"Gazagystan Halkara Durnuklaşdyryş Güýjüne goldaw bermäge taýýar, harby bölümlerini, şol sanda şol sanda lukmançylyk bölümlerini we synçylary Raýat-Harby Koordinasiýa Merkezine ibermek arkaly" diýip, Kasym-Žomart Tokaýew 19-njy fewralda ABŞ-nyň prezidenti Donald Trampyň başlangyjy bilen döredilen Parahatçylyk Geňeşiniň mejlisinde eden çykyşynda aýtdy.
Tokaýew Astananyň näçe esger iberip biljekdigini we haçan iberip biljekdigini anyklaşdyrmady.
Prezidentiň metbugat gullugynyň beýanatynda goşun ibermek niýeti barada hiç hili maglumat ýokdy. Çykyşdan berlen sitatada harbylar agzalman, diňe lukmançylyk işgärlerine we synçylara degişli aýdylandygy agzaldy.
"Gazagystan Halkara Durnuklaşdyryş Güýjüne meýdan hassahanasyny we lukmançylyk bölümlerini, şeýle hem Raýat-Harby Koordinasiýa Merkezine synçylary ibermek arkaly goldaw bermäge taýýar" diýip, Tokaýewiň metbugat gullugy onuň sözlerini sitirledi.
Gazagystanyň kanunlaryna görä, prezident "parahatçylygy we howpsuzlygy saklamak üçin halkara borçlaryny ýerine ýetirmek üçin" goşunlary ulanmak barada parlamente teklip bermelidir. Bu meselä iki palatanyň bilelikdäki mejlisinde garalýar. Goranmak ministrligi parahatçylyk operasiýasyna taýýarlyk görmek üçin meýilnama işläp düzmeli, Daşary işler ministrligi bolsa milli kontingentiň parahatçylyk operasiýasyna gatnaşmagynyň daşary syýasat esaslaryny düzmeli.
Gaza missiýany ibermek mümkinçiligi barada ozal ne hökümet, ne-de parlament tarapyndan habar berildi. Bu mesele Mejlisiň ýa-da Senatyň gün tertibinde hem bolmady.
Mejilisiň deputatlary we Halkara işler, goranmak we howpsuzlyk boýunça Wekiller Palatasynyň komitetiniň agzalary Olžas Kuspekow we Samat Nurtaza 20-nji fewralda Azatlyk bilen telefon arkaly söhbetdeşlikde Gaza parahatçylyk missiýasyny ibermek meselesiniň parlamentde garalmaýandygyny tassykladylar.
"Bu prezidentiň başlangyjy; biz ony heniz gözden geçirmedik. Teklip edilse, oňa garalar. Kanuna görä, parahatçylyk goraýjylar parlamentiň razylygy bilen iberilýär" diýip, Kuspekow teswir berdi.
"Häzirki wagtda sebitlere syýahat edýäris. Gaýdyp gelenimizden soň, [Astanada] duşuşyk bolar we belki bu mesele şol ýerde ara alnyp maslahatlaşylar" diýip, Nurtaza jogap berdi.
Halkara parahatçylyk operasiýalaryna gatnaşmak tejribesi bolan ýeke-täk Merkezi Aziýa ýurdy bolan Gazagystan mundan ozal Ýakyn Gündogara we Afrika çäkli kontingentini (birnäçe ýüz esgeri) iberdi, ýöne diňe Birleşen Milletler Guramasynyň missiýalarynyň çäginde. Gazak esgerleri Golan belentliklerinde gözegçilik etdiler, Yrakda minalary arassalamaga gatnaşdylar we Günbatar Saharada, Kot-d'Iwuarda, Malide, Merkezi Afrika Respublikasynda we Liwanda synçylar hem ştab ofiserleri hökmünde gulluk etdiler.
HALKARA HOWPSUZLYK GÜÝÇLERI: BU NÄME?
Waşingtonda geçirilen duşuşykda gazak goşunlarynyň ýerleşdirilmegi öňünden tassyklanan ylalaşyk hökmünde ara alnyp maslahatlaşyldy.
Halkara Howpsuzlyk Güýçleriniň başlygy ABŞ-nyň goşun generaly Jasper Jeffers Indoneziýanyň, Marokkonyň, Gazagystanyň, Kosowanyň we Albaniýanyň goşun bermäge söz berendigini yglan etdi. "Bu ilkinji ädimler bilen biz Gazanyň zerurlyklaryny üpjün etmäge kömek ederis" -diýip Jeffers aýtdy.
"Biz Gazada tertip-düzgüni ornaşdyrarys, Gazany örän üstünlikli we howpsuz ederis" -diýip, Tramp aýtdy.
