Azatlyk Radiosynyň Azerbaýjan gullugynyň ykdysatçysy we žurnalisti Farid Mehralizada 2024-nji ýylyň 30-njy maýyndan bäri Azerbaýjanda adalatsyz tussaglykda saklanýar.
Ol "bikanun telekeçilik, pul ýuwmak, salgyt tölemekden boýun gaçyrmak we resminamalary galplaşdyrmak" aýyplamalary bilen dokuz ýyl türme tussaglygyna höküm edildi. Adam hukuklaryny goraýjy aktiwistler we žurnalistikany goldaýan toparlar aýyplamalaryň toslanyp tapylandygyny we Mehralizadanyň alyp baran işiniň netijesinde dörändigini aýdýarlar.
Türmä basylmagynyň ikinji ýyllygynda Mehralizada türmedäki durmuşy, türme ykdysadyýetiniň ynsanperwerligi we az görýän gyzy bilen emeli intellekt suraty barada oýlamalaryny paýlaşdy.
1) Size güýç berýän esasy ýatlama näme?
Gyzym men türmä basylanymdan birnäçe aý soň dünýä indi. Biz diňe türmedäki duşuşyklarda biri-birimizi görüp bildik, ýöne bize görüşmek üçin hiç haçan ýeterlik wagt berilmedi. Şonuň üçin bizde henizem bilelikdäki hakyky suratymyz ýok. Birnäçe wagt mundan ozal dostlarym emeli intellekt ulanyp, biziň bile düşen suratymyzy döretdiler we maňa sowgat hökmünde berdiler. Ony alanymda, sypdyran her bir gymmatly ýatlamanyň doly agramyny duýdum: ilkinji ädimler, doglan günler, öýde dynç alyşlar. Surat şeýle bir hakyky görünýärdi welin, ilkinji garaýyşda çuňňur täsir döretdi. Emma ilkinji garaýyşda nähili täsirli bolsa-da, tehnologiýa ynsan ýakynlygynyň ornuny tutup bilmez. Ol adamyň golaýyndaky duýgularyň ornuny tutup bilmez. Ýakynlarym bilen gaýtadan duşuşmak meniň üçin iň uly höweslendirme. Şol suratyň hakykata öwrülmegi meniň garaşýan zadym.
2) Türme size Azerbaýjan barada näme öwretdi?
Türme maňa adaty durmuşda hiç haçan bir ýerde bolup bilmejek adamlar bilen duşuşmaga mümkinçilik berdi. Dürli sosial toparlardan we dürli ideologiýa garaýyşlaryndan bolan adamlar bilen uzak wagtlap ýaşamak, Azerbaýjana başga bir nukdaýnazardan garamaga mümkinçilik berýär. Şol ýerde, "Azerbaýjanyň" hakykatdanam dürli garaýyşlydygyny görýärsiň. Her bir sosial topar öz ýurduny başgaça göz öňüne getirýär. Maňa açylan başga bir hakykat, diniň jemgyýetde köplenç pikir edýänimizden has güýçli orun tutýandygydyr. Azatlykda bu täsir gündelik syýasy proseslerde köplenç görünmeýär. Emma ýapyk gurşawda diniň adamlara ahlak taýdan hem goldaw hökmünde, hem-de jemgyýetçilik gatnaşyklarynyň bir görnüşi hökmünde hyzmat edýändigi has aýdyňlaşýar.
Meni geň galdyran oňyn zatlaryň biri adamlaryň öwrenmäge bolan höwesi boldy. Daşary ýurt dillerini bilýän ýa-da belli bir ugurlarda bilimli adamlara başgalar yzygiderli ýüzlenýärler we bir zat öwrenmäge synanyşýarlar. Kitap okaýan adamlaryň sany hem meniň garaşanymdan has köp. Belki, adam azatlykdan mahrum edilende, bilim olaryň özüni goramagyň usullarynyň biri bolýar.
3) Azerbaýjan žurnalistikasy türmeden nähili görünýär?
Aslynda, ol [hiç zada meňzemeýär]. Sebäbi Azerbaýjanyň türmelerinde internet ýok. Telewideniýede we çap edilýän metbugatda hakykatdanam žurnalistika diýip atlandyrylyp bilinjek zady tapmak örän kyn. Emma bu ýerde gyzykly bir jikme-jiklik bar. Türmede syýasy tussaglaryň köpüsi - olar žurnalistler, syýasy aktiwistler ýa-da oppozisiýa agzalary bolsun - adatça diňe "žurnalistler" diýlip atlandyrylýar. Başgaça aýdylanda, türme žargonynda "žurnalist" sözi belli bir manyda "syýasy tussag" bilen sinonime öwrüldi. Bu tötänleýin däl. Bu Azerbaýjanda garaşsyz žurnalistikanyň nähili howply iş ugruna öwrülendigini görkezýär.
4) Azerbaýjanyň ykdysadyýeti türmeden nähili görünýär?
Resmi statistika Azerbaýjanda türme tussaglygynyň iň köp ýaýran sebäpleriniň biriniň neşe serişdeleri bilen baglanyşykly jenaýatlardygyny görkezýär. Jenaýat kodeksiniň 234-nji maddasy hatda tussaglaryň arasynda "milli madda" hökmünde hem tanalýar.
