Dünýäniň köpçülikleýin habar beriş serişdeleri Bütindünýä çarwa oýunlaryny "Daglaryň we çölleriň olimpiadasy" diýip atlandyrdylar. Tur operatorlary bu çäre üçin ýörite syýahatlary hödürleýärler we Merkezi Aziýanyň daşynda diňe az adama tanyş bolan "kok-boru" atçylyk oýny häzir Fransiýadan, Hytaýdan we ABŞ-dan toparlary özüne çekýär. Gadymy çarwalardan miras galan sport görnüşlerini öz içine alýan bu ýaryş, öz medeniýeti arkaly özüni dünýä tanatmaga çalyşýan kiçi bir milletiň ideýasy hökmünde başlanypdy. 12 ýylyň dowamynda bu halkara brendine öwrüldi. Şeýle-de bolsa, esasy sorag galýar: Gyrgyzystan mundan näme gazandy we şondan bäri muňa goşulan ýurtlar näme gazandy?
Ýedi günlük täsirli tomaşa
Gyrgyzystanda ajaýyp Bütindünýä göçme oýunlary tamamlanandan soň dabara şowhuny biraz köşeşdi. Bu çäre köpçülikleýin habar beriş serişdelerini, syýahatçylary we ýurduň öz ýaşaýjylaryny bir hepdeläp özüne çekdi.
Şeýle-de bolsa, bäsleşik jedelsiz bolmady: Gazagystan öz toparynyň 32 altyn medal bilen umumy medal sanawynda birinji orny eýeländigini öňe sürdi, şol bir wagtyň özünde çäräniň guramaçylary Gyrgyzystany birinji, goňşy ýurduň toparyny bolsa ikinji orunda görkezdiler.
Gyrgyzystan / Gazagystan – Medallaryň sanawy: 2026-njy ýyldaky Bütindünýä çarwa oýunlary.
Soňra, Gyrgyzystanyň sport edarasy ýaryş konsepsiýasynyň hakykatda ýurtlaryň resmi reýtingini göz öňünde tutmaýandygyny aýtdy. Ýurduň Bedenterbiýe we sport agentligi bu oýunlaryň "esasan hem etnosport we däp bolan sport görnüşlerini saklamak, ösdürmek we wagyz etmek, şeýle hem halklaryň arasyndaky medeni gatnaşyklary we dostlugy berkitmek üçin halkara platformasy hökmünde hyzmat edýändigini" nygtady.
Şeýle-de bolsa, Gyrgyzystanyň prezidenti Sadyr Japarowyň metbugat sekretary Askat Alagozow soňra Facebook-da medallaryň sanynda "tehniki tapawut" bolandygyny ýazdy.
Ol "gazak doganlarymyzy ýeňşi bilen" gutlaýaryn diýdi we Gazagystanyň umumy toparlaýyn sanawda birinji orny eýeländigini sözüne goşdy.
2026-njy ýyldaky Bütindünýä çarwa oýunlarynda Gyrgyzystan bilen Gazagystanyň milli toparlarynyň arasyndaky kokpar oýnundan soň. Çolpon-Ata, 6-njy sentýabr.
Syýahatçylyk we sport ministri Ýerbol Myrzabosynow Astananyň adyndan "doganlyk gyrgyz halkyna myhmansöýerligi we mähirli garşylamagy üçin" minnetdarlyk bildirdi we çäräniň guramaçylyk derejesiniň ýokarydygyny nygtady.
Altynjy Bütindünýä çarwa oýunlary hakykatdanam uly gerimli we ajaýyp boldy - muny birnäçe ýyl mundan ozal göz öňüne getirmek kyndy. Açylyş dabarasy üçin paýtagtda "Bişkek Arena" atly täze stadion guruldy; ägirt uly öýe meňzeş görnüşde, ol 50 müňden gowrak tomaşaçy üçin niýetlendi.
