Merkezi Aziýada ata däp boýunça, ilki bilen, maşgalany ekleýji we öýüň başy — çagalaryň maddy zerurlyklaryny üpjün edýän, öýdäki düzgünleri kesgitleýän adam hökmünde kabul edilýär. Emma atalyk başga görnüşlerde hem özüni beýan edýär: çaga ýatmazdan öň oňa kitap okap bermek, öý işlerini ýerine ýetirmäge kömekleşmek, ertirlik naharyny taýýarlamak, işi başa barmasa oňa teselli bermek we duýgular barada söhbetdeş bolmak. Azatlyk Aziýa Gyrgyzystanda, Özbegistanda we Täjigistanda şeýle atalaryň hekaýatlaryny ýygnady. Bu atalar diňe bir çagalarynyň geljegi barada alada etmän, eýsem olaryň şu günki durmuşynda-da işjeň orun tutmagy maksat edinen adamlar.
'Onuň ösüşi bilen özüm meşgullanmasam, onda kim meşgullanar?'
54 ýaşly Sarwar Turdiboýew Gyrgyzystanyň günorta-günbatarynda, Täjigistan bilen serhediň golaýynda ýerleşýän Arka obasynda ýaşaýar. Onuň öz durmuşy hem ýaşlygyndan bäri şu iki ýurt bilen berk baglanyşykly bolupdyr. Onuň dört çagasy hem çagalygyny Oş, Arka we Täjigistanyň Buston (öňki ady Çkalowsk) şäherlerinde geçiripdir.
Turdiboýewler maşgalasyndan birnäçe çempion ýetişdi: uly ogly üç gezek taekwondo boýunça Gyrgyzystanyň çempiony boldy, iň kiçi gyzy bu derejäni iki gezek gazandy, iň kiçi ogly bolsa geçen ýyl ýurt çempiony boldy. Çagalarynyň gazanan üstünlikleri barada gürrüň berende, Sarwar medallar barada däl-de, eýsem şol ýola — olaryň nähili türgenleşendiklerine, okandyklaryna we kynçylyklary nähili ýeňip geçendiklerine ünsi çekýär.
Sarwar Turdiboýew iň kiçi ogly bilen
Ogly 12, kiçi gyzy bolsa 9 ýaşyndaka, olaryň tälimçisi başga bir ýurda göçdi. Şol wagt çagalar eýýäm dürli ýaryşlarda medallary gazanypdyr we sport bilen meşgullanmagy bes etmek islemändir. Hünäri boýunça mugallym bolan Sarwar öz taekwondo toparyny döretmegi we ogly bilen bilelikde türgenleşikleri dowam etdirmegi ýüregine düwdi. Olar bilelikde oglunyň ýaşyndaky çagalar bilen işleşdiler, ýaryşlara gatnaşdylar, şeýle-de gazanylan netijeleriň şatlygyny-da, gynanjyny-da paýlaşdylar. Bäş ýylyň dowamynda bu topar jemi 75 medal gazandy.
"Bu biziň maşgalamyz üçin 'altyn döwür' boldy — hemmämiziň birleşen wagtymyzdy. Biziň umumy maksadymyz bardy we hemmämiz bu işe örän çynlakaý çemeleşýärdik" diýip Sarwar gürrüň berýär.
Onuň üçin çagalarynyň durmuşyna gatnaşmak diňe bir sport tälimi bilen çäklenmedi. Ol çagalarynyň nämelerde kynçylyk çekýändigine we olara nähili kömegiň gerekdigine üns bermäge çalyşýardy. Bir gezek ol uly oglunyň mekdep sapaklaryny özleşdirmekde kynçylyk çekýändigini aňdy. Oglan öz ýaşyndaky doganoglanlaryndan yza galýardy we kömek sorap kakasyna ýüz tutýardy. Emma Sarwar köp wagt işde bolýardy; şonuň üçin ilki başda, işden ýadaw halda öýe dolananda, ol oglundan biraz dynç almaga rugsat bermegini haýyş edýärdi.
Sarwar Turdiboýew synagdan soň şägirtleri bilen. Gatnaşanlaryň hemmesi synagdan üstünlikli geçdiler we olara ýaşyl guşak gowşuryldy.
"Şonda birden aňyma geldi: bu meniň öz oglum ahyryn! Eger onuň ösüşi bilen özüm meşgullanmasam, onda kim meşgullanar?" diýip, ol gürrüň berýär.