Men azat bolanymda, neşe serişdeleri bilen baglanyşykly jenaýatlaryň köp sanlysynyň esasan neşe serişdeleriniň giňden ulanylmagy bilen baglanyşyklydygyny pikir edýärdim. Emma türmede bu meseläniň çynlakaý ykdysady tarapynyň hem bardygyna göz ýetirýärsiň. Neşe serişdeleri bilen baglanyşykly aýyplamalar bilen tussag edilýänleriň arasynda hiç haçan neşe serişdelerini ulanmadyk köp adam bar. Olary neşe kurýeri işine we kontrabanda işine iterýän esasy sebäpler işsizlik we girdeji ýetmezçiligidir.
Şu sebäpli, men, esasanam türmelerden boşadylan adamlar üçin hakyky we netijeli iş bilen üpjünçilik maksatnamalaryny döretmegiň örän möhümdigine ynanýaryn. Bolmasa, adamlar şol bir gurşawa we şol bir çykgynsyz ýagdaýa gaýdyp gelýärler.
Aslynda, türmeden seredilende, Azerbaýjanyň ykdysadyýetindäki ilkinji görünýän meseleleriň biri iş bilen üpjünçilik meselesidir. Bu paradoksal ýaly bolup görünse-de, türmelerde iň köp duş gelýän sosial toparlaryň biri telekeçilerdir. Salgytlar, gümrük we bergiler bilen baglanyşykly meseleler sebäpli köp işewür adamlar tussag edilýär. Bu, ýurtda işewürlik gurşawynyň nähili ejiz we durnuksyzdygyny görkezýär.
Käwagt döwlete 20 ýyldan gowrak salgyt töleýän telekeçileriň ujypsyz salgyt bergileri sebäpli tussag edilendigini görýärsiň. Emma şeýle tussaglyk diňe bir adamyň azatlygyny ýitirmegi bilen çäklenmeýär. Bu, şol kärhananyň ýapylmagyny, iş orunlarynyň ýapylmagyny we onlarça maşgalanyň girdeji çeşmesini ýitirmegini hem aňladýar.
Türmede iň köp ara alnyp maslahatlaşylýan temalaryň biri boşadylanda berilýän bir gezeklik tölegdir. Häzirki düzgünlere görä, bu möçber iň pes aýlykdan dört esse köp - häzirki wagtda 1600 manat (941 dollar) töweregi. Gyzykly tarapy, hatda boşadylmagyna birnäçe ýyly galan adamlar hem şol pul bilen näme etjekdiklerini planlaşdyrýarlar. Men köp tussaglaryň ömründe hiç haçan şeýle mukdarly puly gazanmandygyny gördüm. Bu, Azerbaýjanda girdeji deňsizliginiň nähili çuňdugyny aýdyň görkezýär.
5) Türmede haýsy ykdysady düşünje siziň üçin başgaça many gazandy?
Ilki bilen oýuma gelýän düşünje garyplykdyr. Azatlykda, meniň üçin garyplyk esasan girdeji derejesi bilen baglanyşyklydy. Emma türmede garyplygyň saýlamak mümkinçiligiň ýokdugy bilen hem baglydygyna düşünýärsiň. Sebäbi bu ýerde puluňyz bolsa-da, isleýän wagtyňyz isleýän zadyňyzy satyn alyp bilmersiňiz. Türme dükany tertip boýunça işleýär we daşardan getirilýän önümlere degişli berk düzgünler bar. Käwagt diňe garaşmaga mejbur bolýarsyňyz. Emma türmede garyplyga garşy göreşiň başga bir tarapyny hem görýärsiň. Bu ýerdäki adamlar bilelikde ýaşaýarlar we bu olary paýlaşmaga mejbur edýär. Kimdir biriniň çaýy ýok bolsa, başga biri öz çaýy bilen paýlaşýar. Kimdir biriniň eşigi ýok bolsa, başga biri oňa kömek edýär. Türmede sosial goragyň esasy mehanizmi döwlet däl-de, umumy düşünjedir. Belki, şonuň üçin türmedäki adamlar garyplygyň hakykatdanam nähili agyrylydygyny has çuňňur düşünýärler.
6) Türmede ykdysadyýet barada pikir etmek nähili duýgy berýär?
Türmede ykdysadyýet barada pikirlenmek azatlykdaky ykdysadyýet barada pikirlenmekden düýbünden tapawutlanýar. Köp ýyllaryň dowamynda men ýurduň ykdysadyýetine býujet sanlaryna, nebit girdejilerine, inflýasiýa, manatyň alyş-çalyş nyrhyna we beýleki dürli ykdysady görkezijilere görä düşünmäge synanyşdym. Emma türmede ykdysadyýet statistikadan ynsan hekaýalaryna öwrülýär.
Elbetde, hatda bu ýerde hem käbir göze ilýän zatlardan netije çykarmak mümkin. Mysal üçin, naharhana barýan adamlaryň sany ýa-da başgalardan çilim soraýan adamlaryň köpelmegi umumy ýagdaý barada düşünje berýär. Emma meniň pikirimçe, esasy tapawut türmede pul iň gymmatly zat däl. Käwagt gyş güni goşmaça ýorgan edinmek; käwagt kimdir birinden salam almak; ýa-da käwagt garaşylmadyk ýagdaýda uzak wagtlap diňlemedik halaýan aýdymyňyzy eşitmek - bularyň hemmesi puldan has gymmatly duýulýar.
Meniň pikirimçe, türme maňa uniwersitet derejesinden kem bolmadyk ykdysadyýet bilimini berdi. Sebäbi bu ýerde, her bir teoriýanyň ahyrsynda ynsan bar. Türmede ykdysadyýet barada pikir edeniňizde, sanlary däl-de, adamlaryň özüni alyp barşyny, gorkularyny, umytlaryny we ýaşaýyş üçin gündelik göreşini görüp başlaýarsyňyz.