ABŞ-nyň prezidenti Donald Tramp Eýrandaky ykdysady kynçylyklar sebäpli bäş gün dowam eden protestlerden soň, howpsuzlyk güýçleriniň rehimsiz basyşyna sezewar bolan demonstrasiýaçylary goldaýandygyny aýtdy. Bu protestler birnäçe adamyň ölümine we onlarça adamyň tussag edilmegine sebäp boldy.
Protestler 28-nji dekabrda Tähranda başlandy we Eýranyň walýutasynyň amerikan dollary babatyndaky hümmetiniň pese gaçmagynyň we inflýasiýanyň 52 göterime çenli ýokarlanmagynyň arasynda başlandy. Soňra protest çykyşlar birnäçe sebitlere ýaýrady.
Döwlet gözegçiligindäki media we halkara hukuk toparlary 1-nji ýanwarda demonstrasiýaçylar bilen howpsuzlyk güýçleriniň arasyndaky çaknyşyklarda azyndan ýedi adamyň ölendigini we onlarça adamyň ýaralanandygyny habar berdiler, emma hökümete degişli habar agentlikleri zorlukda "bidüzgünçiler"diýip atlandyran adamlary aýypladylar.
Eýranyň häkimiýetleri heniz bu habarlary tassyklamady we Azatlyk Radiosynyň pars gullugy - Farda Radiosy olary garaşsyz ýagdaýda tassyklap bilmedi.
"Eger Eýran adatdakysy ýaly parahat protestçileri atyp olary wagşylarça öldürse, Amerikanyň Birleşen Ştatlary olary halas etmäge geler" diýip, Tramp 2-nji ýanwarda "Truth Social" saýtynda ýazan beýanatynda ýazdy.
"Biz berk, üpjün we gitmäge taýýar" diýip, ol sözüniň üstüne goşdy.
2-nji ýanwarda Azatlyk Radiosynyň pars gullugy - Farda Radiosyna iberen teswirlerinde Döwlet departamentiniň metbugat wekili "protestler Eýran halkynyň hökümetiň şowsuzlyklary we bahanalary bilen düşnükli gahar-gazabyny alamatlandyrýar" diýdi.
Beýanatda Eýran režiminiň "Eýranyň baýlygyny dünýäde terrorçylygy goldamak we has gowy durmuş isleýän hem-de muňa mynasyp bolan eýran halkyny ezmek üçin sowurmagyny dowam etdirýändigi" aýdylýar.
"Biz režime iň ýokary basyş etmegi dowam etdireris" diýlip, Döwlet departamentiniň beýanatynda aýdyldy.
Köp synçylar tarapyndan aram pikirli hasaplanýan Eýranyň prezidenti Masud Pezeşkian dartgynlylygy gowşatmaga synanyşdy we eýranlylaryň "kanuny talaplaryny" ykrar edýändigini aýtdy we hökümeti ykdysady kynçylyklary ýeňilleşdirmek üçin çäre görmäge çagyrdy.
"Yslam nukdaýnazaryndan... eger biz adamlaryň ýaşaýyş-durmuşy meselesini çözmesek, dowzaha düşeris" diýip, Pezeşkian döwlet telewideniýesinde aýtdy.
Şeýle-de bolsa, berk syýasatyň tarapdary bolan howpsuzlyk güýçleri protestçilere we ýagdaýy betbagtçylyk döretmek üçin "ulanýanlara" garşy "berk" pozisiýa eýelemäge söz berdiler.
Tennessi uniwersitetiniň dosenti, Eýrany yzarlaýan Said Golkar täze protestleriň tolkunynyň "ykdysady närazylyklardan gelip çykýandygyny, ýöne esasan režimiň repressiýalaryndan, ideologiýa syýasatyndan we başarnyksyzlygyndan gelip çykýandygyny" sosial mediada ýazdy.
Berlinde ýerleşýän Ýakyn Gündogar we Global Tertip Merkeziniň esaslandyryjysy hem direktory Ali Fathollah-Nejad 30-njy dekabrda çap eden makalasynda "Yslam respublikasy çatrykda galýar" - diýip ýazdy. " "Bütin ýurt boýunça täze protestler toplanan krizisleriň netijesidir: walýutanyň çalt pese gaçmagy, suw we elektrik ýetmezçiligi, ýangyjyň bahalarynyň ýokarlanmagy, giperinflýasiýa golaýlan inflýasiýa, ekologik betbagtçylygy we ş.m." diýip bilermen belleýär.
Protestçileriň ölümi barada habarlar
Yslam Rewolýusiýasynyň Goragçylary Korpusyna (IRGC) ýakyn bolan "Fars" habar agentligi günorta-günbatardaky Lordegan şäherinde protestleriň bolandygyny habar berip, howpsuzlyk güýçleri bilen çaknyşyklaryň bolandygyny aýtdy. Ol "habarly çeşmä" salgylanyp, "iki adamyň ölendigini" ýazdy.