Sarwar ýatkeşligi güýçlendirýän oýunlary gözläp başlady. Olar ogly bilen otagdaky zatlaryň ýerleşişini ýatda saklaýardylar, soňra bolsa ogly kakasynyň haýsy zadyň ýerini üýtgedendigini tapmalydy. Taekwondo türgenleşikleri hem peýdaly boldy, sebäbi ol hereketler yzygiderliligi anyk ýatda saklamagy talap edýärdi. Wagtyň geçmegi bilen ogly synpynda, soňra bolsa tutuş mekdepde iň gowy okuwçylaryň birine öwrüldi.
Sarwar Turdiboýew maşgalasy bilen
2006-njy ýylda maşgala Oş şäherine göçenden soň, mugallymlaryň biri uly gyzynyň gimnaziýanyň okuw maksatnamasyna ýetişip bilmeýändigini aýdanda, kakasy oňa goldaw berdi. Gyzy, esasanam, rus diliniň grammatikasynda we diktant ýumuşlarynda kynçylyk çekýärdi. "Men mugallym bilen jedelleşmedim, onuň ýerine, bir aýlap gyzym bilen özüm işleşmegi ýüregime düwdüm. Biz her gün diktant ýazdyk we edýän ýalňyşlyklaryny bilelikde seljerdik. Bir aýdan soň, mugallym ýalňyşandygyny boýun aldy. Gyzym gimnaziýada galyp, okuwyny üstünlikli tamamlady" diýip, Sarwar ýatlaýar.
'Bular meniň çagalarym, meniň maşgalam; men hem olara jogapkär'
Ferganaly, 35 ýaşly gender deňligi boýunça hünärmen Asilbek Muminow alty ýaşly oglyny we üç ýaşly gyzyny terbiýeleýär.
"Elbetde, erkek adam maşgalasynyň zerur bolan ähli zatlar bilen üpjün edilmegine gözegçilik etmeli. Ýöne maňa hemişe kakanyň roly diňe şonuň bilen çäklenmeýän ýaly bolup görünýärdi" diýip, özbegistanly bu adam aýdýar.
Onuň kakalyk borjy adaty, gündelik işlerden ybarat. Asilbek her agşam heniz mekdebe gitmeýän ogly bilen ýazuw tälimlerini geçirýär. Käwagt bir zady birnäçe gezek gaýtalamaly bolýar, ýöne onuň üçin bu diňe ýerine ýetirilmeli bir borç däl-de, eýsem çagasy bilen bilelikde geçiren wagtydyr.
Asilbek Muminow
Asilbegiň aýaly hem işleýär. Aýaly işli bolan wagty, Asilbek çagalaryny çagalar bagyna taýýarlaýar, naharyny bişirýär, iýmitlendirýär we beýleki gündelik işleri ýerine ýetirýär. Ol bu işleri "aýal işleri" hasaplamaýar we olary ýerine ýetireni üçin aýratyn bir öwgä ýa-da minnetdarlyga mynasypdyryn öýtmeýär.
"Bular meniň çagalarym, meniň maşgalam, şonuň üçin olara degişli jogapkärçiligi paýlaşýaryn" diýip, ol aýdýar.
Iş bilen çagalara seretmegi utgaşdyrmagyň hemişe aňsat däldigini boýun alýan-da bolsa, ol ene-ata borçlaryny "erkek" we "aýal" işleri diýip bölmek pikiri bilen ylalaşmaýar. Käwagt ol öz maşgalasynda-da şeýle garaýyş bilen ýüzbe-ýüz bolýar.
Işden gaýdyp gelende çagalary onuň ýanyna ylgap gelende ýa-da aýaly agşamlyk naharyny taýýarlaýarka çagalara göz-gulak bolmagyny haýyş edende, Asilbegiň ene-atasy käwagt oňa: "Ýadawsyň, dynç almaly" diýip ýatladýarlar. Ol olaryň näme üçin beýle diýýändigine düşünýär: uly nesil başgaça bir maşgala nusgasyna öwrenişipdir, şol nusgada erkek adam işden soň diňe dynç alýar, çagalara seretmek bolsa aýal adamyň boýnuna düşýär.
"Men şoňa ynanýaryn, çagalar bilen wagt geçirmek, iş gününden soň güýç-kuwwatyňy dikeltmek ýaly möhümdir. Meniň üçin olar bilen oýnamak, gürleşmek we ýöne bile bolmak hem bir görnüşli dynç alyşdyr. Hawa, işden soň ýadaw bolmagym mümkin, ýöne bu meniň çagalarymdan daşlaşmalydygymy ýa-da olara seretmegiň diňe aýalymyň borjudygyny aňlatmaýar" diýip, ol belleýär.