Dabara ýüzden gowrak ýurtdan 3000 töweregi türgen gatnaşdy, sahnalaşdyrylan oýun bolsa uly sahna dekorasiýalaryny çarwa halklaryň stilini şekillendirýän proýeksiýa bilen utgaşdyrdy. Bularyň hemmesi diňe bäsleşigi başlatmak üçin däl, eýsem çarwa medeniýetiniň döwrebap düşündirişini görkezmek üçin hem niýetlenipdi.
2026-njy ýyldaky Bütindünýä çarwa oýunlarynyň açylyş dabarasy. Bişkek, 31-nji awgust.
Oýunlary kim oýlap tapdy?
Häzirki wagtda "Çarwa oýunlary" taslamasy halkara gerimine eýe boldy. Şeýle-de bolsa, 14 ýyl mundan ozal - etno-oýunlar konsepsiýasyny döredijileriň ýatlaýşy ýaly - bu pikir hatda Gyrgyzystanyň özünde-de, aşa uly maksatly ýalydy.
Gyrgyzystanda Bütindünýä çarwa oýunlarynyň gelip çykyşy bilen baglanyşykly käbir jedeller henizem dowam edýär. Medeniýet, maglumat we syýahatçylyk ministriniň öňki orunbasary we etno-oýunlar konsepsiýasyny döredijileriň biri bolan Maksat Çaki bu pikiriň meşhur kino artisti, režissýor we senarist Bolot Şamşiýewden gelip çykandygyny öňe sürýär.
Şeýle-de bolsa, resmi web sahypasynyň maglumatyna görä, Askat Akibaýew Bütindünýä çarwa oýunlary taslamasynyň awtory hökmünde hasaplanýar. Ol bu konsepsiýany 2008-nji ýylda işläp düzüp, 2011-nji ýylda Gyrgyzystanyň Patent edarasynda bellige aldyrdy, şonuň bilen ony öz intellektual emlägi hökmünde ykrar etdi, diýlip, habar berilýär. 2025-nji ýylyň 9-njy dekabrynda Askat Akibaýew taslamanyň intellektual eýeçilik hukuklaryny ýurduň Ministrler Kabinetine geçirdi.
Ashat Akibaýew
Maksat Çaki ilkinji Bütindünýä çarwa oýunlarynyň aslynda 2012-nji ýylda geçirilmeginiň meýilleşdirilendigini ýatladýar.
Şeýle-de bolsa, şol wagt Gyrgyzstanyň prezidenti Almazbek Atambaýew, onuň aýtmagyna görä, bu taslama "düýpgöter garşy" bolupdyr.
Maksat Çaki
"Ony diňe 2014-nji ýylda, men hökümete goşulanymda we taslamany syýahatçylyk başlangyjy hökmünde öňe ilerletmegi başaranymda geçirdiler. Üstünlikli başlanandan soň, häkimiýetler çarwa oýunlaryna öz abraýyny berkitmek üçin syýasy serişde hökmünde seretdiler. Ikinji oýunlardan başlap, taslama täzeden düzülip başlandy - etnosport başlangyjyndan giň möçberli medeni festiwala öwrüldi. Meniň pikirimçe, medeni tarap etnosport we syýahatçylyk böleklerinden has ýokary boldy" diýip, Çaki aýdýar.
Öňki prezidentiň ýakyn töweregi wakalaryň bu görnüşini ret edýär.
Öňki prezidentiň oýunlara garşy çykmagy baradaky aýyplamanyň onuň hakyky hereketleri bilen gabat gelmeýändigini Almazbek Atambaýewiň gyzy Aliýa Şagiýewa Azatlyk Aziýa aýtdy.
Aliýa Şagiýewa
Şagiýewa: "Gyrgyzystanyň resmi dokumentlerinde Atambaýewiň 2011-nji ýyldan başlap Oýunlaryň inisiatory hökmünde açyk görkezilendigi we 2012-nji ýylda inisiatiwanyň halkara derejesinde wagyz edilmegi we 2014-nji ýylda ilkinji oýunlaryň geçirilmegi takyk prezidentiň döwründe bolup geçdi".