Norwegiýada ýerleşýän adam hukuklary boýunça "Hengaw" topary hem Lordeganda ölüm bilen bagly ýagdaýlaryň bolandygyny habar berdi we howpsuzlyk güýçleriniň protestçilere garşy ot açandygyny, iki adamyň ölendigini we birnäçe adamyň ýaralanandygyny aýtdy. Topar şeýle hem 31-nji dekabrda Eýranyň merkezindäki Isfahan welaýatynda bir protestçiniň öldürilendigini habar berdi.
"Protestler Lordeganyň birnäçe ýerinde, şol sanda şäher häkimliginiň meýdançasynda we hökümet binasynyň öňünde geçirildi. Demonstrasiýalar zorlukly basyşlar bilen garşylandy, şol sanda kanun goraýjy güýçler tarapyndan göz ýaşardyjy gaz we hakyky ok-däri ulanyldy" diýip, topar aýtdy.
"Fars" agentligi soňra Eýranyň günbataryndaky Lorestan welaýatyndaky 48 müň ilatly Azna şäherinde howpsuzlyk güýçleri bilen demonstrantlaryň arasyndaky çaknyşyklarda agşam sagat 8 töwereginde üç adamyň ölendigini we 17 adamyň ýaralanandygyny habar berdi. Tassyklanmadyk habarda protestçileriň polisiýa bölümine hüjüm edendigi aýdylýar.
Şol bir wagtyň özünde, Yslam Rewolýusiýasynyň Goragçylary Korpusy özüniň Basiji meýletinçi paramilitar bölüminiň bir agzasynyň bir gün öň Lorestan welaýatynyň günbataryndaky Kuhdaşt şäherinde öldürilendigini 1-nji ýanwarda habar berdi.
Birnäçe ýerde tussaglyklar köpelýär
"Tasnim" habar agentligi paýtagt Tähranda azyndan 30 adamyň "jemgyýetçilik tertibini bozmak" üçin tussag edilendigini habar berdi. Tussag edilmeler barada Malard we Alborz, Lorestan, Çaharmahal we Bahtiýari welaýatlary ýaly beýleki ýerlerde hem habar berildi.
"Fars" agentligi wise-gubernatoryň sözlerine salgylanyp: "Derňewler tussag edilenleriň birnäçesiniň Malard şäherine goňşy şäherlerden gelendigini görkezýär, olar häzir howpsuzlyk edaralarynyň elinde" diýip, Tähranyň günbatarynda ýerleşýän Malard şäherindäki ýagdaý barada ýazdy.
"Bu hereketler bilen baglanyşykly başga-da birnäçe element anyklandy we olary tussag etmek boýunça operasiýalar gün tertibinde" diýlip, maglumatda bellenýär.
Sosial mediadaky wideolarda we habarlarda Tährandaky bazarlaryň 1-nji ýanwarda ýene-de ýapylandygy, söwdagärleriň pul birliginiň pese gaçmagy sebäpli inflýasiýanyň güýçlenmegine garşylyk bildirmek üçin köçelerde ýöriş geçirýändigi aýdylýar.
Çynlakaý kynçylyk
Bu protestler Eýranyň teokratik hökümeti üçin 2022-nji ýylyň sentýabr aýynda 22 ýaşly eýranly kürt studenti Mahsa Aminiň geýim düzgünlerini bozmagy sebäpli polisiýanyň tussaglygynda ölmeginden soň "Aýallar, durmuş, azatlyk" şygary astynda geçirilen protestlerden bäri iň çynlakaý kynçylyk bolsa gerek.
Pezeşkian ozal raýatlary protestlere goşulmagyň ýerine raýdaşlyk görkezmäge çagyrdy. Şeýle hem, ol hökümetiň ykdysady ýagdaýy gowulaşdyrjak "täze kararlary" kabul etjekdigine söz berdi.
Bu, eýranlylaryň gaharyny ýumşadyp bilmedi, olar 50 göterimden gowrak inflýasiýa we bir ýyl mundan ozal bir amerikan dollary babatynda 800 müň töweregi bahalanan rialyň hümmetiniň pese gaçyp, walýutanyň gara bazarynda 1,4 million töwereginde satylmagy bilen ýüzbe-ýüz bolýarlar.
Resmi walýuta kurslary has amatly, ýöne olar eýranly adamlaryň we kärhanalaryň ençemesi üçin elýeterli däl.
"Soňky protestler bir aýdyň hakykaty açyp görkezýär: Eýranlylaryň köpüsi öz söýýän ýurdunyň has-da dargadylmazdan öň, häzirki häkimiýetiň islendik bahadan we mümkin boldugyça çalt soňlanmagy barada karara geldiler" diýip, Eýranda demokratiýany ornaşdyrmak we adam hukuklaryny goramak ugrundaky tagallalary üçin 2003-nji ýylda Nobel parahatçylyk baýragyna mynasyp bolan Şirin Ebadi 1-nji ýanwarda Farda Radiosyna telefon arkaly beren interwýusynda aýtdy.