Asilbegiň pikiriçe, köp ulanylýan "är aýalyna çagalar babatda kömek edýär" diýen jümle, aslynda, jogapkärçiligiň deň paýlaşylmaýandygyny görkezýär. Bu jümle çagalaryň esasan enäniň aladasydygyny, kakanyň bolsa diňe käwagtlar terbiýe işine goşulýandygyny aňladýar. Ol oglunyň we gyzynyň maşgala barada başgaça düşünje bilen ulalmagyny isleýär, ýagny, olar deňlik we özara hormat barada diňe eşitmän, eýsem ene-atasynyň gündelik durmuşynda muny amalda görsünler diýip isleýär.
Asilbeg jyns deňligi we oňyn erkeklik häsiýetleri baradaky düşünjelere aňly-düşünjeli ýol bilen geldi, bu meseleler onuň göwnüne ýarady we ol şondan bäri olary öz hünär işine-de ornaşdyrdy. «Men oglumyň, erkek adam mähir görkezmeli däl, çagalary terbiýelemäge gatnaşmaly däl ýa-da öz duýgulary barada gürrüň bermeli däl diýen düşünje bilen ulalmagyny islämok. Şeýle hem, gyzymyň maşgala we çagalar barada alada etmegiň diňe onuň geljekki borjudygyna, erkek adamyň bolsa durmuşyň bu ugry bilen hiç hili dahylynyň ýokdugyna ynanyp ulalmagyny islämok» diýip, ol aýdýar.
'Maňa çagamy hakyky manyda tanamak möhümdir'
44 ýaşly Parwiz Hakimzade BMG-niň Duşenbedäki edarasynda işleýär we aýaly bilen bilelikde, ýaşy 9 we 16 aralygynda üç çagany terbiýeleýär. Parwiz üçin kakalyk wezipesi hiç haçan diňe maşgalany maddy taýdan üpjün etmek bilen çäklenmedi.
Perwiz Hakimzade ogly we ýegenleri bilen
"Men hemişe çagalaryň durmuşyna işjeň gatnaşmagy gowy görýärdim — ilki daýy ýa-da aga hökmünde, soňra bolsa kaka hökmünde. Ilkinji ýegenlerim dünýä inende, olar bilen köp wagt geçirýärdim: surat çekýärdik, oýnaýardyk, tebigatda dynç alyşlary gurnaýardyk" diýip, Perwiz gürrüň berýär.
Öz çagalary dünýä inen pursadyndan başlap, ol hemişe olaryň ýanynda bolmaga çalyşdy we köplenç bütin günlerini olar bilen geçirdi. Ýöne ýyllar geçdigiçe çagalar ulalýar we has özbaşdak bolýar, şonuň üçin kaka olaryň durmuşynyň bir bölegi bolup galmagyň täze ýollaryny tapmaly bolýar.
"Okuw meselesine gelende, aýalym ikimiziň çemeleşmelerimiz tapawutlanýar: ol öý işlerine has ünsli çemeleşýär, men bolsa çaganyň ösüşiniň möhümdigine garamazdan, olara öý işleriniň aşa köp ýüklenmeli däldigine ynanýaryn. Meniň üçin bagtly çaga, tükeniksiz öý işlerini edýän örän zehinli çagadan, bagtly çaga has möhümdir" diýip, Perwiz aýdýar.
Perwiz Hakimzade aýaly we çagalary bilen
Ol adaty ýagdaýda enelere mahsus hasaplanýan çaga idegi bilen baglanyşykly işleri ýerine ýetirmegi hiç haçan öz derejesinden pes hasaplamady we ene-atalyk borçlaryny "erkek" ýa-da "aýal" işleri diýip bölmedi.
"Şu güne çenli çagalar üçin zerur bolan islendik zady edip bilýärin, erkek adamyň ýerine ýetirip bilmejek ene-atalyk borjunyň bardygyna ynanmaýaryn. Elbetde, eger halamaýan bir işim bolsa, ony etmezligim mümkin, ýöne munuň öwezini hemişe başga usullar bilen, meselem, şenbe günleri maşgala üçin ertirlik naharyny özüm taýýarlamak arkaly doldurýaryn" diýip, ol gürrüň berýär.
