"Bu nähili adamlar... Men düýn bakymy doldurdym. Olar hatda gapagyny hem açmandyrlar. Olar bagy göni deşipdir" diýip, Rýazandan gelen ýük awtoulagynyň sürüjisi ýangyçsyz galansoň wideoda şikaýat edýär.
Ukrainanyň Orsýetde nebiti gaýtadan işleýän zawodlara we ýangyç saklanýan desgalara eden dron hüjümleri sebäpli dörän ýangyç we ýaglaýjy materiallaryň ýetmezçiligi ýangyç guýujy stansiýalarynda nobatlaryň döremegine we bahalaryň ýokarlanmagyna getirdi. Jenaýatçylykly hereketler munuň "goşmaça täsiri" boldy: awtoulaglaryň baklaryndan benzin ogurlanýar we ýangyç guýujy stansiýalaryň öňünde kimiň awtoulagynyň ilki durjakdygy baradaky jedeller sebäpli yzygiderli ýakalaşyklar döreýär.
Kreml meseläni boýun alýar, ýöne ýurduň energiýa ulgamynyň durnukly bolup galýandygyny aýdýar. Öz bazaryny goramak üçin Moskwa benziniň, dizeliň we uçar ýangyjynyň eksportyny gadagan etdi.
Bu çäreler Merkezi Aziýa, esasanam Orsýet bilen serhedi bolmadyk, ýöne benzin üpjünçiliginde oňa örän garaşly bolan ýurtlara agyr täsir etdi. Biz Gyrgyzystan we Täjigistan barada gürrüň edýäris. Iki ýurt hem tas doly derejede Orsýetiň ýangyjyna garaşly.
Iýun we iýul aýlarynda Bişkekde we Duşenbede ýangyç guýujy stansiýalarda bahalar ýokarlanyp başlady. Dollar görnüşinde üýtgeşiklik uly däl ýaly görünýär - "GlobalPetrolPrices" ýaly gözegçilik agentlikleriniň maglumatlaryna görä, litriň bahasy üç sente çenli artypdyr. Emma gyrgyz we täjik raýatlary üçin bu baha duýarlykly derejede ýokary.
"Bilşiňiz ýaly, bu ýurtlar Merkezi Aziýada iň garyp ýurtlardyr we olar üçin bu diňe bir nebit önümleriniň örän ýokarlanmagyny aňlatmaýar, Russiýanyň bazar bahalaryndan däl-de, döwletara şertnamalar boýunça bahalardan üpjün ediýärdi. Has arzan bahalardan. Bu, esasan, azyk önümleriniň, dökünleriň we beýleki önümleriň bahalarynyň ýokarlanmagyny hem aňladýar. Mundan başga-da, bu olaryň territoriýasyndan ýük daşalmagyna we üstaşyr geçirilmegine täsir eder. Başgaça aýdylanda, olaryň ýagdaýy örän agyr, sebäbi olar umumy nebit önümleriniň möçberiniň 90-95 göterimini Russiýadan alýardylar" diýip, garaşsyz global energiýa bazarynyň analitigi Boris Aronşteýn aýdýar.
Täjigistanda ýangyç guýujy stansiýalarda iýul aýynyň ortalarynda nobatlar peýda boldy. Hojantda dizelde işleýän awtobus sürüjileri gijelerine ýangyç guýujy stansiýalara gelip, ertire çenli garaşýandyklaryny habar berýärler.
Täjigistandaky ýangyç guýujy stansiýa
"Bir litriň bahasy 16,5 somoni. Ol henizem arzan. Ýöne olar 100 litrden köp satmaýarlar. Biz ýary gijeden soň gelip, irden sagat 6-a çenli nobatda durýarys" diýip, sürüji Farruh Juraýew aýdýar.
Duşenbe we Bişkek täsiri azaltmak üçin çäreleri görýärler. Täjigistanda häkimiýetler strategik gorlary döretmäge ünsi jemleýärler. Hökümet ýurduň indiki 60 gün üçin zerurlyklaryny üpjün etmek maksatly ýeterlik ýangyç gorunyň döredilýändigini yglan etdi.