Atambaýewiň özi 2014-nji ýylda Issyk-Kulda geçirilen ilkinji oýunlara işjeň gatnaşdy. Açylyş dabarasynda Gyrgyzystanyň toparynyň ýörişine hut özi ýolbaşçylyk etdi.
Awtorlyk bilen baglanyşykly syýasy jedel taslamanyň möhüm aýratynlygyny açýar. Ilkinji oýunlaryň şowly bolmagyndan soň dessine diýen ýaly olar diňe bir medeni başlangyç bolman, eýsem syýasy çeşmä öwrüldi.
Gyrgyzystanyň ilkinji 'ýumşak güýji'
Almazbek Atambaýew 2014-nji ýylda Çolpon-Ata şäherinde geçirilen 1-nji Bütindünýä çarwa oýunlarynda milli toparyň ýörişine ýolbaşçylyk etdi.
Maksat Çaki taslamanyň maksadynyň başyndan bäri diňe sport ýaryşlaryndan has giň bolandygyny aýdýar.
"Biz aslynda çarwa oýunlaryny Gyrgyzystanyň ilkinji 'ýumşak güýjüň' guraly hökmünde hyzmat etmek üçin döretdik. Häzirki wagtda döwletiň täsiri diňe serişdeler, ýaraglar ýa-da baýlyklar bilen çäklenmän, kiçi milletler hem öz halkara imijini döredijilik taslamalary arkaly kemala getirip bilýärler. Biz çarwa siwilizasiýasyny, türk dünýäsini we etnosporty ýeke-täk halkara platformasyna birleşdirmegi isledik. Esasan, biz etnosporty Gyrgyzystanyň täsir guraly hökmünde hyzmat etmek üçin niýetlenen global önüme jemledik - beýleki ýurtlaryň uly sport çäreleri we festiwallar ýaly. Ilkinji Oýunlar başlananda hut şu düşünje bilen başladyk" diýip, Maksat Çaki düşündirýär.
Amerikan syýasatşynasy Jozef Naý tarapyndan döredilen "ýumşak güýç" termini döwletiň öz medeniýetiniň, gymmatlyklarynyň we milli imijiniň özüne çekijiligi arkaly başgalara täsir etmek ukybyny aňladýar. Bilermenleriň pikiriçe, Oýunlardan öň Gyrgyzystanyň halkara täsir guraly tasdan ýokdy.
Kyrçyn jülgesindäki etno-oba, 2026-njy ýyldaky Bütindünýä çarwa oýunlary, 3-nji sentýabr.
Syýasatşynas Arzuu Şeranowa taslamanyň hut şu ugurdan has üstünlikli bolandygyna ynanýar.
Gyrgyzystanyň milli brendingi boýunça geçiren gözlegine görä, ilkinji Bütindünýä göçme oýunlaryndan soň daşary ýurt metbugatynda ýurt baradaky oňyn makalalaryň sany dört esse golaý artypdyr, daşary ýurtly syýahatçylaryň sany bolsa birnäçe ýylyň dowamynda iki esse golaý köpelipdir.
2011-2012-nji ýyllarda Gyrgyzystana takmynan 2,2 million daşary ýurtly syýahatçy gelen bolsa, bu san 2016-njy ýyla çenli takmynan 4,2 milliona ýetdi. Şeranowa, Gyrgyzystanyň göçme siwilizasiýasynyň ýurdy hökmündäki keşbiniň sebitiň däp bolan auditoriýasyndan has uzaklara ýaýrap başlandygyny belleýär.