Parwiz iş tertibiniň gaty dykyzdygy sebäpli, her gün çagalary bilen wagt geçirip bilmeýändigini belleýär. Şeýle-de bolsa, ol ýakynlygyň bile geçirilen sagatlaryň sany bilen ölçenmeýändigine ynanýar. "Meniň üçin iň möhüm zat — çagamy hakykatdan-da tanamak, onuň durmuşynda ýanynda bolmak, goldaw bermek we beren sözüňde durmakdyr. Çaganyň özüne düşünilýändigini duýmagy örän wajypdyr. Men çagamyň gyzyklanýan zatlaryny öwrenmäge we şol ugurlarda oňa goldaw bermäge aýratyn üns berýärin — hatda şol gyzyklanmalar meniň özüm üçin gyzykly bolmasa-da" diýip, ol düşündirýär.
Parwiz Hakimzadäniň ogly we ýegenleri
Onuň pikiriçe, Täjigistan — we tutuş Merkezi Aziýa — kakalyk düşünjesi bilen baglanyşykly bir krizisi başdan geçirýär. Parwiz şeýle sorag berýär: "Erkek adam patriarhal jemgyýetlerdäki ýaly däp bolan erkeklik keşbini saklap, maşgalanyň ýeke-täk ekleýjisi bolmalymy, ýa-da has demokratik jemgyýetlerde talap edilişi ýaly, öz duýgularyny açyk beýan edip, çaganyň durmuşyna emosional taýdan işjeň gatnaşmalymy?"
Bu ýagdaý dürli gapma-garşy garaýyşlara getirip biler, emma netijede, her maşgala özüne iň amatly bolan modeli saýlap alýar.
"Iň möhümi, bu meseleleriň orta atylmagy we ara alnyp maslahatlaşylmagydyr" diýip, ol belleýär.
Çaganyň durmuşyna ýakyndan gatnaşýan kaka bolmak nämäni aňladýar?
Gazagystanly žurnalist we "Merkezi Aziýada erkek bolmak" atly kitabyň awtorlarynyň biri Madi Mambetow şeýle düşündirýär: "Işjeň kakalyk — bu aslynda 'adaty' ene-atalykdyr. Ýagny, çaganyň ene-atasy iki adamdyr we kaka — çaga oglan ýa-da gyz bolsun — onuň terbiýesine edil ejesi ýaly deň derejede gatnaşýar". Bu kitapda hakyky durmuş hekaýatlary we şu günki gün erkek bolmagyň manysy, şeýle-de sebitde kakalyk düşünjesiniň we maşgala gatnaşyklarynyň nähili üýtgeýändigi baradaky pikirler jemlendi.
Mambetowyň aýtmagyna görä, Merkezi Aziýada oglanlaryň we gyzlaryň geljekdäki rollaryna bolan garaýyşlar heniz çagalyk döwründe kemala gelýär. Ol şeýle belleýär: "Gyzlar aýal we ene bolmaga taýýarlanýar — olar öý durmuşyny we maşgalany ýatladýan oýunjaklar bilen gurşalýar, oglanlardan bolsa, geljekde goraýjy we maşgalany ekleýji adamlar bolup ýetişmekleri garaşylýar".
Şeýle çuňňur ornaşan garaýyşlar ulular dünýäsinde jogapkärçilikleriň paýlanmagyna hem täsir edýär: erkeklerden esasan maşgalany eklemek talap edilýär, çagalara seretmek we öý işleri däp boýunça aýalyň borjy hasaplanýar.
Ene öýden daşarda işleýän bolsa-da, köplenç öýe dolananda öý işlerini we çagalara seretmek borjuny ýene-de onuň ýerine ýetirmegine garaşylýar. Mambetow şeýle diýýär: "Jogapkärçilikleriň has deň paýlanmagy aýala düşýän ýüki ýeňilleşdirýär we onuň emosional taýdan tükenmegine (ýadawlygyna) ýol bermeýär. Şeýle-de, erkek adamyň özüniň näme gazanýandygyny hem göz öňünde tutmak möhümdir: ol çagasy bilen has ýakyn gatnaşyk gurýar, şeýle hem olaryň arasynda ynam, baglanyşyk we özara goldaw emele gelýär".
Gazagystanly žurnalist we "Merkezi Aziýada erkek bolmak" kitabynyň awtorlarynyň biri Madi Mambetow
Kakanyň çaganyň durmuşyna gatnaşmagy gündelik işlerden başlanýar: çagany ýatyrmagy, iýmitlendirmegi, çagalar bagyna ýa-da mekdebe äkitmegi, öý işlerini barlamagy we olar bilen ýöne wagt geçirip bilmek şolaryň hataryndadyr.
