ABŞ-nyň prezidenti Donald Trampyň, Hytaýyň prezidenti Si Szinpiniň we Russiýanyň prezidenti Wladimir Putiniň ilkinji üçtaraplaýyn duşuşygy Hytaýyň Şençžen şäherinde tamamlandy. Duşuşykdan soň dünýäde energiýa üpjünçiligi, halkara kazyýet ulgamy, ýadro urşy we Birleşen Milletler Guramasyny özgertmek barada dört bentli bilelikdäki jarnama çap edildi.
Beýanat ilki Kremliň saýtynda çap edildi we Hytaýyň “Sinhua” döwlet habar agentligi tarapyndan ýaýradyldy. Soňra ony Ak tam hem çap etdi.
Beýanatda “üç ýurduň ähli ýurtlaryň bähbidi üçin gaýtadan işlenen nebit önümleriniň öndürilişini we üpjünçiligini artdyrmagy meýilleşdirýändigi” aýdylýar.
Resminama Halkara jenaýat kazyýetini (HJK) we şuňa meňzeş beýleki edaralary “döwlet resmileriniň eldegrilmesizligine hormat goýmaga” hem çagyrýar. Üç lideriň arasynda diňe Putine HJK tarapyndan ukrainaly çagalaryň alnyp gidilmegi bilen bagly uruş jenaýatlary boýunça aýyp bildirildi.
Jarnamada “ýadro urşunda ýeňiş gazanyp bolmajakdygy we şeýle urşa hiç haçan ýol berilmeli däldigi” ýene bir gezek nygtalýar. Taraplar ýadro howpuny azaltmak we ýadro ýaraglarynyň ýaýramagynyň öňüni almak üçin gepleşik geçirmegi wada berýärler. Tramp Hytaýy ýadro ýaraglaryny azaltmak boýunça üçtaraplaýyn gepleşiklere çekmäge çalyşýar, ýöne Pekin muňa garşy çykýar.
Resminamada Russiýanyň, Hytaýyň we ABŞ-nyň BMG-ni özgertmäge ygrarlydygy hem aýdylýar.
Jarnamada Ukraina agzalmaýar. Emma Putin duşuşykdan soň metbugat wekillerine üç lideriň Russiýanyň 2022-nji ýylda Ukraina garşy başlan giň gerimli urşuny ara alyp maslahatlaşandygyny aýtdy.
“Üçtaraplaýyn duşuşykda ähli zadyň nireden başlanandygyny, ýagny Ukraina krizisiniň ilki nireden gözbaş alandygyny ýatlatdym” diýip, Putin aýtdy.
Hytaýyň Daşary işler ministrliginiň metbugat wekili Mao Nin sosial mediada şeýle ýazdy: “Prezident Si şu günki sammitiň oňyn, konstruktiw we örän netijeli geçendigini belledi. Üç ýurdumyz dünýäde parahatçylygy gorap saklamak meselesinde birmeňzeş garaýyşda”.
“Taryh ýazýarys”
Tramp Şençženden teswir bermän ugrady, ýöne liderler duşuşyga ýygnanan mahaly gepleşikleriň gowy netije berjekdigine umyt bildiripdi.
“Biz hakykatdan-da taryh ýazýarys. Üçümiziň ara alyp maslahatlaşmaly zadymyz köp” diýip, Tramp duşuşygyň başynda aýtdy.
“Dünýäniň iň uly ýurtlarynyň üçüsiniň prezidentleri hökmünde öz halklarymyza we tutuş dünýä täsir edýän meseleler boýunça açyk, birek-birege hormat goýulýan we netijeli gepleşikleri dowam etdirmek biziň aýratyn jogapkärçiligimizdir” diýip, ol sözüniň üstüni ýetirdi.
Üçtaraplaýyn duşuşykdan öň Tramp Putin we Si bilen aýratynlykda duşuşdy. Bu Tramp bilen Putiniň 2025-nji ýylyň awgustynda Alýaskada geçiren gepleşiklerinden bäri ilkinji ýüzbe-ýüz duşuşygydy. Alýaskadaky gepleşiklerde Russiýanyň Ukraina garşy urşuny bes etmek ugrunda öňegidişlik gazanylmandy.
Tramp Putin bilen ençeme ýyl bäri tanyşdyklaryny we gowy gatnaşyklary saklap gelýändiklerini aýdyp, täze gepleşikleriň netijeli boljakdygyna ynam bildirdi.