Аrzu Şeranowa
"Häzirki wagtda çarwa däp-dessurlarynyň, medeniýetiniň we çarwa gymmatlyklarynyň üsti bilen Gyrgyzystanyň halkara arenasynda öz bähbitlerini artdyrmak mümkinçiliginiň bardygyny öňe sürmek mümkin. Bütindünýä çarwa oýunlary tebigaty goramak, parahatçylyk we howpsuzlyk ýaly ideýalary öňe sürmek ýaly ýumşak güýç üçin gural bolup biler. Elbetde, esasy täsirleriň biri Gyrgyzystanyň syýahatçylygynyň maksady hökmünde Gyrgyzystana bolan gyzyklanmanyň artmagydyr. Çarwa siwilizasiýasy sosial ulgamlar arkaly işjeň ýaýbaňlanýar we ykdysady täsire eýe bolýar: syýahatçylyk ösýär, täze myhman öýleri we syýahatçylyk kompaniýalary peýda bolýar, etniki eşiklere, milli aşhanalara we beýleki etnik önümlerine isleg artýar, ýagny çarwa markasy kem-kemden Gyrgyzystanyň häzirki ykdysadyýetiniň bir bölegine öwrülýär.
Bütindünýä çarwa oýunlarynda Er Eniş (Gyrgyzlaryň däp bolan at göreşi) ýaryşlary.
Oýunlar näme üçin brend hökmünde işleýär
Bilermenleriň pikiriçe, Bütindünýä çarwa oýunlarynyň tapawutly aýratynlygy, olaryň diňe bir aýratyn sport çäresi hökmünde däl, eýsem tutuş bir taryh hökmünde görkezilmegidir. Olimpiýa oýunlary global sport we belli bir ugurlar boýunça dünýä çempionatlary bilen baglanyşyklydyr. Emma çarwa oýunlary başga bir özboluşlylygy hödürleýär: çölleriň, daglaryň, öýleriň, laçyn awlamagyň we gadymy däp-dessurlaryň dünýäsine syýahatlar.
Konsepsiýanyň döredijileriniň pikiriçe, hut şu sebäpde ýaryşlaryň töwereginde aýratyn syýahatçylyk bazary döredi.
Tur operatorlary oýunlara gatnaşmagy ýokary daglyk Yssyk-köl, dag jülgeleri, etniki obalar we taryhy ýerlere syýahatlar bilen utgaşdyrýan ýörite syýahatlary hödürläp başladylar. "Tejribe eksporty" ugurdan goňşularyndan uzak wagtlap yza galan ýurt üçin bu has gymmatly täsir berdi.
Kyrçyn jülgesindäki etno-oba, 2026-njy ýyldaky Bütindünýä çarwa oýunlary.
"Bütindünýä çarwa oýunlary diňe bir çäre däl, eýsem tutuş çarwa siwilizasiýasynyň mirasyndan peýdalanmak üçin platforma öwrülmegiň ägirt uly mümkinçiliklerine eýedir. Bu ýerde hakyky güýçlenme täsiri döräp biler: bir güýçli emosional impuls onlarça medeni, syýahatçylyk, bilim we hatda ykdysady taslamalary döredýär" diýip, Maksat Çaki Bişkek Arenada geçirilen Altynjy Oýunlaryň açylyş dabarasyndan soň ýazdy.
Başda Bütindünýä çarwa oýunlarynda Olimpiýa oýunlaryndan nusga alnyp, gezek-gezegine başga ýerde geçirilýän çäre hökmünde göz öňünde tutulypdy. Emma, soň başgaça boldy. Ilkinji oýunlar 2014-nji ýylda Gyrgyzystanda geçirildi. Ikinji oýunlar hem 2016-njy ýylda, üçünjisi hem 2018-nji ýylda Gyrgyzystanda geçirildi. Diňe şondan soň taslama başga ýerlere göçüp başlady. Maksat Çakynyň belleýşi ýaly, bu kararyň sebäbi ýönekeýdi: guramaçylyk binýady, halkara gatnaşyklary we şeýle özboluşly ýaryşy geçirmek üçin bilim hut Gyrgyzystanda döräpdi.