"Çagaňy hakykatdanam gowy tanamak hem möhümdir, meselem, onuň haýsy iýmitlere allergiýasynyň bardygyny, haýsy synpda okaýandygyny we doglan gününiň haçandygyny bilmek ýaly zatlar" diýip, Mambetow belleýär.
Ol çagalyk döwrüniň göz açyp-ýummak salymda geçip gidýändigini nygtaýar: çagalar ulalýar, ýetginjeklik döwrüne gadam basýar, deň-duşlary bilen has köp wagt geçirýär we ahyrynda özbaşdak, uly adam durmuşyna başlaýar.
"Bu 10–12 ýyl erkek adamyň öz çagasynyň durmuşynda sypdyryp biljek döwrüdir, bu bolsa hakykatdanam örän gynançly ýagdaý bolardy" diýip, ol aýdýar.
Onuň synlaryna görä, kakalary tarapyndan alada edilýän çagalar özlerini has ynamly we howpsuz duýýarlar, şeýle hem duýgularyny beýan etmek olara has aňsat düşýär.
Žurnalist şeýle diýýär: "Oglanlar üçin-de, gyzlar üçin-de kakasyny başgalar barada alada etmegi we ýakyn gatnaşyklary gurmagy başarýan adam hökmünde, ýagny görelde hökmünde görmek möhümdir. Men muny tanaýan erkek adamlarymyň durmuşynda görýärin, olar çagalary bilen wagt geçirmekden we olaryň gündelik durmuşyna gatnaşmakdan hakykatdanam lezzet alýarlar."
Özbegistandaky "Raýatlyk başlangyçlaryny goldamak merkeziniň" (gurama aň-düşünjeli we işjeň kakalyk ýörelgelerini wagyz edýär) Fergana şahamçasynyň ýolbaşçysy Birodar Mirzaýew hem öz ýurdunda kakalyga bolan garaýşyň kem-kemden üýtgeýändigini belleýär.
Ol şeýle diýýär: "Fergana, Margilan we Bagdad sebitlerinde erkek adamlar bilen geçirilen fokus-toparlarda, dürli nesillere degişli gatnaşyjylaryň köpüsi özleriniň kakalaryndan tapawutlanýan — has açyk, ünsli we çagalarynyň durmuşyna işjeň gatnaşýan 'başgaça kakalar' bolmak isleýändiklerini aýtdylar."
Mirzaýewiň sözlerine görä, erkek adamlar çaga bilen emosional ýakynlygyň gowşaklyk däl-de, eýsem jogapkärçiligiň bir görnüşidigine düşünip başlaýarlar. Çaganyň gündelik aladalaryna gatnaşmak olara maşgalanyň zerurlyklaryna has gowy düşünmäge we diňe bir maşgalany ekleýän adam däl, eýsem kaka hökmünde öz ähmiýetini duýmaga kömek edýär.
"Işjeň kakalyk diňe bir wagtlaýyn moda däl, eýsem maşgalany we jemgyýeti berkitmek üçin möhüm serişdedir" diýip Mirzaýew nygtaýar. Ol erkekleriň bilim we goldaw bilen üpjün edilende, şeýle-de oňyn nusgalary görende, üýtgeşmelere taýýar bolýandygyna ynanýar.
Gyrgyzystanly psiholog we gender boýunça hünärmen Tynçtykbek Bakytow köp ýylyny erkeklik meselelerine we çagalarynyň durmuşyna işjeň gatnaşýan kakalyk ugruna bagyşlady. Ol kakanyň fiziki taýdan ýanynda bolmagy bilen, onuň emosional taýdan elýeterli bolmagynyň arasyndaky tapawudy göz öňünde tutmagyň möhümdigini belleýär.
Suratlaryň awtory Roman Kim, Azatlyk Aziýa
"Ata çagasy bilen bir öýde ýaşap, onuň mekdepde alýan bahalaryny yzarlap, özüne boýun egmegini talap edip biler, emma onuň çaganyň içinde nähili duýgulary başdan geçirýändigi barada hiç zat bilmezligi mümkin. 'Gatnaşykda bolmak' — yzygiderli, ünsli we howpsuz alada etmek diýmekdir: çaganyň ýadandygyny duýmak, ony diňlemek, teselli bermek, beren sözüňde durmak ýa-da öz ýalňyşlyklaryňy boýun almakdyr. Eger çaga gynanan bolsa, ata ony äsgermezlik edip goýbermekden ýa-da üns bermezlikden gaça durup, onuň ýanynda galyp: 'Häzir seniň üçin kyn pursatdygyny görýärin. Gel, näme bolandygyny bilelikde anyklalyň' diýip biler" — diýip, bilermen düşündirýär.
