar Hoştirasy" ýadygärlik toplumy we 2000-nji ýyllaryň başynda açylan Repressiýalaryň pidalarynyň döwlet muzeýi bu syýasatyň esasy simwollaryna öwrüldi. Muzeýiň eksponatlary diňe 1930-njy ýyllaryň Beýik terroryny däl, eýsem has giň döwri — Rus imperiýasy tarapyndan Türküstanyň basylyp alynmagyndan başlap, soňky sowet repressiýalaryna çenli döwri hem öz içine alýar. Şol bir wagtyň özünde, resmi gürrüňde sowet ulgamynyň pidalarynyň arasynda dürli milletleriň wekilleriniň, şol sanda respublika deportasiýa edilen koreýleriň, krym tatarlarynyň, mesheti türkleriniň, wolga nemesleriniň we beýlekileriň bolandygy nygtalýar.
Malikowyň sözlerine görä, ilkinji prezident Yslam Karimowyň döwründe repressiýalaryň ýatlamasy kolonialistik döwlet diskussiýasynyň bir bölegine öwrülipdir, emma ulgamyň özi erkin taryhy çekişmelere garanyňda ýapyk galdy. Şawkat Mirziýow häkimiýete geleninden soň, sowet geçmişi baradaky çekişmeler has açyk boldy: Daşkent pidalary reabilitasiýa etmek boýunça tagallalaryny güýçlendirdi, arhiw we ylmy-barlag taslamalaryny giňeltdi we Ýokary kazyýet Staliniň döwründe berlen hökümleri gaýtadan gözden geçirip başlady.
2026-njy ýylyň maý aýynda Özbegistanyň Ýokary kazyýeti 1930-njy we 1940-njy ýyllarda syýasy aýyplamalar bilen günäli tapylan ýene-de 161 adamy aklady. Bular sowet ulgamynyň suddan daşary edaralary - NKVD-niň "üçlükleri" we "dwoýkalary" tarapyndan repressiýa edilen adamlardy.
Häkimiýetler bu karary taryhy adalaty dikeltmek we Staliniň terrorynyň pidalaryny reabilitasiýa etmek boýunça tagallalarynyň bir bölegi hökmünde görkezdiler. Soňky ýyllarda Özbegistanda repressiýa edilen intellektuallar, dini şahslar we "antisowet işleri" üçin aýyplanýanlar bilen baglanyşykly ýüzlerçe şuňa meňzeş işlere seredildi.
Şeýle-de bolsa, Özbegistanyň ýatlama syýasatynyň tankytçylary sowet repressiýalarynyň resmi ýazgarylmagy bilen häzirki zaman ýurdunda erkin syýasy çekişmeleriň çäkli giňişliginiň arasyndaky gapma-garşylygy görkezýärler. Merkezi aziýaly alym Timur Dadabaýew Özbegistanda Staliniň terrorynyň ýatlamasynyň esasan ýokardan: döwlet muzeýlerinden, ýatlama dabaralaryndan we geçmişiň resmi düşündirişlerinden emele gelýändigini we esasan döwlet tarapyndan gözegçilik edilýändigini we resmi ideologiýa bilen berk baglanyşyklydygyny belleýär.
Şu fonda, Sowet mirasy bilen garaşsyz Özbegistandaky zorlukly wakalaryň, esasan hem 2005-nji ýylyň Andijan wakalary we 2022-nji ýylda Garagalpagystandaky protestleriň basylyp ýatyrylmagynyň arasynda deňeşdirmeler barha köp bolýar. Häkimiýetleriň tankytçylary häzirki zaman repressiw usullary barada açyk pikir alyşmazdan, Staliniň terroryny täzeden gözden geçirmegiň doly däldigine ynanýarlar.
Gyrgyzystan: Ata-Beýit we "Halk duşmanlary"
Gyrgyzystanda Staliniň repressiýalarynyň ýatlamasynyň esasy nyşany Bişkegiň golaýyndaky Ata-Beýit ýadygärlik toplumydyr. Ol Çon-Taşda köpçülikleýin mazaryň ýerinde ýerleşýär, şol ýerde 1938-nji ýyldaky jezalandyrmalaryň pidalarynyň galyndylary tapyldy. Resmi maglumatlara görä, gazuw-agtaryş işleri netijesinde gyrgyz intelligensiýasynyň agzalary bilen birlikde 138 adamyň jesedi tapyldy.
Ata-Beýit diňe bir ýadygärlik hökmünde däl, eýsem häzirki zaman milli ýatlamanyň gozbaşy hökmünde hem möhümdir. Pidalaryň gaýtadan jaýlanmagy 1991-nji ýylyň 30-njy awgustynda - hakykatda, Gyrgyzystanyň garaşsyzlygyny yglan etmeginiň öňüsyrasynda geçirildi. Şonuň üçin bu ýerdäki repressiýalaryň ýadygärligi sowet geçmişinden garaşsyz döwlete geçiş bilen baglanyşyklydyr.