ABŞ-nyň prezidenti Donald Tramp 2026-njy ýylyň 19-njy fewralynda Waşingtonda Parahatçylyk Geňeşiniň mejlisinde.
General Jeffers Parahatçylyk Geňeşiniň Rafahdan başlap, Gazanyň bäş dürli sektoryna 20 000 esger ýerleşdirmegi meýilleşdirýändigini, uzak möhlet üçin goşmaça 12 000 polisiýa işgäriniň ýerleşdirilmeginiň meýilleşdirilýändigini sözüne goşdy.
Ýerleşdirilýän esgerleriň sanyna görä, Indoneziýanyň möhüm rol oýnamagyna garaşylýar. Indoneziýanyň prezidenti Prabowo Subianto Jakartanyň "zerur bolsa" 8 000 esgere çenli ýa-da ondan hem köp esger ýerleşdirmäge taýýardygyny belledi.
"Amnesty International" guramasynyň Indoneziýa boýunça müdiri Usman Hamid Jakartanyň Parahatçylyk Geňeşine we Gazadaky meýilleşdirilen durnuklaşdyryjy güýç missiýasyna gatnaşmak bilen halkara hukugyny bozmak howpunyň bardygyna alada bildirdi. Ol Gaza goşun ýerleşdirmek bilen "Indoneziýa halkara ynsanperwer hukugynyň bozulmalaryny güýçlendirjek mehanizme gatnaşmak töwekgelçiligine eýe bolar" diýip, belledi.
Şol bir wagtyň özünde Indoneziýa öz başlangyjynyň Gazada halkara hukugyna hormat goýulmagyny üpjün etmäge gönükdirilendigine tankytçylaryny ynandyrmaga synanyşdy.
"Indoneziýanyň [goşunlary ýerleşdirmek baradaky] mandaty ynsanperwer häsiýete eýedir we raýatlary goramaga, ynsanperwer we lukmançylyk kömegini bermäge, täzeden gurmaga, şeýle hem palestin polisiýasyny taýýarlamaga we güýçlendirmäge gönükdirilendir" diýip, Indoneziýanyň Daşary işler ministrliginiň "Jakarta Post" gazetinde çap edilen beýanatynda aýdyldy.
Ýurduň Daşary işler ministrligi Indoneziýanyň goşunlarynyň söweş operasiýalaryna ýa-da islendik tarap bilen gönüden-göni gapma-garşylyga eltýän islendik hereketlere gatnaşmajakdygyny öňe sürýär.
Albaniýa goşun goşjakdygyny tassyklady, goňşy Müsür we Iordaniýa döwletleri bolsa polisiýa okuwlaryna gatnaşjakdygyny aýtdylar.
Gazany durnuklaşdyryjy güýji BMG ýa-da Afrika Bileleşigi ýaly köptaraplaýyn guramalar tarapyndan ýerleşdirilen beýleki parahatçylygy goraýjy güýçlerden tapawutlanýar. Bu güýç çaknyşykdaky ähli taraplaryň arasynda aýdyň ylalaşyk bolmazdan, ýokary derejeli söweş we adatdan daşary gumanitar ýagdaýynda hereket eder.
ABŞ-nyň parahatçylyk meýilnamasyna laýyklykda, Halkara Howpsuzlyk Güýçleri (HHG) "Gaza zolagynda barlanan plestin polisiýa güýjüne" tälim berer we goldar, şeýle hem Ysraýyl we Müsür bilen bilelikde howpsuzlygy üpjün eder. Britaniýanyň "The Guardian" gazeti ABŞ-nyň Günorta Gaza zolagynda takmynan 140 gektar meýdany eýeleýän we 5000 esgeri ýerleşdirmek üçin niýetlenen harby baza döretmegi meýilleşdirýändigini habar berdi.
Ysraýylyň daşary işler ministri Gideon Saar Parahatçylyk Geňeşiniň mejlisinde ABŞ, Ysraýyl we Ýewropa Bileleşigi tarapyndan terrorçy topar diýlip yglan edilen "Hamasyň" 2007-nji ýylda Gazany basyp alandygyny aýtdy. "Ol ýeriň üstünde we aşagynda ägirt uly terrorçy infrastrukturasy bolan dünýäde iň uly terrorçy döwletini gurdy. 2023-nji ýylyň 7-nji oktýabry dowam edýän terrorçylyk kampaniýasynyň diňe iň ýokarky derejesi boldy" diýip, Saar Ysraýylyň günortasyna edilen jihadçy hüjümi ýatlap nygtady.
"Prezident Trampyň toplumlaýyn meýilnamasy Hamasyň we Yslam Jihadynyň ýaragsyzlandyrylmagyna, demilitarizasiýa we Palestina jemgyýetiniň radikallykdan çekilmegine esaslanýar. Bu meseläniň köküni çözýän ilkinji plan" diýip, Saar aýtdy.