Şeýle gündelik gatnaşyklar arkaly çaga ynanmagy, öz duýgularyndan utanmazlygy we ýalňyşlyk goýberse, gatnaşyklaryň bozuljakdygyndan gorkman, kömek soramagy öwrenýär. Bakytowyň aýtmagyna görä, barlaglar köplenç atanyň çagalarynyň durmuşyna işjeň gatnaşmagy bilen olaryň ösüşiniň arasynda oňyn baglanyşygyň bardygyny, şol sanda psihologik kynçylyklaryň az duş gelýändigini görkezýär. "Şol bir wagtyň özünde, çaganyň abadançylygy maşgalanyň girdejisi we uly ýaşly adamlaryň arasyndaky gatnaşyklaryň häsiýeti ýaly beýleki faktorlara hem baglydyr" — diýip, ol nygtaýar.
Atanyň özi üçin hem emosional ýakynlyk aýratyn ähmiýete eýe bolup biler. Bakytow käwagt erkek adamyň öz çagalaryna, hut öz çagalygynda ýetmezçilik eden zatlaryny bermäge çalyşýandygyny belleýär. "Ol öz kakasyny söýüp we hormatlap biler, şol bir wagtyň özünde bolsa, öz çagalary bilen has köp gürleşmegi, olary has ýygy-ýygydan gujaklamagy we olara öz pikirleri bilen ylalaşmazlyga erkinlik bermegi isleýändigini aňyp biler" — diýip, hünärmen düşündirýär.
Şeýle hem ol, "işjeň atalyk" düşünjesiniň diňe daşardan, Günbatardan getirilen nusga diýip hasaplanmagyna garşy duýduryş berýär. Merkezi Aziýadaky maşgalalarda eýýäm bar bolan alada görnüşlerini ykrar etmek we erkekleriň çagalaryna bolan mähir-muhabbetini aç-açan bildirmegine nämäniň päsgel berýändigine düşünmek möhümdir. "Atanyň çagasyna bolan söýgüsi 'daşardan getirilen' gymmatlyk däldir" — diýip, Bakytow belleýär.
Atalaryň çagalarynyň durmuşyna işjeň gatnaşmagyna näme päsgel berýär?
Çagalaryna gündelik ideg edýän Sarwar, Asilbek we Parwiz ýaly erkekler öz töweregindäki adamlardan hemişe düşünmeklik we pikirdeşlik tapyp bilmeýärler. Nahar taýýarlamak, aglaýan çagany köşeşdirmek ýa-da çaga seretmek üçin öýde galmak — käbirleri üçin bu hereketler erkek adama mahsus bolan adaty düşünjeleriň çäginden daşarda galýar.
Özbegistanly Birodar Mirzaýew, işjeň we jogapkär kakalar bolmaga çalyşýan erkekleriň köplenç jemgyýetdäki stereotipler, şeýle-de öz içki päsgelçilikleri bilen ýüzbe-ýüz bolýandygyny düşündirýär. Köp erkekler ýaşlykdan bäri "hakyky erkek" diňe berk we güýçli bolmaly, onuň esasy borjy bolsa maşgalany maddy taýdan üpjün etmek diýen düşünjäni özleşdirýärler. Çaga gündelik ideg etmek bolsa, köplenç bu galyba sygmaýar.
Hünärmen şeýle belleýär: "Erkek adam üçin mähir görkezmek ýa-da jemgyýetiň 'aýal işi' hasaplaýan zatlaryny ýerine ýetirmek kyn bolup biler. Ol başgalaryň gözünde 'ýeterlik derejede erkek' bolup görünmezlikden gorkup biler".
Maşgala gurşawy hem uly rol oýnaýar. "Köp erkekler duýgular barada gürleşmek, şahsy tejribeleri ara alyp maslahatlaşmak ýa-da söýgini aç-açan beýan etmek däbi bolmadyk maşgalalarda ulaldylar. Şonuň üçin, olar çagalaryna has ýakynlaşmak isleseler-de, muny nähili etmelidigini bilmeýärler. Mundan başga-da, käbirleri öz esasy borjuny diňe ýeterlik pul gazanmakda görýärler, çagalary terbiýelemäge işjeň gatnaşmak bolsa ikinji planda galýar" diýip, Mirzaýew aýdýar.