Gyrgyzystan alternatiw üpjün edijileri tapmaga synanyşýar. Gyrgyzystanyň energetika ministri Altynbek Rysbekow Belarusdan benzin satyn almak meýilnamasyny yglan etdi. Şeýle hem häkimiýetler ýangyç guýujy stansiýalaryna gözegçiligi güýçlendirýärler we spekulýatiw bahalaryň ýokarlanmagynyň öňüni alýarlar.
Üç topar
Bilermenler Merkezi Aziýa ýurtlarynyň Orsýetiň ýangyç üpjünçiligine garaşlylygyna baha berende olary üç topara bölýärler.
Täjigistan we Gyrgyzystan gyzyl zolakda, ýagny iň kyn ýagdaý bilen ýüzbe-ýüz bolýan ýurtlar hasaplanýan bolsa, sebitde iň köp ilatly ýurt bolan Özbegistan orta derejeli orny eýeleýär. "Özbegistan orta bir ýerde: olaryň Orsýet bilen käbir gatnaşyklary bar, ýöne olar esasan içerki önümçilik arkaly ýangyç bilen özlerini üpjün edýärler" diýip, Glazgo uniwersitetiniň Ýewraziýa barlaglary boýunça professory, Merkezi Aziýa boýunça bilermen Luka Ançeski belleýär.
Nebit we gaz senagaty boýunça bilermen Boris Aronşteýniň pikiriçe, Özbegistan üç sany nebiti gaýtadan işleýän zawodynyň bolmagyna garamazdan, çig malyň ýetmezçiligi sebäpli öz bazaryny kanagatlandyryp bilmeýär. Ýurduň nebit känleri onuň benzin önümçiligini artdyrmagyna päsgel berýär.
Gyrgyzystan, Täjigistan we Özbegistan bilen deňeşdirilende, Gazagystan we Türkmenistan has amatly ýagdaýda.
Türkmenistan uzak wagtlap gaz himiýasyna üns berip gelýär. Ahal welaýatyndaky nebiti gaýtadan işleýän zawod tebigy gazyny ýokary hilli "Ýewro-5" benzinine öwürýär. Bu bolsa, Türkmenistana iki esse artykmaçlyk berýär: olar çig nebitiň bahalaryna garaşly däl, sebäbi olar gazdan ýangyç öndürýärler. Türkmenistanyň ägirt uly gaz gorlary bar.
Boris Aronşteýniň pikiriçe, Türkmenistan we belli bir derejede Gazagystan sebitleýin goňşularynyň Russiýadan import edýän önümleriniň azyndan käbiriniň ornuny tutup bilerler.
"Meniň pikirimçe, Türkmenistan has-da amatly ýagdaýda, sebäbi ol Orsýete garaşly bolmak beýlede dursun, eýsem geň galdyryjy ýagdaýda, indi Orsýeti hem nebit önümleri bilen üpjün edip biler. Her ýyl ýarym million tonna töweregi" diýip, bilermen aýdýar.
Gazagystanyň Hazar deňiz şelfinde ýerleşýän Kaşagan nebit känindäki emeli ada.
Gazagystanyň ýagdaýy, Türkmenistanyň ýagdaýy bilen deňeşdirilende, beýle bir amatly däl. Ol nebit söwdasyndan girdeji gazansa-da, onuň öz nebiti gaýtadan işleýän kuwwaty ýeterlik däl. Pawlodarda, Atyrauda we Çimkentde işleýän zawodlardan başga-da, dördünji nebiti gaýtadan işleýän zawodyny gurmak barada köp gürrüň edildi, ýöne heniz durmuşa geçirilmedi. Şol bir wagtyň özünde, nebiti gaýtadan işleýän zawodlarda wagtal-wagtal abatlaýyş işleri geçirilýär, bu bolsa Gazagystany Russiýadan benzin import etmäge mejbur edýär.