GOŞANTLAR
ABŞ-nyň prezidenti dokuz ýurduň Gaza Parahatçylyk Geňeşiniň býujetine 7 milliard dollardan gowrak goşant goşandygyny yglan etdi.
"Gazagystanyň, Azerbaýjanyň, BAE-niň, Marokkonyň, Bahreýniň, Kataryň, Saud Arabystanynyň, Özbegistanyň we Kuweýtiň bilelikde kömek maksatnamasyna 7 milliard dollardan gowrak goşant goşandygyny hoşallyk bilen yglan edýärin. Bu ajaýyp. Sag boluň, dostlar" diýip, Tramp aýtdy.
Trampyň sözlerine görä, Waşington Parahatçylyk Geňeşine 10 milliard dollar goşant goşar. Mundan başga-da, BMG Gaza goldaw bermek üçin 2 milliard dollar, FIFA bolsa sebitdäki futbol taslamalaryna 75 million dollar goşant goşar. Tramp şeýle hem Ýaponiýanyň, Günorta Koreýanyň, Filippinleriň we Singapuryň gatnaşmagynda Gaza kömeg üçin pul toplamak çäresini gurajakdygyny yglan etdi.
Gazagystanyň häkimiýetleri ozal Astananyň Parahatçylyk Geňeşine "onuň düzgünlerine doly laýyk gelýän maliýe goşandyny goşmazdan" goşulandygyny öňe sürdüler.
Akorda heniz Trampyň soňky beýanaty - dokuz ýurduň bilelikde 7 milliard dollar goşant goşjakdygy barada hiç hili teswir bermedi. Prezidentiň metbugat gullugynyň beýanatynda Gazagystanyň maliýe goşandynyň möçberi barada maglumat berilmedi.
Waşingtonda geçirilen duşuşykda eden çykyşynda Tokaýew Gazagystanyň Gazanyň dikeldilmegine gatnaşmaga gyzyklanýandygyny aýtdy. “Dünýäniň iň uly bugdaý öndürijileriniň biri hökmünde biziň ýurdumyz Gazada we ondan daşarda azyk howpsuzlygyny üpjün etmek üçin ynsanperwer kömegini bermäge taýýar. Gazagystan bäş ýylyň dowamynda palestinaly studentleriň uniwersitetlerimizde okamagy üçin 500-den gowrak bilim grantyny bölüp bermegi meýilleşdirýär” diýip, Akorda Tokaýewiň sözlerini sitirledi.
Habar agentlikleri Tokaýewiň “Parahatçylyk Geňeşine derrew uly möçberde serişde bermäge” taýýardygyny yglan edendigini habar berýärler. “Esasan hökümetimiz tarapyndan maliýeleşdirilýän maksatnama infrastruktura, ýaşaýyş jaýlary, ýaşaýyş toplumlary, mekdepleri, hassahanalary we beýleki möhüm raýat desgalarynyň gurluşygyny, şeýle hem harabalyklary dikeltmegi öz içine alyp biler. Biz parahatçylyk üçin maliýe borçlarymyzy doly ýerine ýetirmegi wada berýäris” diýip, gazak prezidenti aýtdy.
Şeýle hem, ol Parahatçylyk Geňeşiniň howandarlygynda “parahatçylygy ösdürmekde gazanan ajaýyp üstünliklerini ykrar etmek” üçin Trampyň adyny göterýän ýörite baýragy döretmegi teklip etdi.
Parahatçylyk Geňeşine çakylygy kabul eden başga bir Merkezi Aziýa ýurdy bolan Özbegistanyň prezidenti Şawkat Mirziýow Daşkentiň Gaza sektorynda "ýaşaýyş jaýlarynyň, çagalar baglarynyň, mekdepleriň we hassahanalaryň gurluşygyna mümkin goşant goşmaga taýýardygyny" aýtdy. Sebitde iň güýçli goşunly hasaplanýan ýurduň lideri (Global Firepower 2026 reýtingine görä) Ýakyn Gündogara goşun ibermek meýilnamalary barada hiç zat aýtmady.
Parahatçylyk Geňeşi Tramp tarapyndan Gaza sektoryndaky ýagdaýy çözmek üçin gurluş hökmünde teklip edildi. Şol bir wagtyň özünde, Ak Tam resmi däl ýagdaýda guramanyň geljekde BMG-niň alternatiwasy hökmünde bölekleýin hyzmat edip biljekdigini inkär etmedi. Trampyň özi BMG-niň ägirt uly mümkinçilikleriniň bardygyny, ýöne onuň muny durmuşa geçirmändigini aýtdy. Ilkinji duşuşykda Tramp Parahatçylyk Geňeşiniň BMG-niň ornuny tutmajakdygyny belledi.