Onuň aýtmagyna görä, bu garaýyşlar töweregimizdäki adamlaryň bildirýän reaksiýalary bilen has-da berkidilýär. Çagasy bilen köp wagt geçirýän kakalar garyndaşlarynyň, goňşularynyň ýa-da işdeşleriniň masgaralamalaryna duçar bolup bilýär.
"Aýalyň öýdäki işleri saňa tabşyryp gitdimi?" ýa-da "Hakyky erkek adam çaga seredip oturmaz" ýaly sözler, Mirzaýewiň belleýşi ýaly, erkekleriň çagalaryny terbiýelemäge goşýan goşandyny gizlemegine, hatda bu işden düýbünden el çekmegine hem getirip biler.
Gyrgyzystanly Tynçtykbek Bakytow, şeýle reaksiýalaryň kökleriniň köplenç başgalaryň hormatyny ýitirmek gorkusynda ýatýandygyna ynanýar. Eger oglana çagalykdan öý işleri we çaga seretmek "aýal işi" diýip, öwredilse, onda ol öz maşgalasyny alada etmegi onuň jemgyýetdäki ornuna (statusyna) howp salýan ýaly kabul edilip biler. Munuň üstesine-de, garyndaşlaryň, dostlaryň we işdeşleriň pikirleri baradaky hemişeki aladalar hem ýagdaýy has-da çylşyrymlaşdyrýar.
Gyrgyzystanly psihologiýa boýunça magistr we gender meseleleri boýunça bilermen Tynçtykbek Bakytow
Bakytowyň pikiriçe, çagalara ideg etmegi diňe aýallaryň borjy hasaplamagy bes edip, muny atalyk borjunyň aýrylmaz bir bölegi hökmünde ykrar etmeli, şonda bu garaýşy üýtgedip bolar. Erkegiň öz çagasynyň durmuşyna gatnaşmagynyň, borç duýgusyndan ýa-da daşarky şertleriň basyşyndan däl-de, hut şol adamyň öz isleginden gelip çykmagy möhümdir.
"Çagalary terbiýelemäge deňhukukly çemeleşmek, çagalara ideg etmegiň enäniň borjy bolşy ýaly, atanyň hem borjudygyna düşünmekden başlanýar. Men atalygyň tebigy bir bölegi hökmünde, atanyň hem çagasynyň gündelik durmuşyna işjeň gatnaşmagyny isleýärin. Ýagny, atanyň çagasynyň dostlarynyň kimdigini, nämelerden alada edýändigini, nähili iýmitleri gowy görýändigini, gyzyklanmalaryny bilmegi we ýönekeýje, başgalara düşündiriş bermäge zerurlyk duýmazdan, çagasynyň ýanynda bolmaga wagt tapmagy möhümdir" diýip, Bakytow belleýär.
Atanyň çagalarynyň durmuşyna işjeň gatnaşmagyna bolan garaýyşlar kem-kemden üýtgeýär. Täjigistanly Parwiz Hakimzade, uly şäherlere göçmegiň — ýagny, adamlaryň giň garyndaşlar toparynyň pikirlerine has az garaşly bolýan ýerlerine geçmegiň — bu üýtgeşmä itergi berýän faktorlaryň biridigini belleýär. Blogerler we jemgyýetçilik wekilleri, çagalara ideg etmegiň we mähirli bolmagyň erkek adamyň keşbi bilen gapma-garşylyk döretmeýändigini görkezmek arkaly, bu üýtgeşmelere itergi berip bilerler. Şeýle-de bolsa, patriarhal däp-dessurlaryň güýçli saklanýan ýurtlarynda şeýle mysallar henizem seýrek duş gelýär.
Emma, däp bolan garaýyşlaryň üýtgäp başlan ýerlerinde-de, erkekler köplenç çagalary bilen isleýşi ýaly köp wagt geçirip bilmeýärler. Gazagystanly Madi Mambetow, çagalarynyň durmuşyna işjeň gatnaşmagyň belli bir derejede "artykmaçlyk" ýa-da mümkinçilik bolup galýandygyny aýdýar; eger erkek adamyň durnukly işi we anyk iş tertibi bar bolsa, çagalarynyň ýanynda yzygiderli bolmak has aňsat bolýar. "Ykdysady durnuksyzlyk we zähmet migrasiýasy bu mümkinçiligi çäklendirip biler" diýip, ol duýdurýar.