2026-njy ýyldaky Bütindünýä çarwa oýunlarynyň çäklerinde Gyrgyzystan bilen ABŞ-nyň milli ýygyndy toparlarynyň arasyndaky kok-boru oýny.
Emma başga bir sebäbi hem bardy. Häkimiýetler oýunlaryň ýurduň abraýyny halkara derejesinde görkezmek üçin gural hökmünde hyzmat edýändigini boýun aldylar. Aslynda, Gyrgyzystan adatça diňe has uly döwletler tarapyndan gazanylýan zady synanyşýardy: öz halkara brendini döretmek.
Türkiýe we Gazagystan: pandemiýadan soňky çykdajylar we suw joşmasy baýramçylyklara päsgel berdi
Dördünji oýunlar 2022-nji ýylda Türkiýäniň Iznik şäherinde geçirildi. Türkiýe taslamanyň gyrgyzlardan gelip çykyşyny hiç haçan inkär etmese-de, çäräni umumy türk mirasy düşünjesiniň töwereginde gurdy.
Reaksiýalar dürli boldy. Türkiýäniň metbugatynyň habarlaryna görä, oýunlaryň geçirilmegi takmynan 10 million dollara düşdi. Türkiýedäki tankytçylar pandemiýadan gysga wagt soň, ýurduň ykdysadyýeti uly kynçylyklara sezewar bolan döwründe şeýle çykdajylaryň esaslaryna şübhelendiler. Başga bir jedel hem orta atyldy. Türkiýe iri syýahatçylyk güýji bolansoň, käbir teswirçiler onuň bu hili mahabata mätäç däldigini duýdular. Şeýle-de bolsa, oýunlaryň özi gatnaşyjylardan we myhmanlardan ýokary baha aldy we etnosport formaty halk tarapyndan gowy garşylandy.
Ýaý atmak ýaryşlary, Bütindünýä çarwa oýunlary 2022, Iznik, Türkiýe, 2-nji oktýabr.
Iň gyzgyn çekişmeler 2024-nji ýylda Gazagystanda geçirilen 5-nji Bütindünýä çarwa oýunlary barada boldy. Döwlet bu çäräni geçirmek üçin takmynan 12 million dollar bölüp berdi.
Astana Arenada, "etno-aulda" (medeni obada) geçirilen açylyş dabarasy we giň medeni proýekti güýçli täsir galdyrdy. Şeýle-de bolsa, bilermenleriň belleýşi ýaly, onuň töweregindäki ýagdaý örän çylşyrymlydy. Oýunlardan gysga wagt öň Gazagystan soňky onýyllyklaryň iň güýçli suw joşmasyny başdan geçirdi. Şunuň bilen baglylykda, köp ýaşaýjy milliardlarça teňňäniň näme üçin tebigy betbagtçylyklaryň zyýanyny aradan aýyrmak we dikeltmek işlerine däl-de, ýokary derejeli çärä sarp edilýändigini sorag astyna aldylar.
2024-nji ýylyň Bütindünýä çarwa oýunlarynyň Astanadaky açylyş dabarasy, 7-nji sentýabr.
Şeýle-de bolsa, gazak ýazyjysy we türkology Madi Raimowyň pikiriçe, uzak möhletli täsir uly boldy.
Madi Raýimow
"Oýunlardan soň içerki syýahatçylyk hakykatdanam ösüp başlady. Daşary ýurtlular diňe bir Almaty we Astana däl-de, eýsem Gazagystanyň beýleki sebitlerini - Mangistau, Türküstan, çarwa siwilizasiýasynyň taryhy bilen baglanyşykly ýerleri hem özleri üçin açyp başlady. Şonuň üçin köp sanly hytaýly, koreýaly, hindistanly we araply geldi.
Gyrgyzystan resmi taýdan tamamlanan şu ýylky Bütindünýä çarwa oýunlaryny guramak üçin býudjetden takmynan 4 million dollar bölüp berdi. Bu mukdar gatnaşyjylar üçin ýaşaýyş jaýy we naharlanmagy, türgenleri taýýarlamak we baýrak pullary ýaly çykdajylary öz içine aldy.