Repressiýa edilenleriň arasynda, aýratyn ähmiýet berilýänleriň arasynda Torokul Aýtmatow, Žusup Abdrahmanow, Kasym Tynystanow we Baýaly Isakeýew bar. Şeýle-de bolsa, uzak wagtlap Gyrgyzystan bu ugurdaky ulgamlaýyn işde Gazagystandan we Özbegistandan yza galdy. 2024-nji ýylyň dekabrynda prezident Sadyr Japarow repressiýa edilen gyrgyz raýatlarynyň reabilitasiýa edilmegi baradaky kanuna gol çekdi. Mundan öň bu mesele ýyllarboýy ara alnyp maslahatlaşyldy, adam hukuklaryny goraýjylar we ylmy işgärler pidalaryň hem olaryň maşgala agzalarynyň hukuklaryny doly dikeltmegiň zerurdygyny öňe sürdüler.
Bilermenleriň pikiriçe, Gyrgyzystanyň meselesi arhiw we ylmy-barlag işleriniň ýetmezçiligidir. Staliniň terrorynyň pidalarynyň sany barada Gyrgyzystandan ygtybarly maglumat ýok. Şeýle-de bolsa, käbir bilermenler 1937-1939-njy ýyllar aralygynda häzirki zaman Gyrgyzystanyň territoriýasynda repressiýa edilen adamlaryň sanynyň 40 müňden gowrakdygyny çaklaýarlar.
Gyrgyz taryhçysy we Ata-Beýit muzeýiniň direktory Bolot Abdrahmanow, Sowet döwründe Gyrgyzystanda bolan repressiýalaryň ýatlamalarynyň henize doly jemlenmändigini we pajygaly wakalaryň möçberine jemgyýet tarapyndan heniz doly göz ýetirilmändigine ynanýar. Onuň sözlerine görä, sowet döwründen galan köp jenaýat işleri gizlin saklanýar we repressiýa edilen müňlerçe adamyň ykbaly SSSR-iň dargamagyndan soň hem onlarça ýyl geçensoň näbelli bolmagynda galýar.
KGB-niň arhiwinde 30 ýyldan gowrak işläp, repressiýa materiallaryny öwrenen Abdrahmanow, 1937-1938-nji ýyllarda bolan terroryň iň ýokary derejesinde Moskwadan respublikalara "halk duşmanlaryny" anyklamak we günälenen ýa-da jezalandyrylmaly adamlaryň sanyny kesgitlemek üçin meýilnamalaryň iberilendigini aýdýar.
"Daşarky duşmanlary gözlemek totalitar režimiň tebigatydyr". Moskwa 'halk duşmanlaryny' we atylyp öldürilmeli hem jezalandyrylmaly adamlaryň sanyny kesgitlemek üçin meýilnama çykardy" diýip, Respublika.kz taryhçynyň sözlerini sitirleýär.
Abdrahmanowyň sözlerine görä, repressiýalar köplenç günäliligiň hakyky subutnamasyny talap etmeýärdi. Adamlar anonim aýyplamalar, olaryň milleti, öý-içeri gapma-garşylyklary ýa-da tötänleýin sözler esasynda tussag edilip bilnerdi.
Alym köpçülikleýin terroryň diňe NKWD-niň hereketleri bilen däl, eýsem jemgyýeti "SSSR-iň duşmanlarynyň" töwereginde bardygyna ynandyran gorky we propaganda atmosferasy bilen hem mümkin bolandygyny pikir edýär.
Abdrahmanow giňişleýin arhiw barlaglary we sowet zorlugynyň mehanizmleri barada açyk pikir alyşmalar bolmazdan, jemgyýetiň Staliniň repressiýalarynyň netijelerini we olaryň häzirki zaman syýasy medeniýetine täsirini doly düşünip bilmejekdigine ynanýar.
Täjigistan: açyk agzalmaýan ýatlama
Täjigistanda Stalin repressiýalary temasy gozgalýar, ýöne ýatlama syýasatynyň jemgyýetdäki orny gowşak. Gyrgyzystandaky Ata-Beýit ýaly görnükli milli ýadygärlik toplumy ýa-da Gazagystandaky ýaly işjeň döwlet maksatnamasy ýok. Şeýle-de bolsa, repressiýalaryň möçberi örän ulydy: diňe 1937–1938-nji ýyllarda Täjigistan SSR-niň NKVD-si 15 müňden gowrak adamy repressiýa etdi, olaryň köpüsi jezalandyryldy.
2022-nji ýylda Tajigistanda Stalin repressiýalarynyň pidalarynyň ýadygärligini gorap saklamaga bagyşlanan Turakul Zehni gaznasy döredildi. Ýurduň häkimiýetleri bu guramany Adalat ministrligi arkaly resmi taýdan ykrar etdiler.