Her ýyl Merkezi Aziýadan millionlarça erkek adam maşgalalaryny eklemek üçin başga ýurtlara iş gözläp gidýärler, bu bolsa olaryň çagalaryndan uzak wagtlap aýra galmagyna sebäp bolýar. Ata öýüne birnäçe aýda bir gezek dolananda, onuň çagasynyň gündelik durmuşyna goşulmagy, çagasyny nämäniň alada goýýandygyna düşünmegi we iň möhüm pursatlarda çagasynyň ýanynda bolmagy has-da kynlaşýar.
'Siz tutuş çagalygymyzda ýanymyzda bolduňyz'
Şu günler Sarwar Turdiboýew agtyklary bilen köp wagt geçirýär we olara dürli zatlary öwredýär. Ýakynda onuň häzir 31 ýaşyndaky uly ogly kakasyna şeýle gürrüň berdi: ol öz çagalygynyň hakyky gymmatyna diňe dostlarynyň we kärdeşleriniň öz ene-atalary bilen bolan gatnaşyklaryny synlanyndan soň doly düşünipdir. Ol ene-atasynyň hemişe ýanynda bolmagynyň, onuň aladalaryndan we kynçylyklaryndan habarly bolmagynyň, şeýle-de onuň üçin möhüm zatlara çynlakaý gyzyklanma bildirmeginiň nähili uly ähmiýete eýedigine göz ýetiripdir.
“Men şeýle netijä geldim: siziň bize berip bilen iň gymmatly zadyňyz, tutuş çagalygymyzda ýanymyzda bolmagyňyzdyr” diýip, Sarwar oglunyň aýdan sözlerini ýatlaýar.
Onuň üçin bu sözler islendik sylagdan hem has gymmatlydyr. Turdiboýewiň pikiriçe, hakyky atalyk borjy çagalary kynçylyklardan gorap saklamakda däl-de, eýsem olara goldaw bermekden, olaryň özbaşdaklygyna hormat goýmakdan we zerur bolan ähli pursatda olaryň ýanynda durmakdan düzülýär.
Sarwar Turdiboýew agtygy bilen
"Meniň pikirimçe, işjeň atalyk — çagalaryňyzyň ýüzbe-ýüz bolýan kynçylyklaryndan habarly bolmagy we olara bu meseleleri çözmäge kömek etmegi aňladýar, ýöne munuň özi, çagalaryň ene-atalaryna aşa garaşly bolup galmagyna getirmez ýaly usulda amala aşyrylmalydyr. Siz olara özbaşdak kararlary kabul etmäge mümkinçilik bermeli we pikirlerine hormat goýmaly, şol bir wagtyň özünde-de, zerur bolan pursatlarda goldaw bermek üçin ýanlarynda bolmaly" diýip, ol belleýär.
Asilbek Muminow çagalary ulalanda, olaryň diňe bir kakalarynyň maşgalany üpjün etmek üçin zähmet çekendigini däl, eýsem onuň hemişe ýanlarynda bolandygyny, aladaçyl, ünsli we goldaw beriji bolandygyny hem ýatlamaklaryny umyt edýär. Onuň üçin ata bolmak — diňe bir maşgalada abraýly şahs bolmak däl, eýsem çagalarynyň hakykatdanam içgin syrlaryny paýlaşyp biljek ynamdar adamy bolmakdyr.
Çagalary kem-kemden ulalýan Parwiz Hakimzade, ynama esaslanýan gatnaşyklary saklamaga we olaryň durmuşynda işjeň orun tutmaga çalyşýar. Ol çagalarynyň höwesi bilen gyzyklanýar we öz isleglerine gabat gelmese-de, olaryň saýlanlaryny goldaýar. Onuň üçin iň möhüm zat — çagalarynyň özlerine hakykatdanam ýakyn bolan zatlary tapyp bilmegidir, şol bir wagtyň özünde-de, olaryň kakalarynyň hemişe diňlemäge we goldaw bermäge taýýardygyny bilmegidir.
Bu atalaryň her birinde öz çagalarynyň durmuşynda orun tutmagyň özboluşly usuly bar. Şeýle-de bolsa, Sarwaryň hekaýasyndan görnüşi ýaly, çagalar köplenç kakalarynyň durmuşlaryndaky ähmiýetine diňe birnäçe ýyl geçenden soň doly düşünip bilýärler. Aslynda, iň möhüm zat — kakanyň näçe gazanandygy ýa-da nähili üstünliklere ýetendigi däl, eýsem onuň çagalaryny diňlemäge, goldaw bermäge we olaryň durmuşynda nämeleriň bolup geçýändigine hakykatdanam düşünmäge wagt tapyp bilmegine baglydyr.