Şeýle-de bolsa, mesele diňe onuň kuwwatynda däl; ol demografik görkezijilere hem degişli. Gazagystan ilat sany boýunça Türkmenistandan üç esse uly, iri şäherleriň arasyndaky aralyklar hem uly we netijede, ýurduň has köp ýangyja mätäçligi bar.
Nähili senariýalar mümkin?
Luka Ançeskiniň pikiriçe, Merkezi Aziýa ýurtlarynyň Orsýetiň importyna garaşlylygyny azaltmak mümkinçiligi bar. Şeýle-de bolsa, bu, üpjünçiligiň diwersifikasiýasyny we elektrik awtoulaglarynyň paýynyň artdyrmagy talap edýär.
Mesele, Merkezi Aziýanyň bäş ýurdunyň hemmesiniň deňze çykalgasynyň bolmazlygynda. Pars aýlagy ýurtlaryndan benzin daşamak üçin ony tankerden sisterna geçirmeli we müňlerçe kilometrlik daşary ýurt serhetlerinden daşamaly. Şonuň üçin ähli ýurtlara iň logiki we real çözgüt Hytaýdan ýangyç üpjünçiligini artdyrmakdyr. Orta möhletde, Ançesçiniň pikiriçe, Merkezi Aziýa ýurtlary çig malyň ýa-da taýýar ýangyjyň ýetmezçiligini birek-bireginiň zerurlyklarynyň öwezini dolmak arkaly üpjün edip bilerler. Mysal üçin, Gazagystan Özbegistana nebiti gaýtadan işleýän zawodlaryň kuwwatyny ulanmaga kömek edip biler.
"Deňiz ýoly bolmadyk Merkezi Aziýanyň geografik şertlerindäki serişdeleri infrastruktura - geçiriji turbalara we gaz saklaýyş desgalaryna uzak möhletli maýa goýumlaryny talap edýär, bu bolsa bu çözgüdi gysga möhletde durmuşa geçirmegi kynlaşdyrýar. Ýurtlar doly derejeli sebitleýin bazar döredip bilerler, bu ýerde artykmaç serişdeler, esasanam Gazagystanda we Türkmenistanda tapylan serişdeler Merkezi Aziýanyň daşyna eksport etmekden has köp sebiti üpjün etmek üçin ulanylardy" diýip, Luka Ançeski aýdýar.
Onuň pikiriçe, Russiýa garaşly bolmakdan saplanmagyň iň ýönekeý we iň amatly ýoly uglewodorod serişdeleriniň sarp edilişini azaltmak we gaýtadan dikeldilýän energiýa çeşmeleriniň - gün, ýel we gidroelektrik energiýasynyň paýyny artdyrmakdyr. Şeýle-de bolsa, bu mümkinçilik diňe orta möhletde amala aşyrylyp bilner, şol bir wagtyň özünde meseleler häzir çözülmegini talap edýär. Bu ýerde Ançeski sebit ýurtlarynyň syýasy režimlerindäki esasy kemçiligi ýatladýar.
"Merkezi Aziýa ýurtlarynyň hökümetleri awtoritar dolandyryşyň logikasyna görä hemişe gysga möhlet boýunça meýilnama düzýärler. Olar öz häkimiýetlerini saklamak bilen meşgullanýarlar, ýagny özlerini häkimiýetden mahrum edip biljek zatlar barada köp oýlanýar. Olar yzygiderli syýasy howplary öňünden görmäge synanyşýarlar, şonuň üçin uzak möhletli pikirleri seýrek edýärler. Bu gysga möhletli çemeleşme energiýa syýasatyna hem täsir edýär" diýip, Luka Ançeski aýdýar.
Ýangyç krizisi Merkezi Aziýanyň ähli ýurtlaryna täsir edýär. Emma onlarça ýyllap Orsýetden importa bil baglap gelen sebitiň alternatiwany tapmak zerurlygy eýýäm aýdyň boldy - muňa hasyl ýygnamakdan we güýzki oba hojalyk möwsüminden öň başlamaga uly mätäçlik bar.