Emma muny dabaranyň doly bahasy diýip atlandyryp bolmaz. Uly infrastruktura çykdajylary aýratyn hasaplanýar.
Deňeşdirmek üçin, ilkinji oýunlarynyň býudjeti iki million dollardan gowrak boldy, ikinjisi - eýýäm 30 million - bu hem býudjet, hem hemaýatkärlik gaznasy, üçünji oýunlaryň çykdajylary bolsa dört million dollar töweregi boldy.
Oýunlar nädip syýasy çeşmä öwrüldi
Syýasatşynas Arzu Şeranowanyň pikiriçe, iri halkara çäreleri şol bir wagtda iki ugurda netije berýär. Olaryň täsiri diňe daşarky maksatlar - ýurduň halkara imijini kemala getirmek bilen çäklenmeýär - eýsem içerde hem duýulýar we raýatlaryň hökümeti nähili kabul edýändigine täsir edýär. Şeranowa çarwa oýunlaryna hem millet gurujy taslama, hem-de häkimiýetleri kanunylaşdyrmak üçin gural hökmünde garalmalydygyna ynanýar.
Gyrgyzystandaky häzirki oýunlar 2027-nji ýylyň ýanwarynda geçiriljek prezident saýlawlarynyň öňüsyrasynda geçirilýär. Prezident Sadyr Japarow eýýäm öz dalaşgärligini yglan etdi. Netijede, syýasatşynasyň belleýşi ýaly, hökümetiň iki uly halkara çäresini - Bütindünýä çarwa oýunlaryny we Şanhaý Hyzmatdaşlyk Guramasynyň sammitini üstünlikli geçirmegi aýratyn möhümdi, bu duşuşyklar oýunlaryň açylyş dabarasyndan bary-ýogy bir gün soň geçirildi.
Bişkekde geçirilen ŞHG-nyň sammiti, 2026-njy ýylyň 1-nji sentýabry.
Indiki duralga: Tatarystan
Indiki ýedinji Bütindünýä çarwa oýunlaryny geçirmek hukugy resmi taýdan Tatarystana berildi.
Oýunlara ilki başda esasan gyrgyzlaryň başlangyjy hökmünde garalan bolsa-da, häzir olar dürli milletler tarapyndan geçirilýän halkara platformasyna öwrülýär we bularyň hemmesi çarwalaryň gelip çykyşynyň mirasyny gorap saklaýar.
Russiýanyň sport ministri Mihail Degtýarew we Tatarstanyň prezidenti Rustam Minnihanow Bütindünýä çarwa oýunlarynyň estafetasyny kabul etdiler. Çolpon-Ata, 2026-njy ýylyň 6-njy sentýabry.
Esasy paradoks hut şu ýerde ýüze çykýar. Gyrgyzystan diňe ýurduň özüne degişli bolmadyk bir brend döretdi. Şeýle-de bolsa, synçylaryň belleýşi ýaly, hut munuň özi üstünligiň iň güýçli tarapy bolup biler: hakyky "ýumşak güýç" bir millet tarapyndan döredilen nyşan beýlekiler tarapyndan kabul edilip, ulanylanda güýje girýär.
Dört ýyl mundan ozal, Bütindünýä çarwa oýunlarynyň konsepsiýasy uly maliýe serişdelerine eýe bolmadyk kiçi bir millet üçin örän howply bolup görünýärdi. Häzirki wagtda bu taslama birnäçe prezident çalyşygyny başdan geçirdi, Merkezi Aziýanyň çäklerinden daşarda ýaýbaňlandy, ýüzden gowrak ýurdy birleşdirdi we özgermegini dowam etdirýär. Bu bolsa, Gyrgyzystanyň batyrgaý oýnuny - çarwalar medeni mirasyny halkara brendine öwürmeginiň - üstünlikli başlangyç bolandygyny görkezýär.