“Meniň pikirimçe, bu duşuşyk köp gowy netije berip biler ýa-da iň bolmanda şol netijelere ýol açyp biler. Ýöne men bu duşuşygyň gowy netije berjekdigini pikir edýärin” diýip, Tramp aýtdy.
Bu gepleşikleriň jikme-jiklikleri häzirlikçe aýan edilmedi.
“Bu ýadygärlik üçin surata düşmäge, gowy bir surat almaga mümkinçilikden başga zat däldi” diýip, ukrainaly syýasy seljeriji Ihor Reýterowyç iki lideriň duşuşygy barada “Nastoýaşeýe Wremýa” telekanalyna aýtdy.
“Aslynda, bu suratlar bilen iň köp gyzyklanýanlar hut ruslar” diýip, ol sözüniň üstüni ýetirdi.
Ukraina esasy meseleleriň biri bolmagynda galýar
Ukraina öz geljegine degişli islendik gepleşiklere gatnaşmalydygyny ençeme gezek nygtady.
Ukrainanyň Waşingtondaky wagtlaýyn ynanylan wekili Denis Siýenik 18-nji noýabrda Azat Ýewropa/Azatlyk Radiosyna Ukraina degişli meseleleriň Ukrainanyň gatnaşmagynda, Ýewropanyň howpsuzlygyna degişli meseleleriň bolsa Ýewropa ýurtlarynyň gatnaşmagynda çözülmelidigini aýtdy.
Ukrainanyň prezidenti Wolodymyr Zelenskiý agşamky ýüzlenmesinde ABŞ-nyň wekilleriniň 19-njy noýabrda Berlinde ukrain resmilerine Trampyň Pekinde Hytaýyň ýolbaşçylary bilen geçiren gepleşikleri barada maglumat berjekdigini aýtdy. Kiýewiň Hytaýdaky sammite gatnaşýan hyzmatdaşlaryndan hem gönüden-göni maglumat almagyna garaşylýar.
Trampyň parahatçylyk gepleşikleri boýunça wekilleriniň, onuň giýewi Jared Kuşneriň we Stiw Witkoffyň, Berlinde “Isleg bildirýänleriň koalisiýasy” bilen geçiriljek duşuşyga gatnaşmagyna garaşylýar. Germaniýanyň, Fransiýanyň we Britaniýanyň ýolbaşçylyk edýän bu topary Waşingtonyň araçylyk tagallalaryny goldamak üçin döredildi. Ukrainada atyşygy bes etmek barada ylalaşyk gazanylsa, toparyň parahatçylygy goraýyş missiýasyny döretmek mümkinçiligi hem göz öňünde tutulýar.
“Bu sapardaky esasy wezipelerimiz Ukraina we Ýewropa bilen ýakyn hyzmatdaşlygymyzy has-da pugtalandyrmak, dowamly parahatçylygyň esasy şertleri boýunça umumy garaýşa gelmek ugrunda işlemek hem-de köptaraplaýyn gepleşikleriň indiki tapgyrynyň gün tertibini we teklip ediljek görnüşini bilelikde taýýarlamakdyr” diýip, Kuşner 19-njy noýabrda X ulgamynda ýazdy.
Senatorlar Trampy has berk tutum eýelemäge çagyrdylar
Tramp Putin we Hytaýyň prezidenti Si Szinpin bilen duşuşmazdan öň, Demokratik partiýadan dokuz senator beýanat ýaýratdy. Olar prezidenti ABŞ-nyň bähbitlerini goramaga we özleriniň aýtmagyna görä, Pekinden hem-de Moskwadan abanýan barha uly howplara garşy durmaga çagyrdylar.
Beýanatyň başyny Senatyň Daşary gatnaşyklar komitetindäki demokratlaryň baş wekili, senator Jin Şahin çekdi. Beýanata senatorlar Kris Kuns, Tim Keýn, Jeff Merkli, Kori Buker, Braýan Şats, Kris Wan Hollen, Temmi Dakwort we Jeki Rozen hem goşuldylar.
“ABŞ-nyň howpsuzlygyny surata düşmek ýa-da şahsy abraý gazanmak üçin pida edip bolmaz” diýip, senatorlar aýtdylar. Olar Trampy Ukraina, NATO-daky ýaranlara we ABŞ-nyň milli howpsuzlygyna zyýan ýetirip biljek eglişikleri etmegiň deregine, Russiýanyň agressiýasy üçin Putine garşy täsirli çäre görmäge çagyrdylar.
Reuters agentliginiň maglumatlary hem ulanyldy.
Forum