1920-nji we 1950-nji ýyllar aralygynda müňlerçe täjigistanly "halk duşmany" diýlip yglan edildi, lagerlere, türmelere iberildi ýa-da jezalandyryldy. Şeýle-de bolsa, respublikada sowet terrorynyň pidalarynyň anyk sany belli däl we resmi taýdan çap edilmedi.
Repressiýalar baradaky täjigleriň ýatlamalary esasan milli elitanyň ýok edilmegi bilen baglanyşyklydyr. Simwoliki keşpleriň arasynda Staliniň arassalaýyşlary döwründe aradan çykan Täjik Sowet döwletiniň esaslandyryjylarynyň biri bolan Nusratullah Maksum hem bar.
19-njy maýda Moskwadan ýörite uçar Nusratullah Maksumyň we Staliniň repressiýalarynyň pidasy bolan başga iki tanymal täjik şahsyýetiniň — Şirinşoh Şotemuryň we Nisor Muhammediň jaýlanan ýerlerinden toprak salnan kapsulalary getirdi. Uçary aeroportda jaýlaýyş dabarasyna gatnaşan prezident Emomali Rahmon garşylady.
Täjik žurnalisti Temur Warki häkimiýetleriň repressiýa temasyna bolan häzirki gyzyklanmasynyň köp babatda öz döwlet ideologiýasynyň kemala gelmegi bilen baglanyşyklydygyna ynanýar. Onuň sözlerine görä, Emomali Rahmon köp ýyllaryň dowamynda sowet mirasyndan kem-kemden daşlaşyp, şol bir wagtyň özünde milli hekaýany kemala getirýär.
"Emomali Rahmon Sowet döwründen we şol bir wagtyň özünde dini ideologiýadan tapawutly milli ideologiýany döredýär" diýip, Warki aýdýar. Ol repressiýa edilen şahsyýetleriň ýadygärligini ýatlamagyň häkimiýetlere täjik döwletçiliginiň başlangyçlarynda duran şahsyýetler bilen simwoliki taýdan baglanyşmaga kömek edýändigine ynanýar.
Şol bir wagtyň özünde žurnalistiň pikiriçe, Täjigistanda henizem Staliniň repressiýalaryna doly hukuk we syýasy baha berilmeýär. Warki repressiýa edilenleriň resmi taýdan aklanmagy we Sowet döwrüniň jenaýatlarynyň açyk ykrar edilmegi bolmazdan taryhy adalaty dikeltmegiň mümkin däldigini belleýär. Şeýle hem, ol repressiýa temasynyň giň jemgyýetçilik talabynyň netijesi däl-de, eýsem aýratyn jemgyýetçilik wekilleriniň we intellektuallaryň başlangyjy bolup galýandygyny belleýär. Ýurtda Stalin repressiýalarynyň muzeýi ýok we döwlet bu ýatlama bilen ulgamlaýyn işe taýýar däl diýip, Warki dowam edýär.
"Germaniýada çagalary nasist jenaýatlarynyň elhençligini görkezmek üçin konsentrasiýa lagerlerine alyp gidýärler. Raýat aňyny ösdürmek we munuň gaýtalanmazlygyny üpjün etmek üçin şuňa meňzeş muzeýleri şu ýerde döretmeli" diýip, žurnalist pikir edýär.
Warkiniň sözlerine görä, häkimiýetler öz ideologiýa gurluşyny güýçlendirmäge kömek eder diýip, repressiýalar temasyna has köp üns berýär, emma Sowet terrorynyň doly derejede täzeden gözden geçirilmegine Täjigistanda heniz ýol berilmedi.
Gazagystanly syýasatşynas Dimaş Alžanowyň belleýşi ýaly, Merkezi Aziýa sebitindäki beýleki ýurtlarda hem taryh täzeden gözden geçirilmedi. Ol sowet terrory barada açyk pikir alyşmalaryň ýokdugyny belleýär, bu esasan Merkezi Aziýadaky häzirki zaman syýasy ulgamlarynyň tebigaty bilen baglanyşyklydyr. "Häzirki režimler, özleriniň repressiw çäreleri sebäpli, şol döwrüň simwollaryny ýa-da uzak wagtlap dowam edýän ýatlamalaryny döretmäge gyzyklanmaýarlar, sebäbi bu olaryň syýasatyna we jemgyýeti dolandyrmak üçin ulanýan çärelerine garşy durar" diýip, Alžanowyň sözüni jemleýär.
Mart aýynda çap edilen "Dünýäde azatlyk 2026" hasabatynda halkara Freedom House guramasy ähli Merkezi Aziýa döwletlerini olaryň syýasy hukuklarynyň we raýat azatlyklarynyň derejesine esaslanyp "Azat däl" kategoriýasyna goşdy.